Nhà cổ Phùng Hưng

Nhà cổ Phùng Hưng tọa lạc tại số 04 – 06 đường Nguyễn Thị Minh Khai, phường Hội An, thành phố Đà Nẵng, trong khu vực trung tâm của Khu phố cổ Hội An. Đây là một ngôi nhà cổ gắn với hoạt động buôn bán của cư dân thương cảng Hội An xưa, đồng thời là công trình có giá trị trong quần thể kiến trúc đô thị cổ Hội An.

Được xây dựng và sử dụng qua nhiều thế hệ, ngôi nhà mang kiểu kiến trúc nhà ống đặc trưng của Hội An với hai tầng, nhiều nếp nhà nối tiếp nhau, hệ thống khung gỗ, hành lang bao quanh tầng gác và sân trời. Những đặc điểm này phản ánh sự phát triển của kiến trúc nhà ở Hội An cũng như quá trình giao lưu giữa các phong cách kiến trúc Á Đông.

Nhà cổ Phùng Hưng được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia năm 1993.

Ngôi nhà của một gia đình thương nhân Hội An

Nhà cổ Phùng Hưng từng là nhà của một chủ buôn ở Hội An, được sử dụng với nhiều chức năng như để ở, thờ cúng và buôn bán. Vị trí của ngôi nhà nằm trong khu vực từng là trung tâm giao dịch thương mại của Hội An, nơi các hoạt động mua bán diễn ra sôi động.

Do không còn đầy đủ gia phả, trích lục và khế ước để xác định chính xác năm xây dựng, niên đại cụ thể của ngôi nhà hiện chưa được xác định rõ. Theo ông Trần Quang Hiệp, chủ nhà, gia đình đã liên tục sinh sống tại đây trong hơn một thế kỷ và ngôi nhà từng trải qua ba giai đoạn thay đổi, khoảng 1880 – 1910, 1910 – 1945 và từ năm 1945 đến nay.

Những thông tin này cho thấy lịch sử của ngôi nhà gắn liền với quá trình phát triển lâu dài của khu phố cổ Hội An. Kết cấu kiến trúc hiện còn cũng có nhiều điểm tương đồng với những ngôi nhà cổ khác trong tổng thể đô thị cổ.

Ngôi nhà từng được tu sửa vào năm 1956, chủ yếu là dặm lại mái ngói, thay thế một số ván bị mục và làm thêm khu vực bếp. Những lần sửa chữa hạn chế này góp phần duy trì chức năng sinh hoạt của gia đình mà không làm thay đổi đáng kể cấu trúc truyền thống.

Kiến trúc nhà ống và hệ thống khung gỗ

Nhà cổ Phùng Hưng được xây dựng theo dạng nhà ống hai tầng, gồm ba nếp nhà nối tiếp nhau theo hướng Tây Bắc. Cách tổ chức này tạo nên một không gian dài và hẹp, đặc trưng cho kiến trúc nhà ở trong khu phố cổ Hội An.

Nếp nhà thứ nhất có năm hàng cột, chia thành ba gian, trong đó gian giữa rộng hơn. Cửa chính mở theo hướng tạo sự liên thông với khu vực phía sau. Các cột tròn có đường kính khoảng 20 – 30 cm, đặt trên những tảng đá trang trí hình hoa sen.

Hàng cột hiên có dạng vuông, đứng trên những tảng đá vuông và được liên kết với hàng cột quân bằng hệ thống vì vỏ cua chạm hình hai con cá chép. Cửa gỗ theo kiểu thượng song hạ bản được lắp tại hàng cột quân.

Hệ vì nóc chính được tạo theo kiểu cột trốn kẻ chuyền. Các cột có chiều dài khoảng 4,5 – 6 m, kéo dài lên tầng gác để đỡ hệ thống hoành mái. Các xà gỗ hình vuông được xoi chỉ ở bốn cạnh.

Bao quanh tầng gác là hệ thống hành lang gỗ với chấn song con tiện cao khoảng 0,8 m, tạo nên một khoảng không gian thoáng và đặc trưng cho kiến trúc ngôi nhà.

Trên tầng gác, tại gian giữa có một trang thờ được đặt cao gần 2 m so với mặt sàn, chủ yếu thờ Phật và tổ tiên, ông bà.

Sân trời và những nếp nhà liên kết

Nếp nhà thứ hai cũng có hai tầng và ba gian, được bố trí xoay dọc, ôm lấy khu vực sân trời. Bốn cột tròn đứng trên các tảng đá tròn có đường kính khoảng 20 – 30 cm, đồng thời tạo thành sự liên kết giữa nếp nhà thứ nhất và nếp nhà thứ ba như một hành lang.

Nếp nhà thứ ba có hệ thống vì nóc tương tự. Cầu thang dẫn lên tầng gác được đặt tại khu vực này. Phần gác của nếp nhà thứ nhất và thứ hai sử dụng nhiều cột tròn, tạo thành bộ khung nâng đỡ tầng trên.

So với một số nhà cổ khác trên đường Trần Phú, kết cấu của Nhà cổ Phùng Hưng được tư liệu đánh giá là đơn giản hơn, nhưng chính sự giản dị này tạo nên một đặc điểm riêng của công trình và gợi mở khả năng tiếp nhận những ảnh hưởng kiến trúc khác nhau trong quá trình hình thành đô thị cổ Hội An.

Dấu ấn kiến trúc và nghệ thuật gỗ

Các cấu kiện gỗ trong Nhà cổ Phùng Hưng không chỉ đảm nhiệm chức năng chịu lực mà còn tạo nên giá trị thẩm mỹ cho công trình.

Đáng chú ý là hệ thống vì vỏ cua chạm hình cá chép, những hàng cột gỗ, chấn song con tiện và cửa thượng song hạ bản. Các chi tiết này cho thấy kỹ thuật chế tác gỗ của những người thợ địa phương và cách kết hợp giữa kết cấu kiến trúc với trang trí.

Tư liệu về di tích cũng đặt ra khả năng ngôi nhà thể hiện một phong cách kiến trúc có ảnh hưởng Nhật Bản, tuy nhiên đây là một nhận định cần được tiếp tục nghiên cứu trong mối tương quan với các công trình khác của đô thị cổ Hội An.

Chính sự đa dạng trong kết cấu và cách tổ chức không gian giúp Nhà cổ Phùng Hưng trở thành một trường hợp có giá trị để tìm hiểu quá trình giao lưu kiến trúc tại Hội An.

Một dấu tích của đời sống thương cảng

Giá trị của Nhà cổ Phùng Hưng không chỉ nằm ở tuổi đời hay những cấu kiện kiến trúc còn lại. Công trình còn giúp hình dung cách những ngôi nhà cổ Hội An được sử dụng trong đời sống thực tế.

Không gian nhà vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt gia đình, thờ cúng, vừa phục vụ hoạt động buôn bán. Tầng gác, hành lang, sân trời và hệ thống các nếp nhà nối tiếp nhau tạo nên một mô hình không gian phù hợp với nhiều chức năng.

Qua đó, di tích góp phần làm sáng tỏ quá trình hình thành của khu đô thị cổ Hội An và cho thấy đặc điểm riêng của nhà ở thương nhân trong một thương cảng quốc tế.

Hiện vật còn lưu giữ

Trong nhà hiện còn lưu giữ một câu đối dài khoảng 2 m, rộng 30 cm.

Dù số lượng hiện vật được ghi nhận không nhiều, câu đối cùng hệ thống kiến trúc gỗ và các chi tiết chạm khắc vẫn góp phần tạo nên giá trị tư liệu của di tích.

Quan trọng hơn, chính bản thân ngôi nhà là một tư liệu kiến trúc có giá trị, giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu về kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật gỗ và chức năng sử dụng của nhà cổ Hội An.

Bảo tồn Nhà cổ Phùng Hưng

Nhà cổ Phùng Hưng được các thế hệ trong gia đình tiếp tục quản lý và bảo quản. Tuy nhiên, theo hồ sơ di tích, công trình từng xuất hiện nhiều dấu hiệu xuống cấp.

Một số hạng mục như diềm mái tầng gác, chân cột, hành lang tầng gác và mái ngói đã bị hư hỏng. Có chân cột bị mối mọt ăn rỗng, một cây cột sát tường xây phía trước hiên đã bị mất và một số ngói bị vỡ.

Hồ sơ bảo vệ di tích đã được lập từ năm 1985. Di tích cũng được đưa vào danh mục quản lý của Ban Quản lý Di tích Hội An, đồng thời có yêu cầu gia đình thực hiện các biện pháp bảo vệ công trình.

Việc bảo tồn Nhà cổ Phùng Hưng có ý nghĩa không chỉ đối với riêng công trình mà còn đối với tổng thể Đô thị cổ Hội An, bởi mỗi ngôi nhà cổ là một phần của cấu trúc đô thị và câu chuyện thương cảng được hình thành qua nhiều thế kỷ.

Nhà cổ Phùng Hưng trong hành trình khám phá Hội An

Nằm trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, gần Chùa Cầu, Nhà cổ Phùng Hưng là một điểm dừng chân thuận tiện khi khám phá khu phố cổ. Du khách có thể đi bộ từ Chùa Cầu đến di tích và kết hợp tham quan các công trình kiến trúc, tín ngưỡng và nhà cổ lân cận.

Điểm đáng chú ý của Nhà cổ Phùng Hưng nằm ở sự kết hợp giữa không gian nhà ở, kiến trúc gỗ, sân trời, hành lang tầng gác và dấu tích sinh hoạt của một gia đình thương nhân.

Qua ngôi nhà, du khách có thể hình dung rõ hơn về cách cư dân Hội An từng sống, buôn bán và tổ chức không gian gia đình trong một đô thị thương cảng sầm uất.

Thông tin nhanh

Địa điểm: Số 04 – 06 đường Nguyễn Thị Minh Khai, phường Hội An, thành phố Đà Nẵng.