Lễ hội Yên Thế là lễ hội truyền thống gắn liền với cuộc khởi nghĩa Yên Thế và hình tượng người anh hùng Hoàng Hoa Thám, còn gọi là Đề Thám. Lễ hội được tổ chức tại khu vực Phồn Xương, nay thuộc xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh, nhằm tưởng niệm người lãnh tụ nghĩa quân cùng các nghĩa sĩ đã chiến đấu chống thực dân Pháp, đồng thời khơi dậy truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ, ý chí quật cường và sự gắn kết cộng đồng của nhân dân địa phương.
Không chỉ là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng, Lễ hội Yên Thế còn là dịp để nhân dân và du khách tìm hiểu về lịch sử cuộc khởi nghĩa Yên Thế, tưởng nhớ những người đã hy sinh vì quê hương, đất nước, đồng thời tham gia các nghi lễ truyền thống, hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian đặc sắc của vùng đất Yên Thế.
Nguồn gốc và quá trình hình thành lễ hội
Lễ hội Yên Thế có nguồn gốc từ lễ hội cầu mùa của cư dân vùng Phồn Xương. Thuở ban đầu, lễ hội được tổ chức bởi nhân dân các làng Trung, xóm Trung, xóm Chẽ và thôn Đồng Nhân tại khu vực đình, đền Phồn Xương. Đây vốn là không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng cư dân địa phương, nơi người dân cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, chăn nuôi phát triển, cuộc sống bình yên và no đủ.
Trước đây, hội Phồn Xương thường được tổ chức vào cuối tháng Tám hoặc đầu tháng Chín âm lịch. Tuy nhiên, trong thời kỳ diễn ra cuộc khởi nghĩa Yên Thế, thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám đã thay đổi thời gian tổ chức lễ hội sang trung tuần tháng Giêng. Việc điều chỉnh thời gian không chỉ phù hợp với sinh hoạt nông nghiệp của người dân mà còn tạo điều kiện để nghĩa quân và nhân dân tập trung về Phồn Xương trong không khí đầu xuân, kết hợp sinh hoạt cộng đồng với tưởng niệm, củng cố tinh thần đoàn kết và cổ vũ cuộc kháng chiến.
Sau khi cuộc khởi nghĩa Yên Thế thất bại, hội Phồn Xương dần bị thu hẹp. Nhân dân địa phương vẫn duy trì việc tưởng niệm Hoàng Hoa Thám bằng cách tổ chức lễ vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch, cũng là ngày giỗ của người thủ lĩnh nghĩa quân. Qua thời gian, hoạt động này trở thành một sinh hoạt văn hóa có ý nghĩa sâu sắc, thể hiện lòng biết ơn của nhân dân đối với Đề Thám và các nghĩa sĩ Yên Thế.
Năm 1984, nhân dịp kỷ niệm 100 năm cuộc khởi nghĩa Yên Thế, tỉnh Hà Bắc tổ chức lễ hội Phồn Xương trong ba ngày 15, 16 và 17 tháng 3 dương lịch. Từ đây, lễ hội được đổi tên thành Lễ hội Yên Thế. Ngày 16 tháng 3 được xác định là ngày chính hội, trở thành dịp quan trọng để nhân dân trong vùng và du khách thập phương cùng hướng về lịch sử hào hùng của quê hương.
Sau những lần tổ chức, Lễ hội Yên Thế ngày càng được mở rộng về quy mô, nội dung và hình thức thể hiện. Lễ hội vừa bảo lưu những nghi lễ truyền thống, vừa bổ sung các hoạt động văn hóa, thể thao, biểu diễn nghệ thuật và tái hiện lịch sử, qua đó tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa đa dạng, giàu bản sắc.
Không gian tổ chức và nghi lễ khai hội
Lễ hội Yên Thế được tổ chức tại khu vực Trung tâm Đại bản doanh, Đồn Phồn Xương và các địa điểm gắn với cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Không gian lễ hội tập trung ở khu vực Phồn Xương, nay thuộc xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh. Đây từng là đại bản doanh quan trọng của nghĩa quân Hoàng Hoa Thám, đồng thời là nơi lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử gắn với phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Lễ hội thường diễn ra trong ba ngày 15, 16 và 17 tháng 3 dương lịch, trong đó ngày 16 tháng 3 là chính hội. Phần lễ được tổ chức trang trọng với các nghi thức rước, dâng hương, tưởng niệm Hoàng Hoa Thám và nghĩa sĩ Yên Thế. Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian và chương trình nghệ thuật tái hiện lịch sử.
Một trong những nghi thức mở đầu quan trọng của lễ hội là lễ rước đón đội ngựa từ làng Hả lên Phồn Xương. Sau đó là cuộc diễu hành của các lực lượng trong toàn huyện, thể hiện sự tham gia đông đảo của các tầng lớp nhân dân. Đoàn rước tiến về khu vực tượng đài để dâng hương tưởng niệm Hoàng Hoa Thám và những người đã hy sinh trong cuộc khởi nghĩa.
Đoàn rước của xã Phồn Xương trước đây thực hiện nghi thức rước nồi hương từ chùa Lèo. Đi đầu đoàn rước là đội múa lân, sư tử tung cờ ngũ hành, tạo không khí linh thiêng nhưng cũng rộn ràng, náo nức. Tiếp theo là kiệu đặt mâm xôi gấc và thủ lợn luộc, những lễ vật thể hiện lòng thành kính của nhân dân đối với các bậc tiền nhân.
Kiệu do bốn trai đinh khiêng, hai người đi hai bên làm nhiệm vụ che tàn, che lọng. Phía sau là các cụ cao tuổi mặc trang phục truyền thống, tiếp đến là đông đảo nhân dân địa phương. Những người khiêng kiệu, vác cờ, tàn và lọng thường mặc áo đỏ, chít khăn đỏ, tạo nên hình ảnh thống nhất, trang nghiêm và nổi bật trong đoàn rước. Khi đến khu vực tượng đài, kiệu được đặt ở phía bên trái.
Cùng thời điểm đó, đoàn rước kiệu bát cống của thị trấn Cầu Gồ trước đây cũng tiến về khu vực lễ hội. Tám trai tân được tuyển chọn để khiêng kiệu, mặc quần áo nậu và chít khăn đỏ. Trên kiệu đặt mâm ngũ quả, xôi và oản. Đi đầu đoàn rước là đội lân, sư tử, nhân vật hề và chú tễu, tiếp đó là cờ ngũ hành cùng mười trai đinh cầm bát bửu.
Sau đoàn cầm bát bửu là kiệu, hai người cầm lộng, các cụ ông mặc trang phục tế lễ, đi hia, các cụ bà mặc áo vàng, tiếp theo là đại diện các ban, ngành và nhân dân. Khi đến khu vực tượng đài, kiệu được đặt ở phía bên phải. Hai kiệu đứng hai bên tượng đài, tạo thành không gian trung tâm cho nghi lễ khai hội, trong khi đại biểu, nhân dân và khách thập phương tập trung ở phía dưới.
Đúng 8 giờ sáng, lãnh đạo tỉnh và địa phương đọc diễn văn khai hội, ôn lại truyền thống đấu tranh của nghĩa quân Yên Thế, nhắc lại những đóng góp và sự hy sinh của Hoàng Hoa Thám cùng các nghĩa sĩ. Sau bài diễn văn là ba hồi chiêng trống vang lên, báo hiệu lễ hội chính thức bắt đầu.
Một điểm nhấn đặc sắc trong lễ khai hội là chương trình tái hiện lễ tế cờ của nghĩa quân Đề Thám do Đoàn Nghệ thuật chèo Bắc Giang biểu diễn. Nghi thức sân khấu hóa này giúp người xem hình dung rõ hơn không khí hào hùng của phong trào khởi nghĩa, tinh thần đoàn kết của nghĩa quân và quyết tâm chống giặc ngoại xâm của nhân dân Yên Thế.
Sau phần khai hội, đại biểu, nhân dân và khách thập phương lần lượt dâng hương tại tượng đài Hoàng Hoa Thám, bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ đối với người thủ lĩnh nghĩa quân cùng những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của quê hương.
Nghi lễ tưởng niệm nghĩa quân tại đồn Phồn Xương
Sau lễ khai hội tại tượng đài, tại khu vực đồn Phồn Xương và đền thờ Bà Ba, nhân dân địa phương tổ chức chuẩn bị lễ tế tưởng niệm linh hồn các nghĩa sĩ Yên Thế. Đây là nghi thức mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện quan niệm “uống nước nhớ nguồn” và lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh trong cuộc đấu tranh bảo vệ quê hương.
Lễ vật được chuẩn bị thành năm mâm, gồm nhiều món ăn dân dã gắn với đời sống của người dân vùng trung du Bắc Bộ và sinh hoạt của nghĩa quân xưa. Các lễ vật thường có gà, bánh dầy, cơm nắm, bánh gio, chè lam, xôi, thịt lợn ba chỉ luộc, rau diếp, sáu bát con, sáu đôi đũa, rượu, bánh chưng vuông, muối trắng và muối vừng.
Những món ăn này không cầu kỳ nhưng thể hiện sự mộc mạc, chân thành và gần gũi. Cơm nắm, muối vừng, bánh chưng, bánh gio hay chè lam đều là những thức ăn quen thuộc trong đời sống người dân, gợi nhớ đến điều kiện sinh hoạt giản dị, gian khổ của nghĩa quân trong những năm tháng chiến đấu giữa núi rừng Yên Thế.
Nghi lễ tế tại đồn Phồn Xương không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm mà còn là dịp để cộng đồng khẳng định mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại. Những câu chuyện về Hoàng Hoa Thám, nghĩa quân Yên Thế và cuộc khởi nghĩa được truyền lại qua nhiều thế hệ, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào quê hương và ý thức gìn giữ các giá trị lịch sử.
Các hoạt động phần hội
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội của Lễ hội Yên Thế diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động phong phú, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách. Các hoạt động vừa mang tính giải trí, vừa tái hiện tinh thần thượng võ, sức mạnh cộng đồng và đời sống văn hóa truyền thống của cư dân vùng Yên Thế.
Trong khuôn khổ lễ hội thường có hoạt động cắm trại, biểu diễn võ thuật, bắn súng, bắn cung nỏ, cờ người, kéo co, đu, đấu vật, bóng chuyền, bóng đá và nhiều môn thể thao quần chúng. Những nội dung này tạo nên không khí vui tươi, khỏe khoắn, đồng thời gợi nhắc truyền thống võ nghệ và khả năng chiến đấu của nghĩa quân Yên Thế trong lịch sử.
Các màn biểu diễn võ cổ truyền, thi vật và bắn nỏ luôn nhận được sự quan tâm của người xem. Đây không chỉ là những hoạt động thể thao đơn thuần mà còn thể hiện tinh thần rèn luyện sức khỏe, sự gan dạ, khéo léo và ý chí vượt khó của con người vùng đất từng nổi tiếng với phong trào khởi nghĩa chống thực dân Pháp.
Lễ hội cũng tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về cuộc khởi nghĩa Yên Thế, cuộc đời và sự nghiệp của Hoàng Hoa Thám, các địa danh lịch sử, nhân vật tiêu biểu và những sự kiện quan trọng trong phong trào đấu tranh. Hoạt động này góp phần đưa kiến thức lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ bằng hình thức sinh động, dễ tiếp cận.
Bên cạnh đó là các chương trình nghệ thuật quần chúng, hội diễn văn nghệ, biểu diễn chèo, giao lưu văn hóa, chiếu phim tư liệu và phim nghệ thuật về Hoàng Hoa Thám, nghĩa quân Yên Thế. Một số hoạt động còn giới thiệu trang phục dân tộc, nét sinh hoạt văn hóa của các cộng đồng cư dân trong khu vực, qua đó làm phong phú thêm diện mạo lễ hội.
Không gian lễ hội vì vậy không chỉ có nghi lễ tưởng niệm mà còn trở thành nơi gặp gỡ, giao lưu, vui chơi và sinh hoạt cộng đồng. Người dân các thôn, bản, tổ dân phố cùng tham gia tổ chức, thi đấu, biểu diễn và cổ vũ, tạo nên sự gắn kết giữa các cộng đồng dân cư trong toàn địa bàn.
Giá trị lịch sử, văn hóa và cộng đồng
Lễ hội Yên Thế là một hình thức tưởng niệm đặc biệt đối với Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế. Thông qua hệ thống nghi lễ, diễn xướng, rước kiệu, dâng hương và các hoạt động tái hiện lịch sử, lễ hội góp phần lưu giữ ký ức về một phong trào đấu tranh tiêu biểu trong lịch sử chống thực dân Pháp của dân tộc Việt Nam.
Cuộc khởi nghĩa Yên Thế kéo dài nhiều năm, quy tụ đông đảo nhân dân địa phương dưới sự lãnh đạo của Hoàng Hoa Thám. Phong trào thể hiện tinh thần bất khuất, khả năng tổ chức chiến đấu linh hoạt và ý chí bảo vệ quê hương của cư dân vùng trung du, miền núi phía Bắc. Lễ hội chính là không gian để những giá trị ấy tiếp tục được nhắc nhớ và truyền lại cho các thế hệ sau.
Ở phương diện văn hóa, lễ hội phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, nghi lễ tưởng niệm anh hùng lịch sử, các hình thức rước truyền thống, nghệ thuật trình diễn và trò chơi dân gian. Những nghi thức như rước kiệu, dâng hương, tế lễ, tung cờ ngũ hành, múa lân, múa sư tử cho thấy sự đan xen giữa yếu tố linh thiêng và sinh hoạt cộng đồng.
Các hoạt động thể thao, võ thuật, đấu vật, bắn nỏ và kéo co thể hiện rõ tinh thần thượng võ của cư dân Yên Thế. Đây cũng là những hoạt động góp phần khích lệ sức khỏe, ý chí, lòng can đảm và tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
Lễ hội còn là dịp để người dân hướng về quê hương, tưởng nhớ những người đã hy sinh và cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi, gia đình hạnh phúc, cộng đồng phát triển. Từ một lễ hội cầu mùa của cư dân nông nghiệp, hội Phồn Xương đã phát triển thành lễ hội lịch sử có quy mô lớn, kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và tưởng niệm nhân vật lịch sử.
Đối với thế hệ trẻ, Lễ hội Yên Thế là một “bài học lịch sử sống động”, giúp các em tiếp cận truyền thống quê hương không chỉ qua sách vở mà còn thông qua không gian di tích, nghi lễ, sân khấu hóa, thi tìm hiểu lịch sử và các hoạt động cộng đồng. Qua đó, lễ hội góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ di sản.
Lễ hội Yên Thế trong hệ thống di sản văn hóa
Lễ hội Yên Thế gắn bó mật thiết với hệ thống di tích lịch sử Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế, một quần thể di tích quốc gia đặc biệt lưu giữ các dấu tích quan trọng của cuộc khởi nghĩa do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Trong đó, Phồn Xương là một địa điểm trung tâm, gắn với đại bản doanh, hoạt động tổ chức lực lượng và nhiều sự kiện quan trọng của nghĩa quân.
Ngày nay, xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh không chỉ là vùng đất giàu truyền thống cách mạng mà còn là địa bàn lưu giữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa có giá trị. Việc tổ chức Lễ hội Yên Thế hằng năm góp phần kết nối các di tích với đời sống đương đại, tạo điều kiện để người dân và du khách tham quan, tìm hiểu lịch sử, đồng thời thúc đẩy hoạt động giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa.
Lễ hội Yên Thế đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống. Việc ghi danh khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và sức sống cộng đồng của lễ hội, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, phục dựng và phát huy các nghi thức truyền thống một cách phù hợp, tránh mai một hoặc biến dạng những giá trị vốn có.
Trong bối cảnh địa giới hành chính hiện nay, xã Yên Thế được thành lập từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 trên cơ sở sắp xếp thị trấn Phồn Xương cùng các xã Đồng Lạc, Đồng Tâm, Tân Hiệp và Tân Sỏi. Vì vậy, các tài liệu, bài viết trước đây có thể ghi địa điểm tổ chức lễ hội là thị trấn Phồn Xương, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang. Theo địa danh hành chính hiện hành, địa điểm này nay thuộc xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh.
Lễ hội Yên Thế vì thế không chỉ là một sự kiện văn hóa thường niên mà còn là biểu tượng của ký ức lịch sử, lòng tri ân và tinh thần đoàn kết của nhân dân vùng đất Yên Thế. Qua mỗi mùa lễ hội, hình ảnh Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân tiếp tục được nhắc nhớ, truyền thống yêu nước và ý chí bất khuất tiếp tục được bồi đắp, để di sản lịch sử trở thành nguồn sức mạnh tinh thần trong công cuộc xây dựng quê hương hôm nay.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Yên Thế
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh
- Không gian tổ chức chính: Khu vực Phồn Xương, Trung tâm Đại bản doanh và Đồn Phồn Xương
- Thời gian tổ chức: Từ ngày 15 đến ngày 17 tháng 3 dương lịch hằng năm
- Ngày chính hội: Ngày 16 tháng 3
- Đối tượng tưởng niệm: Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế
- Giá trị nổi bật: Tưởng niệm lịch sử, giáo dục truyền thống yêu nước, bảo tồn nghi lễ dân gian, phát huy tinh thần đoàn kết và thượng võ của cộng đồng
- Danh mục: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống
