Mộ ông Tani Yajirobei

Mộ ông Tani Yajirobei là một di tích gắn với lịch sử hiện diện của thương nhân Nhật Bản tại Hội An trong thời kỳ đô thị thương cảng phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII. Ông Tani Yajirobei được ghi nhận là một thương gia quê ở Hirado, gần Nagasaki, Nhật Bản, từng đến Hội An buôn bán, định cư và qua đời tại đây.

Ngôi mộ nằm giữa vùng đồng ruộng thuộc phường Hội An Đông, thành phố Đà Nẵng, tương đối tách biệt với khu dân cư. Trên bia mộ có khắc chữ “Nhật Bổn” và “Bình Hộ”, cùng niên đại được xác định là 1647. Đây là một tư liệu quan trọng góp phần tìm hiểu cộng đồng thương nhân Nhật Bản và mối quan hệ giao thương Việt Nam – Nhật Bản tại Hội An.

Dấu tích của cộng đồng thương nhân Nhật Bản

Cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII, Hội An trở thành một thương cảng lớn của Đàng Trong, đồng thời là điểm trung chuyển hàng hóa có tính quốc tế. Thương nhân từ nhiều quốc gia đến giao thương, trong đó cộng đồng người Hoa và người Nhật có vai trò đáng kể.

Theo tư liệu, chính quyền chúa Nguyễn cho phép các thương nhân nước ngoài lập những khu vực cư trú riêng và có cơ chế quản lý riêng. Khu cư trú của người Nhật được gọi là Nhật Bổn Dinh, trong dân gian thường gọi là phố Nhật.

Một bộ phận thương nhân Nhật Bản không chỉ đến Hội An để buôn bán mà còn kết hôn với người Việt, sinh sống lâu dài và lập nghiệp tại đây. Tuy nhiên, đến năm 1635, do chính sách hạn chế giao thương và xuất cảnh của Nhật Bản, thương nhân Nhật ở nhiều nơi dần trở về nước. Phố Nhật tại Hội An cũng suy tàn theo quá trình này.

Dù vậy, sau năm 1635 vẫn còn một số người Nhật ở lại Hội An và qua đời tại đây. Mộ ông Tani Yajirobei là một trong những dấu tích cho thấy sự hiện diện tiếp tục của người Nhật tại Hội An sau thời kỳ phố Nhật phát triển.

Theo một số nghiên cứu lịch sử Nhật Bản được dẫn trong tư liệu, ông Yajirobei thuộc một dòng họ lớn tại Nhật Bản và có đông con cháu. Ông đến Hội An buôn bán, định cư và qua đời tại đây. Bia mộ được lập vào năm 1647.

Kiến trúc và bia mộ

Mộ ông Tani Yajirobei nằm trên một gò đất cao, hẹp giữa khu vực trước đây từng là đầm nước. Gò mộ quay về hướng Đông Bắc, xung quanh hiện là khu vực canh tác lúa.

Bao quanh khu mộ là một thành bằng sa thạch có kích thước khoảng 14 m x 11 m x 0,8 m, tính chiều cao từ mặt ruộng.

Nấm mộ có hình yên ngựa, được xây bằng loại hợp chất truyền thống gồm vôi, vỏ sò, hến, mật mía và các thành phần khác. Tại vị trí tiếp giáp giữa phần nấm mộ phía trên và quách phía dưới, dấu tích xói mòn do nước vẫn còn khá rõ.

Phía dưới chân mộ là một tấm bia bằng sa thạch xám. Bia không có hoa văn trang trí ở phần trán và diềm. Ở chính giữa phía trên bia có chạm hình một đóa hoa năm cánh, hai bên phía dưới là những đóa hoa nhỏ hơn.

Nội dung chính trên bia ghi:

“Hiển khảo di thứ lang binh vệ cốc công chi mộ. Đinh Hợi niên, mạnh thu lập”.

Hai bên hàng chữ giữa có khắc hai dòng chữ “Nhật Bổn” và “Bình Hộ”. Căn cứ vào các nguồn tư liệu được dẫn trong hồ sơ, niên hiệu Đinh Hợi trên bia được xác định tương ứng với năm 1647.

Hiện trên mặt đất còn tấm bia sa thạch, nấm mộ, các bộ phận còn lại của ngôi mộ và hệ thống thành bao quanh.

Giá trị lịch sử và giao lưu Việt – Nhật

Mộ ông Tani Yajirobei là một tư liệu lịch sử có giá trị trong việc chứng minh sự hiện diện của người Nhật và phố Nhật tại Hội An vào đầu thế kỷ XVII.

Ngôi mộ đồng thời phản ánh một giai đoạn quan trọng trong lịch sử giao thương của thương nhân Nhật Bản tại Đông Nam Á, đặc biệt là thời kỳ Châu ấn thuyền, khi hoạt động thương mại của Nhật Bản mở rộng đến nhiều khu vực trong khu vực, trong đó có Việt Nam.

Từ di tích này, các nhà nghiên cứu có thêm tư liệu thực địa để tìm hiểu về hoạt động giao thương, quá trình định cư của thương nhân Nhật Bản cũng như mối quan hệ giao lưu kinh tế và văn hóa Việt Nam – Nhật Bản trong lịch sử.

Về mặt kiến trúc, ngôi mộ cũng góp phần làm phong phú hệ thống mộ cổ tại Hội An, đồng thời là một điểm đến có giá trị đối với những người quan tâm đến lịch sử Hội An và đặc biệt là du khách Nhật Bản.

Công tác bảo tồn và tu bổ

Theo hồ sơ di tích, trước đây ngôi mộ từng bị hư hỏng ở một số khu vực. Thành bao quanh bị đổ nát, bình phong bị xuống cấp, trong khi phần nấm mộ và quách chịu tác động của nước gây xói lở, bào mòn.

Từ năm 1985, Ban Quản lý Di tích Hội An đã đưa Mộ ông Tani Yajirobei vào danh mục bảo vệ nguyên trạng, đồng thời tiến hành khảo sát và lập hồ sơ di tích.

Tư liệu ghi nhận ngôi mộ từng được sửa chữa lớn vào năm 1928. Trong giai đoạn 1989–1990, Ban Quản lý Di tích Hội An tiếp tục thực hiện nhiều đợt tu bổ nhỏ, trong đó có việc đắp đường và làm cầu dẫn vào mộ.

Các phương án bảo tồn sau đó tập trung vào việc bảo quản, tu sửa, hướng dẫn khách tham quan và phục vụ nghiên cứu. Hồ sơ cũng từng đề xuất tìm kiếm nguồn đầu tư từ Nhật Bản để tiếp tục trùng tu di tích.

Hành trình đến Mộ ông Tani Yajirobei

Di tích hiện thuộc phường Hội An Đông, thành phố Đà Nẵng, nằm giữa khu vực đồng ruộng và cách khu dân cư gần nhất khoảng 400 m.

Từ sân vận động Hội An, có thể đi theo đường Nguyễn Công Trứ đến miếu Ông Cọp, sau đó rẽ trái vào đường Trà Quế, đi qua thôn Trường Lệ và khu vực canh tác của Đội I. Tiếp tục rẽ phải theo kênh thủy lợi Hà Châu khoảng 300 m để đến khu vực di tích.

Đường vào mộ có đoạn đi qua lối đất giữa các thửa ruộng trũng nước. Theo tư liệu, du khách có thể tiếp cận bằng xe đạp, xe máy hoặc ô tô, tùy điều kiện đường đi thực tế.

Điểm đặc biệt của Mộ ông Tani Yajirobei nằm ở vị trí khá tách biệt giữa đồng ruộng. Không gian này tạo nên một cảm nhận khác về Hội An, nơi lịch sử thương cảng không chỉ được lưu giữ trong những dãy nhà cổ hay khu phố buôn bán mà còn hiện diện qua những dấu tích nhỏ nằm giữa cảnh quan làng quê.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Mộ ông Tani Yajirobei, phường Hội An Đông, thành phố Đà Nẵng.