Nghĩa trủng Hòa Vang

Nghĩa trủng Hòa Vang là di tích lịch sử gắn liền với cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha tại Đà Nẵng trong những năm 1858 – 1860. Đây là nơi an nghỉ của hơn một nghìn nghĩa sĩ, nghĩa dân đã hy sinh trong những ngày đầu chống quân xâm lược, đồng thời là minh chứng cho truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và đạo lý tri ân của người dân Đà Nẵng.

Trải qua nhiều lần di dời do những biến động lịch sử và quá trình mở rộng sân bay Đà Nẵng, nghĩa trủng vẫn lưu giữ được tấm bia đá cổ khắc bốn chữ “Hòa Vang Nghĩa Trủng” cùng hai trụ đá có câu đối. Những hiện vật này góp phần lưu giữ ký ức về một giai đoạn đấu tranh hào hùng của quân và dân ta, đồng thời phản ánh cách người xưa tưởng niệm những người đã hy sinh vì quê hương, đất nước.

Bối cảnh lịch sử hình thành Nghĩa trủng Hòa Vang

Rạng sáng ngày 1/9/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công cửa biển Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Trước sức tiến công của đối phương, quân đội triều Nguyễn cùng lực lượng biền binh, dân binh và đông đảo nghĩa sĩ, nghĩa dân địa phương đã kiên cường chiến đấu bảo vệ quê hương.

Trong gần 19 tháng giao tranh ác liệt, hàng nghìn người đã hy sinh. Sức kháng cự quyết liệt của quân và dân ta khiến liên quân không thể nhanh chóng chiếm đóng Đà Nẵng theo kế hoạch ban đầu. Ngày 23/3/1860, quân Pháp rút khỏi Đà Nẵng, đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong cuộc kháng chiến tại mặt trận này.

Do điều kiện chiến tranh, nhiều nghĩa sĩ tử trận chỉ được mai táng tạm thời tại nơi hy sinh. Sau đó, việc quy tập hài cốt và xây dựng các nghĩa trủng được tiến hành nhằm đưa những người đã khuất về nơi an nghỉ chung, thể hiện lòng biết ơn đối với những người đã chiến đấu và hy sinh vì đất nước.

Theo tư liệu được cung cấp, năm 1864, trước đề nghị của Bố chánh tỉnh Quảng Nam Đặng Huy Trước, vua Tự Đức đã ban lệnh quy tập hài cốt các nghĩa sĩ, nghĩa dân hy sinh tại mặt trận Đà Nẵng, kể cả những ngôi mộ vô thừa nhận, về hai khu nghĩa trủng ở làng Phước Ninh và làng Nghi An.

Nghĩa trủng tại làng Nghi An được gọi là “Hòa Vinh nghĩa trủng” theo thông tin trên tấm bia sa thạch còn lưu lại. Địa điểm này được cho là nơi quy tập khoảng 1.300 ngôi mộ. Về sau, nghĩa trủng được biết đến với tên gọi Nghĩa trủng Hòa Vang.

Quá trình di dời và vị trí hiện nay

Nghĩa trủng Hòa Vang ban đầu được hình thành vào năm 1866 tại làng Nghi An, thuộc tổng Phước Tường, huyện Hòa Vang. Trong quá trình phát triển của thành phố, khu di tích đã nhiều lần phải di dời để nhường đất cho các công trình hạ tầng.

Khi thực dân Pháp xây dựng sân bay Đà Nẵng trong giai đoạn 1925 – 1926, nghĩa trủng được chuyển khỏi vị trí ban đầu về khu vườn Bá của làng Khuê Trung, nay thuộc khu vực phường Khuê Trung. Đến năm 1962, khi sân bay Đà Nẵng tiếp tục được mở rộng, nghĩa trủng lại được di dời đến vị trí hiện nay.

Theo tư liệu được cung cấp, khu di tích hiện có diện tích khoảng 4.000 m², thuộc phường Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Đây là nơi tưởng niệm hơn một nghìn nghĩa sĩ và đồng bào yêu nước đã hy sinh trong cuộc chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha những năm 1858 – 1860.

Dù trải qua nhiều lần di chuyển, Nghĩa trủng Hòa Vang vẫn giữ được những dấu tích quan trọng, đặc biệt là tấm bia đá cổ và hai trụ đá có khắc câu đối. Những hiện vật này là chứng cứ vật chất quý giá, góp phần khẳng định lịch sử hình thành và ý nghĩa tưởng niệm của di tích.

Bia đá cổ “Hòa Vang Nghĩa Trủng”

Tấm bia đá cổ là hiện vật tiêu biểu nhất tại Nghĩa trủng Hòa Vang. Bia được lập vào năm Tự Đức thứ 19, tức năm 1866, khắc bốn chữ Hán “Hòa Vang Nghĩa Trủng”, ghi dấu tên gọi của khu nghĩa địa dành cho những người hy sinh vì nghĩa lớn.

Bia được làm bằng đá sa thạch, tồn tại qua nhiều lần di dời của nghĩa trủng. Sự hiện diện của tấm bia không chỉ giúp nhận diện di tích mà còn cho thấy sự quan tâm của người xưa đối với việc quy tập, an táng và tưởng niệm những người đã hy sinh trong chiến tranh.

Bên cạnh bia đá là hai trụ đá khắc câu đối:

“Ân triêm khô cốt di truyền cổ

Trạch cập tàn hồn tái kiến kim”.

Tạm dịch:

“Vua ban nhặt cốt truyền dấu cũ

Giữ được tàn hồn lại thấy nay”.

Hai câu đối thể hiện ý nghĩa của việc quy tập hài cốt, lưu giữ dấu tích lịch sử và dành sự tưởng nhớ cho những người đã khuất. Qua đó, di tích phản ánh quan niệm nhân văn của người Việt: dù chiến tranh đã qua, những người hy sinh vì đất nước vẫn luôn được cộng đồng ghi nhớ và tri ân.

Quần thể di tích văn hóa và lịch sử xung quanh

Nghĩa trủng Hòa Vang không chỉ có giá trị ở khu vực an táng các nghĩa sĩ mà còn gắn với một quần thể di tích văn hóa, lịch sử của địa phương.

Theo tư liệu được cung cấp, khu vực xung quanh có các dấu tích và công trình như:

• Phế tích tháp Hóa Quê: dấu tích kiến trúc Chămpa, góp phần phản ánh lịch sử cư trú và văn hóa của vùng đất này.
• Giếng cổ Chăm: giếng có hình vuông, thành giếng được ghép từ những phiến đá sa thạch lớn.
• Phế tích tháp Chăm: những dấu tích kiến trúc còn lại, gồm gạch và các khối đá sa thạch.
• Miếu Bà: công trình tín ngưỡng gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương.
• Nhà thờ tiền hiền làng Hóa Quê: nơi tưởng nhớ những người có công khai lập, xây dựng và phát triển làng.

Trong quần thể này, nhà thờ tiền hiền và miếu Bà còn gắn với lịch sử hoạt động cách mạng tại địa phương. Theo tư liệu được cung cấp, đây từng là những địa điểm bí mật được cán bộ cách mạng sử dụng trong quá trình hoạt động.

Sự hiện diện của các di tích thuộc nhiều lớp lịch sử khác nhau tạo nên giá trị đặc biệt cho khu vực Nghĩa trủng Hòa Vang. Nơi đây vừa lưu giữ ký ức về cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỷ XIX, vừa phản ánh những dấu ấn văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử hình thành cộng đồng cư dân địa phương.

Truyền thống tưởng niệm các nghĩa sĩ

Nghĩa trủng Hòa Vang là nơi thể hiện sâu sắc đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Việt. Việc quy tập hài cốt, xây dựng mộ phần và dựng bia tưởng niệm cho những người đã hy sinh không chỉ là trách nhiệm của triều đình và cộng đồng đương thời mà còn là nghĩa cử mang giá trị nhân văn lâu dài.

Hằng năm, vào tháng 3 âm lịch, theo tư liệu được cung cấp, chính quyền địa phương phối hợp tổ chức lễ tế nghĩa sĩ cùng Hội làng Khuê Trung tại khu di tích. Hoạt động này nhằm tưởng nhớ những người đã hy sinh trong những ngày đầu kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha, đồng thời tri ân các bậc tiền hiền có công khai lập và xây dựng làng.

Nghi lễ truyền thống góp phần duy trì ký ức cộng đồng, giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước và sự hy sinh vì độc lập dân tộc. Đây cũng là dịp để người dân cùng nhìn lại lịch sử địa phương, nhắc nhớ về những con người đã góp phần bảo vệ quê hương trong thời kỳ đầy biến động.

Giá trị lịch sử và văn hóa của Nghĩa trủng Hòa Vang

Nghĩa trủng Hòa Vang là chứng tích quan trọng về cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha tại Đà Nẵng giai đoạn 1858 – 1860. Di tích gắn với việc quy tập hài cốt các nghĩa sĩ, nghĩa dân đã hy sinh, qua đó thể hiện tinh thần yêu nước và sự trân trọng của cộng đồng đối với những người đã ngã xuống vì đất nước.

Tấm bia đá cổ cùng hai trụ đá khắc câu đối là những hiện vật có giá trị trong việc nghiên cứu lịch sử địa phương, văn hóa tưởng niệm và nghệ thuật văn khắc truyền thống. Trong khi đó, các dấu tích Chămpa, giếng cổ, miếu Bà và nhà thờ tiền hiền cho thấy khu vực này còn lưu giữ những lớp di sản văn hóa khác nhau.

Giá trị của di tích vì vậy không chỉ nằm ở lịch sử chiến đấu mà còn ở sự kết nối giữa ký ức chiến tranh, tín ngưỡng cộng đồng và truyền thống tri ân. Nghĩa trủng Hòa Vang là lời nhắc nhở về trách nhiệm bảo tồn di sản và gìn giữ những giá trị lịch sử cho các thế hệ mai sau.

Công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia

Với những giá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu, Khu di tích Nghĩa trủng Hòa Vang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1999.

Việc xếp hạng góp phần khẳng định vai trò của di tích trong hệ thống di sản văn hóa của Đà Nẵng, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, gìn giữ các hiện vật và phát huy giá trị giáo dục truyền thống.

Ngày nay, Nghĩa trủng Hòa Vang là địa điểm có ý nghĩa đối với những người muốn tìm hiểu lịch sử Đà Nẵng, đặc biệt là cuộc kháng chiến chống ngoại xâm giữa thế kỷ XIX và truyền thống tưởng niệm các nghĩa sĩ hy sinh vì quê hương.

Thông tin nhanh về Nghĩa trủng Hòa Vang