Mộ Đỗ Đăng Tuyển: Nơi an nghỉ của nhà yêu nước gắn liền với phong trào Cần Vương và Duy Tân

Mộ Đỗ Đăng Tuyển là di tích lịch sử gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của một nhà yêu nước tiêu biểu của Quảng Nam vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Ông là người tham gia phong trào Nghĩa Hội Quảng Nam trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời là một trong những nhân vật có mặt trong quá trình thành lập Hội Duy Tân do Phan Bội Châu khởi xướng.

Sinh ra trong thời kỳ đất nước đứng trước nhiều biến động, Đỗ Đăng Tuyển đã dành phần lớn cuộc đời mình cho sự nghiệp đấu tranh chống thực dân Pháp và tìm đường cứu nước. Dù phong trào Nghĩa Hội thất bại, ông vẫn giữ vững khí tiết, tiếp tục hoạt động yêu nước và cuối cùng hy sinh trong cảnh tù đày tại Lao Bảo năm 1911.

Di tích Mộ Đỗ Đăng Tuyển là địa chỉ có ý nghĩa trong việc tưởng nhớ một nhà yêu nước kiên trung, đồng thời góp phần làm sáng tỏ truyền thống đấu tranh của nhân dân Quảng Nam trong giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Thân thế và cuộc đời của nhà yêu nước Đỗ Đăng Tuyển

Đỗ Đăng Tuyển, còn được gọi là Đỗ Đăng Cát, có tên Đăng Các, hiệu Hy Đào, biệt hiệu Túy Am và bí danh hoạt động Sơn Tẩu. Ông còn được người đương thời gọi là cụ Ô Gia hoặc Trình Ô Gia.

Ông sinh ngày 16 tháng 5 năm 1856 tại làng Ô Gia, thôn Thanh Vân, thuộc địa bàn Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam xưa. Ông là con thứ hai của ông Đỗ Đăng Bộ và bà Nguyễn Thị Hà.

Xuất thân trong một gia đình bình thường, Đỗ Đăng Tuyển nổi tiếng thông minh, học rộng, giỏi thơ phú và có tài viết chữ đẹp. Ông được nhận xét là người điềm đạm nhưng cương quyết, ngay thẳng, đặc biệt căm ghét những kẻ dựa vào quyền thế để ức hiếp người nghèo.

Dù có năng lực học vấn, con đường khoa cử của ông không thuận lợi. Năm 1882, dưới triều vua Tự Đức, ông được bổ nhiệm làm Quản hiệu Sơn Phòng Đại Lộc, phụ trách công việc tại khu vực miền núi Hiên Giằng.

Đây cũng là thời điểm tình hình đất nước ngày càng căng thẳng trước sự xâm lược của thực dân Pháp. Chứng kiến cảnh triều đình suy yếu và phong trào chống Pháp lan rộng, Đỗ Đăng Tuyển dần chuyển từ con đường của một nhà nho sang hoạt động yêu nước, tham gia vào các phong trào đấu tranh chống ngoại xâm.

Tham gia phong trào Nghĩa Hội Quảng Nam

Sau khi kinh thành Huế thất thủ năm 1885, vua Hàm Nghi rời kinh đô và ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu cùng nhân dân đứng lên chống thực dân Pháp. Lời hiệu triệu nhanh chóng lan rộng, thúc đẩy nhiều cuộc khởi nghĩa tại các địa phương.

Tháng 9 năm 1885, Nghĩa Hội Quảng Nam được thành lập, quy tụ nhiều sĩ phu và nhân vật yêu nước trong tỉnh. Đại Lộc trở thành một địa bàn căn cứ quan trọng, giữ vai trò án ngữ phía bắc đối với trung tâm Trung Lộc.

Đỗ Đăng Tuyển cùng Trần Huy và Trần Đỉnh được giao trách nhiệm tổ chức, chỉ huy lực lượng Nghĩa Hội tại vùng Đại Lộc. Dưới sự tham gia và chỉ đạo của các thủ lĩnh địa phương, nghĩa quân xây dựng lực lượng, tổ chức các hoạt động chống Pháp và giành được một số kết quả đáng kể, trong đó có các trận đánh tại Gò Muồng ở Ái Nghĩa và Động Hà Sống thuộc Đại Đồng.

Trong giai đoạn này, các khu sơn phòng ở Quế Sơn, Trà My, Dương Yên, A Bá và An Lâm được sử dụng để xây dựng căn cứ, tạo địa bàn hoạt động cho nghĩa quân. Phong trào Nghĩa Hội từng gây nhiều khó khăn cho lực lượng thực dân và tay sai, đồng thời khơi dậy tinh thần yêu nước trong đông đảo nhân dân.

Tuy nhiên, trước những cuộc tấn công mạnh mẽ của quân Pháp và quân triều đình do Nguyễn Thân chỉ huy, lực lượng Nghĩa Hội dần suy yếu. Năm 1886, các căn cứ quan trọng như Tân Tỉnh ở Trung Lộc và những địa bàn liên quan bị tiến công, khiến nghĩa quân chịu tổn thất lớn về lực lượng, vũ khí và lương thực.

Sau khi phong trào Nghĩa Hội thất bại, thực hiện chủ trương tạm thời phân tán lực lượng để bảo toàn những người còn lại, Đỗ Đăng Tuyển trở về quê nhà. Ông sống kín đáo, làm ruộng, uống rượu và ngâm thơ, bề ngoài như một người đã rời xa thời cuộc, nhưng vẫn giữ trong lòng lý tưởng cứu nước.

Tham gia thành lập Hội Duy Tân

Sau phong trào Cần Vương, Đỗ Đăng Tuyển tiếp tục gắn bó với những người yêu nước cùng chí hướng. Ông có mối quan hệ với Phan Bội Châu và các nhân vật hoạt động trong phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX.

Theo tư liệu, vào thượng tuần tháng 4 năm Giáp Thìn 1904, tại Nam Thạnh sơn trang, một cuộc họp quan trọng đặt nền móng cho Hội Duy Tân được tổ chức với khoảng 20 đại biểu tham dự. Trong số những người được Phan Bội Châu nhắc đến trong tác phẩm Tự phán có Nguyễn Thành, Đỗ Đăng Tuyển, Lê Võ, Đặng Tử Kính và Đặng Thái Thân.

Sự hiện diện của Đỗ Đăng Tuyển cho thấy ông không chỉ là một thủ lĩnh gắn với phong trào Cần Vương trước đó, mà còn tiếp tục tham gia vào mạng lưới yêu nước trong giai đoạn tìm kiếm những phương thức mới để giành độc lập cho dân tộc.

Đầu thế kỷ XX, các phong trào Duy Tân và Đông Du phát triển trong bối cảnh nhiều sĩ phu Việt Nam tìm kiếm con đường canh tân đất nước, nâng cao dân trí và chuẩn bị lực lượng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Tuy nhiên, chính quyền thực dân Pháp ngày càng tăng cường kiểm soát và đàn áp các hoạt động yêu nước.

Bị bắt, đày đi Lao Bảo và hy sinh

Năm 1908, sau khi các phong trào yêu nước bị đàn áp mạnh mẽ, Đỗ Đăng Tuyển phải lẩn tránh sự truy bắt của chính quyền thực dân. Đến năm 1910, ông bị bắt và phải chịu sự tra khảo khắc nghiệt.

Theo một tư liệu, trong quá trình bị giải đi, ông từng tìm cách tự sát bằng thuốc độc nhưng không thành, sau đó nhảy xuống sông tại khu vực Thanh Hà gần Hội An. Tuy nhiên, ông vẫn bị binh lính cứu lên và tiếp tục bị đưa về giam giữ, tra khảo. Trước những hình thức ép cung, ông không khai báo thông tin về đồng chí và hoạt động của phong trào.

Đến tháng 11 năm 1910, ông bị giải ra Nghệ An để đối chất với những người cùng hoạt động. Tháng 3 năm 1911, ông bị kết án đày tại Lao Bảo, Quảng Trị.

Trên đường từ nhà lao Quảng Trị lên Lao Bảo, Đỗ Đăng Tuyển tuyệt thực và qua đời. Ông mất ngày 4 tháng 4 năm Tân Hợi, tức ngày 2 tháng 5 năm 1911 theo dương lịch, theo thông tin trong tư liệu về di tích.

Cái chết của Đỗ Đăng Tuyển khép lại cuộc đời của một nhà yêu nước đã trải qua nhiều giai đoạn đấu tranh, từ phong trào Cần Vương đến hoạt động Duy Tân. Dù không trực tiếp chứng kiến ngày đất nước giành được độc lập, ông vẫn được ghi nhớ bởi lòng trung thành với lý tưởng và khí tiết trước sự đàn áp của thực dân.

Phan Bội Châu tưởng niệm Đỗ Đăng Tuyển

Đỗ Đăng Tuyển là một trong những người đồng chí được Phan Bội Châu trân trọng. Khi viết về những người cùng chí hướng, Phan Bội Châu đã dành cho ông những vần thơ thể hiện sự tiếc thương và ghi nhận công lao đối với phong trào yêu nước:

Đau đời nên phải nhớ tiên sinh,
Ưu quốc xưa nay bậc lão thành.
Tay trắng đỡ liều vai gánh nặng,
Lòng son đưa trước bọn đầu xanh.
Bội Châu không bác e vô sự,
Lao Bảo nhờ ông mới có danh.
Tiếc Bác lấy gì an ủi Bác,
Một chung rượu lạt máu thần minh.

Những câu thơ gợi lên hình ảnh một người yêu nước tận tụy, sẵn sàng gánh vác việc lớn dù điều kiện thiếu thốn. Đồng thời, bài thơ cũng thể hiện sự kính trọng của Phan Bội Châu đối với những người đã chấp nhận hy sinh vì con đường cứu nước.

Qua sự tưởng niệm này, hình ảnh Đỗ Đăng Tuyển không chỉ hiện diện trong lịch sử địa phương mà còn gắn với ký ức về một thế hệ sĩ phu đã dấn thân trong những năm tháng khó khăn của phong trào giải phóng dân tộc.

Giá trị lịch sử của Mộ Đỗ Đăng Tuyển

Sau khi ông qua đời, gia đình và tộc họ đã di dời, an táng phần mộ tại quê hương, nơi ông sinh ra và trưởng thành. Ngôi mộ trở thành địa điểm tưởng niệm một nhân vật có nhiều đóng góp cho phong trào yêu nước ở Quảng Nam vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Di tích gắn liền với nhiều dấu mốc quan trọng trong lịch sử Việt Nam, từ phong trào Cần Vương chống Pháp đến quá trình hình thành các tổ chức yêu nước đầu thế kỷ XX. Qua đó, Mộ Đỗ Đăng Tuyển góp phần phản ánh tinh thần đấu tranh, sự tiếp nối lý tưởng yêu nước và những hy sinh của các thế hệ sĩ phu trước khi cách mạng Việt Nam bước sang những giai đoạn mới.

Ghi nhận những giá trị tiêu biểu ấy, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng Mộ Đỗ Đăng Tuyển là di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 608/QĐ-BVHTTDL ngày 12 tháng 3 năm 2024.

Ngày nay, di tích có ý nghĩa trong việc bảo tồn ký ức lịch sử, giáo dục truyền thống yêu nước và giúp thế hệ trẻ tìm hiểu về những nhân vật đã dành cuộc đời mình cho sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc.

Tên Đỗ Đăng Tuyển cũng được đặt cho một tuyến đường tại Đà Nẵng, giao với đường Tôn Thất Thuyết và Hà Tông Quyền, cùng một trường trung học cơ sở. Đây là những hình thức ghi nhớ và tôn vinh đóng góp của ông đối với lịch sử và truyền thống yêu nước của quê hương.

Thông tin nhanh

Lưu ý biên tập: Tư liệu được cung cấp có một số điểm khác nhau về tên gọi, diễn biến bị bắt và hành trình đến Lao Bảo, cũng như cách ghi địa danh hiện nay. Bài viết giữ lại những thông tin chính có trong nguồn, không tự ý khẳng định các chi tiết còn khác biệt là một diễn biến duy nhất.