Nghề quỳ vàng, bạc Kiêu Kỵ | Tinh hoa nghề thủ công truyền thống

Làng Kiêu Kỵ, xã Gia Lâm, thành phố Hà Nội là nơi lưu giữ nghề quỳ vàng, bạc có lịch sử hơn 400 năm, được cho là hình thành từ thời Hậu Lê. Đây là nghề thủ công đặc biệt, đòi hỏi người thợ phải có sự kiên trì, khéo léo và khả năng cảm nhận chính xác trong từng công đoạn để biến những lượng vàng, bạc rất nhỏ thành những lá quỳ mỏng, dùng trong sơn thếp, trang trí câu đối, hoành phi, tượng và nhiều công trình văn hóa, tín ngưỡng.

Theo truyền thống của làng, Tổ nghề là ông Nguyễn Quý Trị, người được tương truyền đã học nghề dát, đập vàng bạc trong chuyến đi sứ Trung Quốc rồi trở về truyền dạy cho người dân Kiêu Kỵ. Sau khi truyền nghề, ông rời làng vào ngày 17 tháng Tám âm lịch và không rõ tung tích. Từ đó, người dân lấy ngày này làm ngày giỗ Tổ nghề hằng năm để tưởng nhớ công lao của người truyền nghề.

Trải qua nhiều thế hệ, nghề quỳ vàng bạc đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa và tinh thần của cộng đồng Kiêu Kỵ. Mỗi lá quỳ là kết quả của một quy trình thủ công nghiêm ngặt, trong đó nhiều kỹ thuật vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm của người thợ.

Tổ nghề và những quy ước đặc biệt của làng nghề

Tại nhà Tràng, nơi gắn với việc thờ cúng và truyền dạy nghề, người dân Kiêu Kỵ lưu truyền câu chuyện về lời thề giữ bí quyết nghề. Theo tư liệu, ông Nguyễn Quốc Trị từng đóng một chiếc đinh dài khoảng 15 cm vào cột cái của nhà Tràng và thề rằng bí quyết nghề không được truyền ra ngoài.

Từ đó, nhà Tràng trở thành nơi thờ Tổ nghề và truyền dạy nghề cho các thế hệ kế tiếp. Người trong làng khi muốn học nghề quỳ vàng cũng phải làm lễ khấn Tổ nghề. Đây là một phong tục thể hiện sự tôn kính đối với người truyền nghề và ý thức giữ gìn nghề truyền thống.

Ngày 11 và 12 tháng Giêng, các gia đình làm nghề tổ chức lễ khai Tràng, dâng lễ vật và cầu mong Tổ nghề phù hộ trước khi bắt đầu một năm sản xuất mới. Đến ngày 17 tháng Tám âm lịch, dân làng tổ chức lễ giỗ Tổ để tưởng nhớ và bày tỏ lòng biết ơn đối với người đã truyền nghề.

Những nghi lễ này góp phần tạo nên sự gắn kết giữa nghề thủ công với đời sống tín ngưỡng và cộng đồng của Kiêu Kỵ.

Từ vàng bạc nguyên liệu đến những lá quỳ mỏng

Nghề quỳ vàng bạc đòi hỏi nhiều công đoạn nối tiếp nhau và hầu như không thể thực hiện một cách tùy tiện. Người thợ phải kiểm soát từng bước, từ chuẩn bị nguyên liệu, làm giấy quỳ, tạo mực, cán vàng bạc, cắt diệp, xếp nhân, đánh vỡ cho đến đánh quỳ và thu thành phẩm.

Theo kinh nghiệm truyền thống, nguyên liệu chính là vàng và bạc. Trước đây, nếu nguyên liệu chưa đạt chất lượng, người thợ phải tự xử lý để loại bỏ tạp chất. Vàng bạc được đặt trong nồi đất cùng các nguyên liệu như diêm sinh và muối, sau đó nung bằng than hoa để lọc. Ngày nay, người làm nghề có thể mua vàng bạc đã được xử lý sẵn.

Một nguyên liệu quan trọng khác là keo da trâu. Da trâu được loại bỏ mỡ, đun với nước sạch trong thời gian dài cho đến khi nhừ, sau đó lọc và phơi thành keo. Theo tư liệu nghề, trung bình 1 kg da trâu khô có thể nấu được khoảng 0,3 kg keo.

Mực cũng là một bí quyết riêng của các gia đình làm nghề. Người Kiêu Kỵ tự nấu mực từ nhựa thông, bồ hóng và mùn cưa theo tỷ lệ riêng. Loại mực này được sử dụng để phủ lên các lá giấy, tạo bề mặt phù hợp cho quá trình đập và dát vàng bạc.

Làm lá giống, nền tảng của cả quy trình

Lá giống là một trong những công đoạn quan trọng nhất, có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng quỳ vàng bạc sau này. Lá giống được làm từ giấy dó, cắt thành những miếng vuông nhỏ khoảng 5 x 5 cm và xếp thành từng xấp 500 lá.

Các xấp giấy được ngâm nước, ép khô rồi trải qua nhiều lần đập, bóc và xử lý để tạo độ dai cần thiết. Người thợ sau đó dùng chổi nhỏ lướt mực lên hai mặt giấy trên một phiến đá hình thang nghiêng khoảng 35 độ.

Những tờ giấy đã lướt mực được đặt lên lá vả để phơi khô. Theo kinh nghiệm của người làm nghề, lá vả có các sợi tơ mịn giúp giấy dễ bong ra mà không làm mực bị bay.

Sau khi khô, các tờ giấy được xếp thành từng quỳ, buộc chặt và tiếp tục đập. Quy trình lặp lại nhiều lần để tạo ra giấy quỳ giống đạt yêu cầu.

Một lá giống tốt phải đủ dai để không bị rách khi đập, nhưng đồng thời phải bảo đảm độ khô và bề mặt phù hợp để vàng bạc không bị dính. Những lá bị rách hoặc không đạt tiêu chuẩn phải được loại bỏ trước khi đưa vào công đoạn tiếp theo.

Làm quỳ cũ và chuẩn bị lá vỡ

Bên cạnh lá giống, nghề Kiêu Kỵ còn sử dụng giấy khấu để làm lá quỳ vỡ. Loại giấy này được làm từ vỏ cây dó nhưng dày hơn giấy bản. Giấy được cắt thành những miếng khoảng 7 cm², sau đó xếp thành từng xấp từ 200 đến 300 lá.

Những lá này được luộc kỹ, ép khô, đập và bóc tách từng tờ. Sau đó, người thợ tiếp tục lướt mực lên bề mặt và phơi trên lá vả. Khi đạt yêu cầu, các lá quỳ vỡ có màu đen, bề mặt nhẵn bóng và sẵn sàng cho công đoạn đưa vàng bạc vào đánh.

Sự chuẩn bị của giấy giống và giấy vỡ là phần việc đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Nếu giấy không đạt độ dai hoặc độ khô phù hợp, vàng bạc có thể bị vỡ vụn hoặc không dàn đều khi đập.

Cán vàng bạc, cắt diệp và đánh vỡ

Vàng hoặc bạc trước tiên được nấu chảy trong nồi đất rồi đổ thành những thỏi nhỏ. Theo kinh nghiệm truyền thống được lưu giữ trong làng, vàng có thể được pha với một lượng bạc nhất định để tăng độ dẻo, giúp dễ cán và hạn chế bị vỡ trong quá trình đánh.

Các thỏi vàng bạc được đặt lên đe và dùng búa cán dài ra. Theo kinh nghiệm của những người thợ lâu năm, một chỉ vàng hoặc bạc có thể được cán thành dải dài khoảng 2 m.

Sau đó, dải kim loại được cắt thành những miếng nhỏ khoảng 1 cm², gọi là diệp. Những miếng diệp được xếp giữa các lớp lá giống, rồi đặt vào giữa các lá vỡ để tiến hành đánh.

Các xấp được buộc chặt, sấy qua đêm rồi đặt lên một hòn đe bằng đá xanh nguyên khối. Người thợ sử dụng búa sắt nặng khoảng 5 kg để gõ nhịp nhàng, đồng thời xoay đều xấp giấy bằng tay còn lại.

Sau khoảng 40 phút, những miếng diệp nhỏ được dàn mỏng ra trên toàn bộ bề mặt của lá vỡ. Khi hoàn thành, phần vàng bạc được lấy ra và cắt thành những miếng đều nhau để chuẩn bị cho công đoạn đánh quỳ.

Đánh quỳ, công đoạn cần sự chính xác tuyệt đối

Sau khi cắt dòng, các lớp giấy và vàng bạc được xếp xen kẽ thành từng quỳ. Những quỳ này tiếp tục được đưa vào lồng, sấy nóng qua đêm rồi buộc chặt trước khi đặt lên bàn đá.

Người thợ dùng búa tay đập đều lên xấp quỳ. Nhịp búa phải ổn định, lực đập phải phù hợp và xấp giấy phải được xoay đều để vàng có thể dàn mỏng theo bốn chiều mà không bị rách.

Theo tư liệu nghề, một quỳ vàng hoặc quỳ bạc cựu cần được đánh liên tục khoảng một giờ để đạt độ “dừ”. Chỉ một lượng vàng rất nhỏ sau quá trình này có thể được dát thành diện tích lớn. Đây là một trong những kỹ thuật đặc biệt thể hiện rõ trình độ thủ công của người Kiêu Kỵ.

Ở công đoạn cuối, người thợ phải làm việc trong không gian kín gió. Khi thu hồi những lá quỳ mỏng, chỉ một hơi thở mạnh cũng có thể khiến vàng bị bay hoặc thất thoát. Vì vậy, thao tác của người thợ phải hết sức nhẹ nhàng và chính xác.

Thu quỳ và chuẩn bị cho công đoạn thếp

Sau khi đánh đạt yêu cầu, những lá quỳ được thu bằng một chiếc bay rất mỏng, có thể làm bằng xương hoặc tre vát mỏng. Người thợ nhẹ nhàng gỡ từng lá và đặt xen kẽ vào các tờ giấy bản.

Giấy bản được cắt theo kích thước tương ứng với lá quỳ, khoảng 5 x 5 cm. Các tờ giấy được xếp thành từng bó, sau đó lá quỳ được nong vào giữa từng tờ giấy.

Theo quy định truyền thống, một quỳ vàng hoặc quỳ bạc gồm 500 lá quỳ và được chia thành 10 buộc. Thành phẩm sau đó được niêm phong thành từng gói để thuận tiện cho việc bảo quản và sử dụng.

Quỳ vàng, quỳ bạc sau khi hoàn thiện có thể được sử dụng trong nghệ thuật sơn son thếp vàng, trang trí câu đối, hoành phi, tượng và các công trình văn hóa, tín ngưỡng. Người thợ sử dụng những chiếc bay mỏng để đưa lá quỳ lên bề mặt sản phẩm, trong khi họa sĩ sơn mài có thể sử dụng bút chấm dầu sơn để tạo hình bằng vàng quỳ.

Nghề thủ công kết tinh tri thức và sự gắn kết cộng đồng

Nghề quỳ vàng bạc Kiêu Kỵ là kết quả của quá trình sáng tạo và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Mỗi lá quỳ mỏng không chỉ chứa đựng giá trị của nguyên liệu quý mà còn thể hiện kỹ năng, sự kiên trì và độ chính xác của người thợ.

Quy trình sản xuất có tính chuyên môn cao, với nhiều công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm mà máy móc khó có thể thay thế hoàn toàn. Đặc biệt, kỹ thuật làm giấy giống, giấy vỡ và đánh quỳ giữ vai trò quan trọng trong việc quyết định chất lượng thành phẩm.

Nghề cũng tạo nên sự cố kết trong cộng đồng. Những bí quyết được truyền từ cha mẹ cho con cháu, cùng với các nghi lễ thờ Tổ nghề, hình thành ý thức về sự kế tục và trách nhiệm gìn giữ nghề. Người học nghề không chỉ được truyền kỹ thuật mà còn được giáo dục về tính trung thực, giữ chữ tín và sự cẩn trọng khi làm việc với kim loại quý.

Về kinh tế, nghề quỳ vàng bạc góp phần tạo việc làm, thu nhập và sự ổn định cho nhiều hộ dân Kiêu Kỵ. Về văn hóa, đây là một nghề thủ công đặc biệt gắn với nhu cầu trang trí các công trình văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật truyền thống.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với những giá trị tiêu biểu về kỹ thuật thủ công, tri thức dân gian, văn hóa cộng đồng và sinh kế, Nghề quỳ vàng bạc Kiêu Kỵ đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 826/QĐ-BVHTTDL ngày 09/3/2021.

Trải qua hơn bốn thế kỷ, nghề vẫn được thực hành và truyền dạy trong cộng đồng. Từ những lá vàng bạc mỏng đến từng thao tác của người thợ, nghề quỳ Kiêu Kỵ lưu giữ một hệ thống tri thức thủ công đặc biệt của người Việt, nơi kỹ thuật, tín ngưỡng, đạo nghề và sinh kế cùng hội tụ.

Thông tin cơ bản