Đình Đình Bảng, còn gọi là đình Báng, nằm tại phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Xưa kia, vùng đất này thuộc tổng Phù Lưu, phủ Từ Sơn. Trải qua gần 300 năm tồn tại, ngôi đình vẫn bảo lưu được nhiều giá trị đặc sắc về kiến trúc, điêu khắc và tín ngưỡng dân gian, trở thành một trong những công trình tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc đình làng Việt Nam ở xứ Kinh Bắc.
Đình Đình Bảng là nơi thờ Cao Sơn Đại vương, Thủy Bá Đại vương và Bạch Lệ Đại vương, những vị thần gắn với núi, sông và nông nghiệp trong đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương. Đình cũng phối thờ Lục tổ, sáu vị tiền nhân có công lập lại làng vào thời Lê sơ. Không chỉ là nơi thờ tự, đình còn là không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và cộng đồng của người dân Đình Bảng qua nhiều thế hệ.
Với những giá trị nổi bật về kiến trúc và nghệ thuật, đình Đình Bảng đã được Bộ Văn hóa xếp hạng Di tích quốc gia đợt I theo Quyết định số 313-VH/VP ngày 28/4/1962. Ngày 26/11/2024, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long ký Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật đình Đình Bảng là Di tích quốc gia đặc biệt.
Lịch sử đình Đình Bảng
Theo các tư liệu lịch sử và tư liệu lưu giữ tại địa phương, đình Đình Bảng được xây dựng vào đầu thế kỷ XVIII, trong thời Lê Trung Hưng. Trên câu đầu gian giữa tòa Đại bái hiện còn dòng niên đại cho biết đình được xây dựng vào năm Bính Thìn, niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2, tức năm 1736.
Theo truyền lại, trước đây đình làng Đình Bảng nằm ở phía Đông của làng, tại khu vực được gọi là Miếu Thượng. Do không gian chật hẹp, không thuận tiện cho việc tổ chức hội hè và sinh hoạt cộng đồng, người dân đã chuyển đình về vị trí giữa làng như hiện nay.
Việc xây dựng đình có sự đóng góp lớn của nhân dân địa phương, trong đó nổi bật là Huyện thừa Nguyễn Thạc Lượng, một người con của Đình Bảng. Theo truyền kể, trước khi về quê vui thú điền viên, ông đã mua gỗ lim cung tiến cho làng để dựng đình. Cùng với sự đóng góp về tiền của, công sức của người dân, những người thợ tài hoa đã tạo dựng nên một công trình có quy mô lớn, kết cấu vững chắc và nghệ thuật chạm khắc đặc sắc.
Công trình được hình thành trong nhiều năm và trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo. Dù chịu tác động của thời tiết, thời gian và chiến tranh, đình Đình Bảng vẫn giữ được tương đối nguyên vẹn mặt bằng, hệ thống kết cấu gỗ, sàn đình cùng nhiều mảng chạm khắc trang trí có giá trị.
Đình Đình Bảng từ lâu đã đi vào câu ca:
“Thứ nhất là đình Đông Khang
Thứ nhì Đình Báng, vẻ vang đình Diềm”
Câu ca dân gian thể hiện vị trí đặc biệt của đình Đình Bảng trong hệ thống những ngôi đình nổi tiếng của vùng Kinh Bắc.
Kiến trúc đình Đình Bảng
Đình Đình Bảng được xây dựng theo kiểu kiến trúc chữ Công, gồm ba bộ phận chính là Đại bái, Ống muống và Hậu cung. Trong đó, tòa Đại bái là bộ phận nổi bật nhất, tập trung nhiều giá trị kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc.
Khuôn viên đình hiện gồm các hạng mục như Nghi môn, tòa Đại bái, Ống muống, Hậu cung, khu tưởng niệm Lục tổ, giếng đình và một số công trình phụ trợ. Tổng thể được bố trí hài hòa trong không gian làng quê truyền thống.
Tòa Đại bái
Tòa Đại bái có quy mô đồ sộ, dài khoảng 28m, rộng khoảng 15m, gồm 5 gian, 2 chái và 2 dĩ. Công trình được dựng trên nền cao, bộ khung chủ yếu bằng gỗ lim với hệ thống cột đặt trên các chân tảng đá xanh.
Đại bái sử dụng kết cấu chồng rường, vừa tạo độ chắc chắn cho công trình, vừa mở ra nhiều diện tích để các nghệ nhân thể hiện nghệ thuật trang trí. Một trong những đặc điểm đáng chú ý của đình Đình Bảng là hệ thống sàn gỗ được bảo lưu khá đồng bộ từ Đại bái qua Ống muống đến Hậu cung, điều hiện còn rất ít ở những ngôi đình cổ.
Toàn bộ các thành phần kiến trúc như vì nóc, vì nách, đầu dư, bẩy hiên, ván nong, xà thượng, xà trung, xà hạ và các cấu kiện gỗ khác đều được chạm khắc công phu bằng nhiều kỹ thuật như chạm thủng, chạm lộng, chạm bong kênh.
Các đề tài trang trí rất phong phú, gồm rồng, phượng, nghê, ngựa, hoa lá, mây, vân xoắn, hoa văn chữ Vạn và nhiều mô típ truyền thống khác.
Nghệ thuật chạm khắc gỗ
Đình Đình Bảng thường được ví như một “bảo tàng” về nghệ thuật chạm khắc gỗ thế kỷ XVIII. Trong hệ thống trang trí của đình, hình tượng rồng xuất hiện với mật độ đặc biệt dày đặc trên ván gió, vì nách, đầu dư, bẩy hiên và nhiều cấu kiện khác.
Những con rồng tại đình được tạo tác với nhiều tư thế và hình dạng khác nhau. Rồng thường có vẩy, sừng ngắn, tai vểnh, mắt tròn lồi, miệng rộng và môi dày. Một số hình rồng được thể hiện chính diện, một số quay chếch sang hai phần ba khuôn mặt, tạo cảm giác sinh động và mạnh mẽ.
Đặc biệt, 12 đầu dư tại 12 cột cái của năm gian chính tòa Đại bái đều được tạo hình rồng. Kỹ thuật chạm lộng tinh tế khiến những đầu rồng vừa thực hiện chức năng kết cấu, vừa trở thành những tác phẩm điêu khắc trang trí độc lập.
Ngoài rồng, nghệ nhân xưa còn thể hiện nhiều hình tượng phượng, nghê, ngựa cùng các mô típ hoa lá và linh vật. Những tác phẩm như “Bát mã quần phi”, “Ngũ long tranh châu” cùng nhiều mảng chạm khác góp phần tạo nên diện mạo nghệ thuật đặc biệt của ngôi đình.
Cửa võng và các mảng trang trí
Bước vào gian giữa Đại bái, nổi bật trước mắt là bức cửa võng lớn được chạm khắc cầu kỳ. Cửa võng bắt đầu từ xà thượng và kéo dài xuống gần mặt sàn, trải rộng hết một gian đình khoảng 3,7m.
Các tầng của cửa võng được trang trí bằng nhiều mô típ như chữ triện, chữ Công, lá lật, lá sòi, cánh sen, tứ linh, tứ quý, ngựa và sư tử. Màu sơn son thếp vàng làm nổi bật hệ thống hoa văn và tạo nên vẻ trang nghiêm cho không gian thờ tự.
Bên cạnh cửa võng, nhiều cấu kiện trong đình còn lưu giữ những mảng chạm có giá trị nghệ thuật cao. Sự kết hợp giữa kiến trúc gỗ, hệ thống sàn, kết cấu chồng rường và nghệ thuật điêu khắc khiến đình Đình Bảng trở thành một trong những công trình tiêu biểu của nghệ thuật đình làng Việt Nam đầu thế kỷ XVIII.
Mái đình và bốn góc đao
Một trong những nét gây ấn tượng mạnh của đình Đình Bảng là hệ thống mái rộng, dài với bốn góc đao cong vút. Mái được lợp ngói mũi hài, các tàu mái uốn cong nhẹ rồi vươn lên ở phần cuối, tạo nên dáng vẻ thanh thoát nhưng vẫn bề thế.
Đặc biệt, các đầu đao của đình vươn khá xa, tạo nên hình thức kiến trúc nổi bật trong số những công trình gỗ cổ truyền còn lại. Bốn góc mái cong cũng góp phần tạo nên hình ảnh đặc trưng của đình làng Bắc Bộ, vừa vững chãi vừa mềm mại, hài hòa với không gian làng quê.
Giá trị tín ngưỡng và văn hóa
Đình Đình Bảng là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng dân cư địa phương. Đình thờ Cao Sơn Đại vương, Thủy Bá Đại vương và Bạch Lệ Đại vương, những vị thần gắn với núi, nước và nông nghiệp.
Việc thờ các vị thần này phản ánh đời sống tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp Bắc Bộ, thể hiện mong ước về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an và cộng đồng thịnh vượng.
Ngoài ba vị Thành hoàng, đình còn phối thờ Lục tổ, sáu vị tiền nhân có công lập lại làng vào thời Lê sơ. Hệ thống thờ tự này cho thấy sự gắn kết giữa tín ngưỡng Thành hoàng, tục thờ tiền nhân và truyền thống tri ân những người có công với cộng đồng.
Trong đình hiện còn lưu giữ nhiều đồ thờ và di vật có giá trị lịch sử, văn hóa, góp phần phản ánh quá trình hình thành và phát triển của làng Đình Bảng qua nhiều thời kỳ.
Đình Đình Bảng và những dấu ấn lịch sử cách mạng
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và tín ngưỡng, đình Đình Bảng còn gắn với nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, đình là một địa điểm hoạt động cách mạng quan trọng của địa phương. Tại đây, các cán bộ cách mạng đã tổ chức tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia phong trào giải phóng dân tộc, xây dựng lực lượng và phổ biến các hoạt động bình dân học vụ.
Chiều 18/8/1945, tại đình Đình Bảng diễn ra lễ thành lập chính quyền cách mạng lâm thời Đình Bảng. Sau đó, lực lượng du kích cùng nhân dân địa phương tiến lên phủ Từ Sơn giành chính quyền.
Sau thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, Đình Bảng được Trung ương lựa chọn làm địa điểm dự bị cho kỳ họp đầu tiên của Quốc hội khóa I. Tháng 2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về đình Đình Bảng, nơi được chuẩn bị làm địa điểm dự bị cho phiên họp đầu tiên của Quốc hội khóa I.
Tháng 10/1946, Bác Hồ tiếp tục về Đình Bảng và thăm cụ Nguyễn Phụ Doãn, người cao tuổi nhất trong làng. Sự hiện diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đình đã để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức của nhân dân địa phương.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đình từng đứng trước nguy cơ bị phá hủy. Quân Pháp có lần dùng xe tăng và xích sắt nhằm kéo đổ tòa đình chính, có lúc sử dụng mìn, thuốc nổ để phá hủy các cột đình. Nhân dân địa phương đã kiên quyết bảo vệ công trình, góp phần giữ lại một di sản quý của làng Đình Bảng.
Những dấu ấn này làm cho đình Đình Bảng không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn là địa điểm ghi dấu lịch sử đấu tranh cách mạng của địa phương.
Lễ hội đình Đình Bảng
Lễ hội đình Đình Bảng là một sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Thành hoàng và Lục tổ. Đây là dịp cộng đồng tưởng nhớ các vị thần được thờ tại đình, tri ân những người có công với làng và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, nhân dân no ấm.
Trong những ngày hội, các nghi lễ tế thần được tổ chức trang trọng cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian. Một nét đặc biệt là tục đón “Chạ anh” từ Cẩm Giang, Đồng Nguyên về dự lễ khai hội và thực hiện nghi thức truyền thống. Tục lệ này thể hiện mối quan hệ gắn bó, tình nghĩa cộng đồng giữa các làng.
Không gian lễ hội còn có nhiều hoạt động dân gian như kéo co, chọi gà, đu và đặc biệt là trò cướp cầu. Trò chơi không chỉ đòi hỏi sức khỏe, sự nhanh nhẹn mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng và những quan niệm tín ngưỡng nông nghiệp, gửi gắm ước vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no và làng xóm phát triển.
Lễ hội đình Đình Bảng vì thế vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa là dịp để cộng đồng duy trì những phong tục, tập quán và ký ức văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Di tích quốc gia đặc biệt
Ngay từ năm 1962, đình Đình Bảng đã được Nhà nước xếp hạng Di tích quốc gia đợt I theo Quyết định số 313-VH/VP ngày 28/4/1962. Đây là sự ghi nhận sớm đối với những giá trị nổi bật của công trình về kiến trúc, điêu khắc và lịch sử.
Ngày 26/11/2024, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long ký Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật đình Đình Bảng là Di tích quốc gia đặc biệt.
Việc được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt tiếp tục khẳng định giá trị nổi bật của đình Đình Bảng trong hệ thống di sản kiến trúc nghệ thuật của Việt Nam. Đây đồng thời là cơ sở để tăng cường công tác bảo tồn hệ thống kiến trúc gỗ, các mảng chạm khắc, di vật, cổ vật và những giá trị văn hóa phi vật thể gắn với ngôi đình.
Đối với người dân Đình Bảng, ngôi đình không chỉ là một di tích cổ mà còn là một phần ký ức của làng quê, nơi lưu giữ tín ngưỡng, phong tục và những dấu mốc quan trọng của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, đình Đình Bảng trở thành điểm đến giàu giá trị trong hành trình tìm hiểu văn hóa Kinh Bắc. Cùng với Đền Đô và các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn thành phố Từ Sơn, ngôi đình góp phần tạo nên không gian di sản đặc sắc của vùng đất gắn với lịch sử vương triều Lý và văn hóa Bắc Ninh.
Với quy mô kiến trúc bề thế, hệ thống kết cấu gỗ đặc sắc, những mảng chạm khắc tinh xảo cùng chiều sâu lịch sử và tín ngưỡng, đình Đình Bảng là một hình mẫu tiêu biểu của kiến trúc đình làng Bắc Bộ. Qua gần ba thế kỷ, công trình vẫn giữ được vẻ cổ kính và những giá trị nghệ thuật đặc biệt, trở thành một di sản quan trọng của Bắc Ninh và của nền văn hóa Việt Nam.
