Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục nằm tại xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh, là một không gian văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc được hình thành và tồn tại qua nhiều thế kỷ. Quần thể gồm chùa Phúc Quang, đền Tiên Lục, đình Thuận Hòa, đình Viễn Sơn và cây Dã hương cổ thụ, tạo thành một hệ thống di tích gắn kết giữa Phật giáo, tín ngưỡng thờ Thành Hoàng và đời sống văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương.
Các công trình trong quần thể được xây dựng từ lâu đời, trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, trong đó có những giai đoạn quan trọng vào thời Lê Trung Hưng, khoảng thế kỷ XVII – XVIII. Đến nay, nhiều hạng mục vẫn bảo lưu tương đối rõ hình dáng kiến trúc, hệ thống cấu kiện gỗ, các mảng chạm khắc và nhiều di vật, cổ vật có giá trị.
Đặc biệt, Tiên Lục nổi tiếng với cây Dã hương có tuổi đời hàng nghìn năm nằm cạnh đình Viễn Sơn. Cây cổ thụ này không chỉ có giá trị về mặt tự nhiên mà còn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương.
Ngày 26/11/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục là Di tích quốc gia đặc biệt. Thời điểm được xếp hạng, di tích thuộc huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang. Ngày 16/4/2025, lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt được tổ chức tại quần thể di tích.
Sau khi đơn vị hành chính được sắp xếp, quần thể di tích Tiên Lục hiện thuộc tỉnh Bắc Ninh và tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị trong không gian văn hóa của địa phương.
Lịch sử Quần thể di tích Tiên Lục
Tiên Lục là vùng đất có lịch sử lâu đời, nơi hệ thống đình, đền và chùa được hình thành trong quá trình phát triển của làng xã truyền thống.
Theo các nguồn tư liệu lịch sử và Hán – Nôm, các công trình trong quần thể đã tồn tại từ lâu và được trùng tu, tôn tạo qua nhiều thời kỳ. Trong đó, thời Lê Trung Hưng, khoảng thế kỷ XVII – XVIII, là một giai đoạn quan trọng đối với diện mạo kiến trúc của các công trình hiện còn.
Đền Tiên Lục, đình Thuận Hòa và đình Viễn Sơn đều thờ Thần Cao Sơn và Quý Minh Đại vương. Theo truyền thuyết dân gian, đây là những vị tướng dưới thời Vua Hùng Duệ Vương thứ 18, có công giúp nhân dân chống giặc, bảo vệ cuộc sống bình yên cho quê hương, đất nước. Sau khi qua đời, các vị được nhân dân tôn làm Thành Hoàng, lập đền, đình để phụng thờ.
Bên cạnh tín ngưỡng thờ Thành Hoàng, chùa Phúc Quang là trung tâm sinh hoạt Phật giáo lâu đời của người dân trong vùng. Sự hiện diện đồng thời của đình, đền và chùa tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng của làng quê Bắc Bộ, nơi tín ngưỡng dân gian, thờ Thành Hoàng và Phật giáo cùng tồn tại.
Năm 1989, quần thể đình, đền, chùa và cây Dã hương Tiên Lục được Nhà nước xếp hạng Di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp quốc gia. Ngày 26/11/2024, quần thể tiếp tục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, ghi nhận những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật.
Kiến trúc các công trình trong quần thể
Quần thể di tích Tiên Lục gồm các công trình nằm trong một không gian tương đối hài hòa với cảnh quan tự nhiên. Mỗi công trình có chức năng và giá trị riêng nhưng cùng tạo nên một tổng thể văn hóa, tín ngưỡng thống nhất.
Chùa Phúc Quang
Chùa Phúc Quang, còn gọi là chùa Quang Phúc, là trung tâm sinh hoạt Phật giáo lâu đời của nhân dân Tiên Lục.
Theo tư liệu giới thiệu di tích, chùa được hình thành từ lâu đời và có quy mô khá lớn. Công trình mang đặc điểm kiến trúc truyền thống với bố cục nội công ngoại quốc. Tiền đường, hai dãy hành lang và gác chuông tạo thành bố cục bao quanh, trong khi khu thiêu hương nối với thượng điện tạo thành phần kiến trúc bên trong.
Giá trị nổi bật của chùa Phúc Quang còn nằm ở hệ thống tượng Phật được lưu giữ trong nội tự. Chùa hiện có gần 100 pho tượng Phật, phần lớn có niên đại thời Nguyễn, khoảng thế kỷ XIX – XX.
Trong số đó có bộ tượng Tam Thế Phật, tượng A Di Đà, tượng Thích Ca Niêm Hoa, tòa Cửu Long, tượng Ngọc Hoàng cùng nhiều tượng thờ khác.
Hệ thống tượng được bố trí trong các không gian thờ tự tạo thành một tổng thể tương đối hoàn chỉnh. Các pho tượng không chỉ có giá trị về mặt tín ngưỡng mà còn phản ánh kỹ thuật tạo tác tượng Phật truyền thống của nghệ nhân xưa.
Đền Tiên Lục
Đền Tiên Lục, còn gọi là đền Thánh Cả, nằm trên khu vực đồi Thông, gần chùa Phúc Quang. Đền được xây dựng khoảng thế kỷ XVII – XVIII và là một trong những công trình tín ngưỡng quan trọng của quần thể.
Đền thờ Thần Cao Sơn và Quý Minh Đại vương, hai vị Thành Hoàng được cộng đồng địa phương tôn kính. Hệ thống sắc phong và đồ thờ còn lưu giữ tại di tích góp phần phản ánh lịch sử của tín ngưỡng thờ Thành Hoàng ở Tiên Lục.
Không gian đền cùng với chùa Phúc Quang tạo thành một khu vực tín ngưỡng quan trọng, nơi người dân thực hành các nghi lễ và sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Đình Viễn Sơn
Đình Viễn Sơn nằm tại thôn Giữa, trên một sườn đồi thấp và ngay cạnh cây Dã hương cổ thụ. Đình được xây dựng khoảng thế kỷ XVIII, thờ Thần Cao Sơn và Quý Minh Đại vương.
Đình có bố cục hình chữ “công”, gồm tiền đình, hậu cung và đình hậu. Mặc dù không có quy mô quá lớn, công trình nổi bật bởi hệ thống chạm khắc trên các cấu kiện gỗ.
Các mảng chạm khắc được thực hiện công phu với nhiều đề tài trang trí truyền thống. Hình tượng rồng, linh vật, cảnh sinh hoạt và những mô típ dân gian được thể hiện với đường nét phong phú, góp phần tạo nên giá trị nghệ thuật cho công trình.
Đình còn lưu giữ nhiều đồ thờ có giá trị như kiệu, ngai thờ, bộ bát biểu, kiếm gỗ, nồi hương, mâm đồng và một số hiện vật khác.
Đình Thuận Hòa
Đình Thuận Hòa còn được người dân địa phương gọi là đình Cây Bàng, tọa lạc trên khu đất tương đối bằng phẳng.
Đình được xây dựng khoảng thế kỷ XVIII và thờ Thần Cao Sơn, Quý Minh Đại vương. Công trình có bố cục hình chữ “đinh”, gồm 5 gian đại đình và 3 gian hậu cung.
Hệ thống kết cấu gỗ, mái và các cấu kiện kiến trúc được bảo lưu khá tốt. Nghệ thuật chạm khắc tại đình thể hiện nhiều đề tài quen thuộc trong kiến trúc đình làng Bắc Bộ, phản ánh khả năng sáng tạo và kỹ thuật của các nghệ nhân xưa.
Đình hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật phục vụ việc thờ tự, trong đó có sắc phong thời Nguyễn, ngai thờ và bát hương cùng các đồ thờ khác.
Cây Dã hương nghìn năm tuổi
Cây Dã hương nằm ngay cạnh đình Viễn Sơn là điểm nhấn đặc biệt của toàn bộ quần thể di tích Tiên Lục.
Cây có tuổi đời hàng nghìn năm, thân cây lớn và tán rộng, trở thành một phần không thể tách rời của cảnh quan và không gian tín ngưỡng nơi đây.
Dưới thời vua Lê Cảnh Hưng, cây được ban sắc phong với danh hiệu “Quốc chúa Đô mộc Dã Đại vương”, thể hiện sự tôn kính đặc biệt đối với cây cổ thụ trong đời sống văn hóa địa phương. Nguồn tư liệu chính thức của tỉnh cho biết sắc phong được ban vào năm 1783.
Cây Dã hương không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn mang ý nghĩa biểu tượng trong không gian văn hóa Tiên Lục. Qua nhiều thế hệ, người dân xem cây như một chứng nhân của lịch sử, gắn với ký ức cộng đồng và những câu chuyện dân gian được lưu truyền tại địa phương.
Sự tồn tại của cây cổ thụ bên cạnh đình Viễn Sơn cũng tạo nên một cảnh quan đặc biệt, trong đó thiên nhiên, kiến trúc và tín ngưỡng cùng hiện diện trong một không gian thống nhất.
Di vật, cổ vật và nghệ thuật chạm khắc
Quần thể di tích Tiên Lục lưu giữ hệ thống di vật, cổ vật phong phú, góp phần làm rõ những giá trị lịch sử và nghệ thuật của khu di tích.
Chùa Phúc Quang nổi bật với gần 100 pho tượng Phật, phần lớn thuộc thời Nguyễn, trong đó có bộ tượng Tam Thế Phật, tượng A Di Đà, tượng Thích Ca Niêm Hoa, tòa Cửu Long và tượng Ngọc Hoàng.
Tại các đình, đền còn lưu giữ nhiều đồ thờ, đồ rước và hiện vật cổ. Một số hiện vật có niên đại thời Lê và thời Nguyễn, trong đó có kiệu, bát biểu, ngai thờ, sắc phong, bát hương và các đồ dùng phục vụ nghi lễ.
Đáng chú ý là nghệ thuật chạm khắc trên các cấu kiện kiến trúc. Những đề tài như rồng ổ, rồng lớn, các loài thú, tiên nữ cưỡi rồng, cảnh đấu vật được thể hiện với nhiều hình thức khác nhau, tạo nên hệ thống trang trí phong phú.
Các mảng chạm khắc không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh đời sống tinh thần, quan niệm về thế giới tự nhiên và tín ngưỡng của cộng đồng cư dân trong xã hội truyền thống.
Lễ hội Tiên Lục
Lễ hội Tiên Lục là một trong những giá trị văn hóa phi vật thể tiêu biểu gắn với quần thể di tích. Lễ hội được tổ chức hằng năm trong ba ngày từ 18 đến 20 tháng Ba âm lịch. Đây là dịp người dân địa phương và du khách về di tích dâng hương, tham dự các nghi lễ truyền thống và sinh hoạt cộng đồng.
Lễ hội được tổ chức trong không gian gồm các di tích đình Viễn Sơn, đình Thuận Hòa, chùa Phúc Quang, đền Tiên Lục và khu vực cây Dã hương.
Phần lễ có các nghi thức rước, tế, dâng hương và các hoạt động thể hiện lòng tôn kính đối với Thành Hoàng và các vị thần được nhân dân phụng thờ. Trong đó, rước kiệu, rước nước và các nghi thức tế lễ là những hoạt động mang tính cộng đồng rõ nét.
Phần hội có nhiều trò chơi dân gian như chơi đu, kéo co, chọi gà và đặc biệt là cướp cầu. Đây là trò chơi đòi hỏi sự nhanh nhẹn, sức khỏe và tinh thần phối hợp của người tham gia.
Cướp cầu còn mang ý nghĩa tín ngưỡng nông nghiệp, thể hiện mong ước về mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ và cộng đồng đoàn kết.
Lễ hội Tiên Lục được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 12/1/2022. Việc ghi danh góp phần khẳng định giá trị của các nghi lễ, trò chơi dân gian và không gian văn hóa cộng đồng được gìn giữ tại Tiên Lục.
Thực tế, lễ hội vẫn tiếp tục được tổ chức trong những năm gần đây. Năm 2026, Lễ hội Tiên Lục được UBND xã Tiên Lục, tỉnh Bắc Ninh tổ chức, tiếp tục duy trì các nghi lễ và hoạt động văn hóa truyền thống của địa phương.
Giá trị của Quần thể di tích Tiên Lục
Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục là một không gian di sản đặc biệt, nơi nhiều lớp văn hóa được lưu giữ trong cùng một quần thể.
Chùa Phúc Quang thể hiện dấu ấn của Phật giáo với hệ thống tượng Phật cổ phong phú. Đền Tiên Lục, đình Viễn Sơn và đình Thuận Hòa phản ánh tín ngưỡng thờ Thành Hoàng của làng xã truyền thống. Cây Dã hương lại trở thành biểu tượng tự nhiên và văn hóa gắn bó với lịch sử cộng đồng.
Giá trị của quần thể còn thể hiện rõ ở sự kết hợp giữa di sản vật thể và di sản phi vật thể. Những công trình kiến trúc, tượng Phật, sắc phong, đồ thờ và các mảng chạm khắc lưu giữ dấu tích vật chất của quá khứ. Trong khi đó, lễ hội Tiên Lục, các nghi lễ rước, tế và trò chơi dân gian tiếp tục đưa những giá trị truyền thống vào đời sống hiện nay.
Năm 2024, Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, khoa học và kiến trúc nghệ thuật của quần thể.
Ngày nay, Quần thể di tích Tiên Lục thuộc tỉnh Bắc Ninh, tiếp tục là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng địa phương, đồng thời là địa điểm có giá trị trong nghiên cứu và tìm hiểu lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật vùng Kinh Bắc.
Sự hiện diện của những ngôi đình cổ, ngôi đền, ngôi chùa, hệ thống tượng và đồ thờ cùng cây Dã hương nghìn năm tuổi tạo nên một không gian di sản đặc biệt. Qua đó, Quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục góp phần lưu giữ ký ức lịch sử và những giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.
