Hằng năm, từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch, người dân vùng Cửa Sót và nhiều làng quê thuộc Hà Tĩnh lại long trọng tổ chức Lễ hội Đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi để tưởng niệm ngày mất của danh tướng Lê Khôi, người có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Minh và công cuộc bảo vệ, xây dựng vùng đất phía Nam Đại Việt.
Trải qua gần 600 năm, lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà đã trở thành một ngày hội văn hóa lớn, gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của nhiều cộng đồng cư dân Hà Tĩnh. Lễ hội thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự tri ân đối với tiền nhân và ý thức gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Danh tướng Lê Khôi và nguồn gốc lễ hội
Lê Khôi (? – 1446), được tôn hiệu là Chiêu Trưng Đại vương, quê ở Thọ Xuân, Thanh Hóa. Ông là con trai của Lê Trừ, anh trai vua Lê Lợi, đồng thời là một danh tướng tiêu biểu của nghĩa quân Lam Sơn.
Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược, Lê Khôi đã lập nhiều chiến công, góp phần quan trọng vào sự nghiệp giành lại độc lập dân tộc. Sau khi đất nước giành được độc lập, ông tiếp tục có những đóng góp trong việc mở mang, ổn định vùng đất phía Nam Đại Việt.
Năm 1446, sau khi hoàn thành cuộc chinh phạt phương Nam, trên đường trở về kinh thành, Lê Khôi lâm bệnh và qua đời tại khu vực chân núi Nam Giới, nay thuộc xã Thạch Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Cảm phục trước công lao của vị danh tướng, triều đình cho lập đền thờ ông tại nơi an nghỉ. Nhân dân nhiều địa phương cũng lập đền vọng để phụng thờ, hương khói và tưởng nhớ công đức.
Từ đó, lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ. Những nghi thức tế lễ, rước kiệu, dâng hương cùng các hoạt động văn hóa cộng đồng dần hình thành nên một lễ hội truyền thống có sức sống bền bỉ trong đời sống người dân Hà Tĩnh.
Năm 2017, Lễ hội Đền Lê Khôi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017.
Không gian lễ hội và các hoạt động tưởng niệm
Lễ hội được tổ chức tại đền chính dưới chân núi Nam Giới và các đền vọng ở nhiều địa phương thuộc Hà Tĩnh. Từ nhiều ngày trước lễ hội, người dân đã tích cực chỉnh trang khuôn viên di tích, dựng cờ hội, chuẩn bị lễ vật, trang phục, kiệu rước và các điều kiện phục vụ phần lễ.
Thời gian lễ hội thường kéo dài từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch. Trong đó, ngày chính lễ là thời điểm diễn ra các nghi thức quan trọng nhất, thu hút đông đảo nhân dân, con cháu các dòng họ và du khách thập phương về dâng hương, tưởng niệm.
Các hoạt động tiêu biểu của lễ hội gồm:
- Lễ cúng và lễ tế Chiêu Trưng Đại vương.
- Lễ dâng hương tưởng niệm danh tướng Lê Khôi.
- Lễ rước kiệu và rước lễ vật từ các đền vọng về đền chính.
- Các nghi thức tưởng niệm được tổ chức tại đền chính và các đền thờ vọng.
- Hoạt động văn hóa dân gian, giao lưu cộng đồng và sinh hoạt truyền thống.
Tại nhiều địa phương, lễ hội không chỉ bắt đầu trong những ngày chính thức mà đã được chuẩn bị trước đó nhiều tuần. Người dân cùng nhau đảm nhận các công việc như gánh kiệu, cầm cờ rước, tham gia đoàn diễu hành, chuẩn bị lễ vật và phục vụ các nghi thức tế lễ. Những công việc tưởng như giản dị ấy lại thể hiện sự gắn bó cộng đồng và niềm tự hào của người dân khi được góp sức vào lễ hội quê hương.
Ở đền Mai Lâm, thuộc xã Mai Phụ, việc tham gia lễ giỗ Đức Thánh Lê Khôi đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của nhiều gia đình, dòng họ. Người dân nơi đây truyền lại rằng, đền Mai Lâm được lập để tưởng nhớ nơi danh tướng từng dừng chân trong những ngày cuối đời trước khi về khu vực núi Nam Giới.
Đối với nhiều người dân, việc tham gia lễ hội không chỉ là trách nhiệm với cộng đồng mà còn là dịp để các thế hệ trong gia đình cùng trở về, nhắc nhớ con cháu về lịch sử quê hương và công lao của tiền nhân.
Tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại vương tại các địa phương
Tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại vương không chỉ phổ biến ở vùng ven biển Cửa Sót, nơi gắn với những truyền tích về những ngày cuối đời của danh tướng, mà còn lan tỏa đến nhiều làng quê dọc sông La và các khu vực khác của Hà Tĩnh.
Tại các địa phương như Thạch Khê, Lộc Hà, Việt Xuyên, Đồng Tiến, Mai Phụ và Đức Quang, nhiều ngôi đền đã được lập để tưởng nhớ Lê Khôi. Mỗi nơi có những câu chuyện dân gian và truyền tích riêng, nhưng đều thống nhất ở lòng thành kính đối với một vị tướng có công với đất nước và nhân dân.
Ở khu vực ven sông La, người dân không chỉ thờ Lê Khôi như một nhân vật lịch sử mà còn tôn kính ông như một vị thánh có khả năng che chở, phù hộ cho cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi và cộng đồng yên ổn. Theo truyền thống địa phương, danh tướng Lê Khôi từng có công giúp nhân dân khai hoang, lập ấp, ổn định cuộc sống tại nhiều vùng quê ven sông.
Tại đền Chiêu Trưng ở xã Đức Quang, lễ giỗ hằng năm được tổ chức trang trọng. Dù cách xa đền chính dưới chân núi Nam Giới, người dân vẫn duy trì nghi thức rước lễ vật về đền chính trong ngày chính lễ. Hoạt động này thể hiện sự liên kết giữa các cộng đồng thờ phụng và sự thống nhất trong tín ngưỡng tưởng niệm Chiêu Trưng Đại vương.
Điều đáng chú ý là lễ hội luôn nhận được sự tham gia của nhiều thế hệ, trong đó có đông đảo thanh niên và những người đi làm ăn xa trở về quê. Sự tiếp nối này cho thấy tín ngưỡng thờ Lê Khôi không chỉ tồn tại trong không gian đền miếu mà còn được duy trì như một phần bản sắc văn hóa cộng đồng.
Giá trị lịch sử và văn hóa của lễ hội
Lễ hội Đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi là một biểu hiện đặc sắc của tín ngưỡng thờ danh nhân, anh hùng có công với đất nước. Lễ hội ghi nhớ công lao của một vị tướng thời Hậu Lê, đồng thời phản ánh cách cộng đồng dân cư Hà Tĩnh lưu giữ lịch sử thông qua truyền thuyết, nghi lễ, không gian thờ tự và sinh hoạt văn hóa dân gian.
Gần 600 năm sau ngày Lê Khôi qua đời, ký ức về ông vẫn hiện diện trong đời sống tinh thần của người dân. Những ngôi đền thờ ông trở thành địa chỉ văn hóa tâm linh, nơi cộng đồng gặp gỡ, thực hành tín ngưỡng, giáo dục truyền thống và trao truyền những câu chuyện lịch sử cho thế hệ trẻ.
Lễ hội cũng là dịp để khơi dậy lòng tự hào về quê hương, bồi đắp tinh thần yêu nước và ý thức trân trọng những đóng góp của các thế hệ đi trước. Qua những nghi thức rước kiệu, tế lễ, dâng hương và hoạt động cộng đồng, lịch sử không chỉ được nhắc lại bằng lời kể mà còn được tái hiện sinh động trong đời sống văn hóa hiện tại.
Từ vùng biển Cửa Sót đến các làng quê ven sông La, tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi đã trở thành sợi dây kết nối cộng đồng. Đó là sự tiếp nối của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, đồng thời thể hiện tinh thần đoàn kết và ý thức gìn giữ di sản văn hóa của người dân Hà Tĩnh.
Lễ hội Đền Chiêu Trưng không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng mà còn là cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại. Đây là dịp để mỗi người trở về với cội nguồn, tưởng nhớ những người đã góp phần bảo vệ non sông, đồng thời tiếp tục nuôi dưỡng những giá trị đạo đức, lịch sử và văn hóa tốt đẹp trong cộng đồng.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Đền Chiêu Trưng
- Tên gọi khác: Lễ hội Đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi, Lễ hội Đền Lê Khôi
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Đền Chiêu Trưng dưới chân núi Nam Giới, xã Thạch Khê, tỉnh Hà Tĩnh và các đền vọng tại nhiều địa phương thuộc Hà Tĩnh
- Thời gian tổ chức: Từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch hằng năm
- Đối tượng thờ phụng: Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi
- Hoạt động tiêu biểu: Lễ cúng, lễ tế, dâng hương, rước kiệu, rước lễ vật, sinh hoạt văn hóa dân gian và các hoạt động cộng đồng
- Giá trị tiêu biểu: Giá trị lịch sử, tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng, giáo dục truyền thống và tưởng niệm danh nhân
- Văn bản ghi danh: Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017
