Hội quán Triều Châu Hội An

Tọa lạc tại số 362 Nguyễn Duy Hiệu, phường Sơn Phong, Hội An, Hội quán Triều Châu là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu gắn với cộng đồng người Hoa tại Hội An. Công trình được bang Triều Châu xây dựng vào năm 1845, vừa là nơi hội họp, sinh hoạt cộng đồng, vừa là không gian tín ngưỡng của người Triều Châu sinh sống và làm ăn tại thương cảng Hội An.

Không chỉ nổi bật bởi bộ khung gỗ được chạm khắc tinh xảo, Hội quán Triều Châu còn gây ấn tượng với hệ thống phù điêu, đồ án trang trí bằng gỗ, sành sứ và những hình tượng gắn với truyền thuyết, tín ngưỡng dân gian. Qua nhiều lần tu sửa, công trình vẫn lưu giữ được nhiều giá trị kiến trúc, nghệ thuật và tư liệu quý về cộng đồng người Hoa ở Hội An.

Lịch sử hình thành và tín ngưỡng

Từ đầu thế kỷ XVII, Hội An trở thành một thương cảng quan trọng của xứ Đàng Trong, là nơi giao thương giữa nhiều cộng đồng cư dân và thương nhân quốc tế. Trong số những nhóm thương nhân nước ngoài được phép định cư và buôn bán tại đây có người Hoa và người Nhật.

Các cộng đồng người Hoa lần lượt hình thành những hội quán riêng như Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam, Triều Châu và Dương Thương. Những công trình này vừa là nơi gặp gỡ, trao đổi thông tin giữa những người đồng hương, vừa là không gian thờ phụng các vị thần được tin là bảo hộ cho việc đi lại và kinh doanh.

Hội quán Triều Châu là một trong những hội quán được hoàn chỉnh tương đối muộn tại Hội An, vào năm 1845. Công trình từng trải qua nhiều đợt tu sửa, trong đó có những lần được ghi nhận vào các năm 1887 và 1970. Năm 1991, Ban Trị sự Triều Châu tiếp tục tiến hành sửa chữa, chủ yếu thay ngói, sơn phết các họa tiết trang trí và tu sửa hai khu nhà Đông, Tây.

Khởi nguyên, hội quán thờ Phục Ba Tướng Quân, vị thần được dân gian xem là biểu tượng của khả năng chế ngự sóng gió, phù hộ cho việc đi biển được bình an và thuận lợi. Đây là tín ngưỡng có mối liên hệ mật thiết với hoạt động thương mại đường biển của cộng đồng người Hoa tại Hội An.

Hội quán còn được gọi là Chùa Ông Bổn. Một cách giải thích cho tên gọi này liên quan đến tục vay tiền lấy lộc để làm vốn buôn bán, sau đó hoàn trả lại cho chùa cùng một phần tiền lời. Một cách giải thích khác cho rằng tên gọi gắn với Bổn Đầu Công, mang ý nghĩa hướng về nguồn cội và quê hương.

Về sau, tín ngưỡng tại hội quán có sự đồng nhất giữa Phục Ba Tướng Quân và Mã Viện, vì vậy bài vị của Mã Viện cũng được thờ tại đây.

Kiến trúc nội công ngoại quốc

Hội quán Triều Châu được xây dựng theo kiểu nội công ngoại quốc, quay mặt về hướng Nam. Công trình sử dụng tường xây vôi vữa và xi măng, sân lát xi măng và đá, nền nhà lát gạch hoa. Trong khi đó, hệ thống vì kèo, cột và nhiều mảng chạm khắc được làm bằng gỗ.

Các cột lớn được đặt trên những tảng đá trắng có kích thước khoảng 30 – 40 cm. Mái lợp ngói ống mang dáng dấp kiến trúc cung đình Huế. Đầu mỗi viên ngói được bịt bằng những mảng ngói sành men xanh, trên đó chạm nổi hình hoa cúc.

Phần đầu hồi, mái và nóc được xây dựng nhiều tầng, tạo thành những đường nét kiến trúc cầu kỳ. Các mảng đắp nổi sử dụng nhiều mô típ truyền thống như hoa lá, rồng, phượng chầu hoa cúc. Ở phần đuôi mái và đầu hồi còn xuất hiện các tượng quan văn, quan võ, quan hầu, nghê và những dải mây cuộn.

Đặc biệt, hình ảnh hai con rồng chầu mặt nguyệt được tạo nên từ những mảnh sứ ghép lại, tạo nên một điểm nhấn đặc sắc trong nghệ thuật trang trí của công trình.

Hội quán cũng có hệ thống tường rào và hai cánh cửa sắt. Hai bên Đông và Tây là các khu nhà phụ trợ, tạo thành tổng thể kiến trúc tương đối hoàn chỉnh.

Tiền đường và những mảng chạm khắc tinh xảo

Từ sân rộng khoảng 7 m, du khách bước vào khu tiền đường qua cửa chính. Hai bên cửa có hai tượng sư tử bằng gỗ trong tư thế ngồi chầu, phía trên gắn bốn chữ “Thần Trà, Uất Lũy”.

Hai cột đá hình vuông đứng trên bệ đá đỡ phần mái hiên. Hệ thống vì kèo được trang trí bằng nhiều mảng chạm khắc công phu, trong đó có các đề tài long mã, hoa sen, hoa cúc, long, ly, quy, phụng, bầu rượu, hoa dây và mây cuộn.

Các chi tiết được ghép nối bằng kỹ thuật mộng gỗ truyền thống, tạo nên những mảng trang trí vừa chắc chắn vừa giàu tính nghệ thuật.

Trên các bờ tường mặt tiền, nhiều bức tranh đắp nổi thể hiện cảnh thiên nhiên và sinh hoạt của vua chúa thời xưa. Nội thất tiền đường sử dụng kiểu chồng rường giả thủ, kết hợp với những mảng chạm lộng, chạm thủng lớn theo các mô típ bình phong, hoa dây và chim muông.

Các tai cột được chạm hình long mã. Không gian tiền đường gồm bốn cột gỗ hình vuông đặt trên chân đá và bốn cột đá, tạo thành ba gian. Hai gian bên rộng khoảng 1,5 m, trong khi gian giữa rộng khoảng 4,5 m.

Từ đây, một khoảng sân trời dài khoảng 6 m dẫn vào khu chính điện.

Chính điện và nghệ thuật trang trí

Chính điện được nâng cao qua ba bậc tam cấp, hai bên có tượng sư tử nằm chầu. Mặt hiên được nâng đỡ bởi các cột đá hình vuông và hệ thống xà kèo được kẻ chỉ, tạo thành ba gian.

Bên trong là những cột gỗ lớn có đường kính khoảng 45 – 50 cm, đặt trên các chân đá tròn. Hệ thống vì kèo được tạo theo kiểu chồng đấu con sơn, kết hợp với những mảng chạm khắc hoa lá liên kết chặt chẽ.

Hai gian bên có các cánh cửa gỗ chạm lộng và chạm nổi theo đề tài tứ bình. Gian giữa nổi bật với hai bộ cửa được chạm lồng và trang trí hình ảnh Bát Tiên.

Nội thất chính điện tiếp tục sử dụng kiểu chồng rường giả thủ như tiền đường. Bốn cột gỗ lớn có kích thước khoảng 40 – 50 cm tạo thành không gian ba gian, cùng với hai cột vuông ở khu vực bàn thờ chính.

Đáng chú ý nhất là những mảng chạm lộng, chạm thủng trên gỗ được ghép thành các tác phẩm lớn. Đề tài nho sóc, cảnh sinh hoạt của vua chúa và những câu chuyện truyền thuyết được thể hiện với mật độ chi tiết cao, tạo nên những tác phẩm nghệ thuật có giá trị.

Phần nóc và diềm mái tiếp tục được trang trí bằng hoa dây, mây cuộn và các hình tượng truyền thống. Trên nóc có hình Bà Chúa Tiên cưỡi long mã, cùng hai con cá chầu bầu rượu được tạo bằng sành sứ.

Hai xà gồ trên nóc ghi dấu những lần trùng kiến và trùng tu, trong đó có dòng ghi năm Quang Tự thứ 11 và một dòng ghi năm Dân Quốc thứ 58, tức năm 1969.

Nhà Đông, nhà Tây và hệ thống hiện vật

Hai khu nhà Đông và nhà Tây nối tiếp tiền đường và chính điện, kéo dài theo toàn bộ chiều dài khu chính điện. So với tiền đường và chính điện, hai khu nhà này có mức độ trang trí tiết chế hơn.

Vì kèo chủ yếu sử dụng kiểu cột trốn kẻ chuyền, ít chạm trổ. Mái lợp ngói ống, đầu hồi trang trí hình cây trúc và hoa lá.

Tháng 8/1990, Ban Trị sự Triều Châu tiến hành trùng tu hai khu nhà này, gia cố kết cấu và bổ sung hai bức tranh với các đề tài truyền ngự sóng và “Nguyên Viễn Lưu Trường”. Một số cột được gia cố bằng đá granite, tạo hình vuông theo kiến trúc hiện hữu.

Hội quán hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Trong số đó có các hoành phi, câu đối, tượng thờ, lư hương, bồn hương, chuông đồng, bàn thờ và nhiều đồ thờ tự có niên đại từ cuối thế kỷ XIX.

Một số hiện vật tiêu biểu gồm:

• Hoành phi “Hải Quốc Ân Ba”, niên đại Quang Tự 12, năm 1886.
• Đôi câu đối bằng gỗ dài khoảng 2,5 m.
• Tượng Mã Viện bằng hợp chất, cao khoảng 85 cm, sơn son thếp vàng.
• Tượng quan văn và quan võ, mỗi tượng cao khoảng 75 cm.
• Tượng Thần Tài và tượng Ông Phúc Đức.
• Hai bồn hương sứ men trắng vẽ rồng xanh, niên đại Quang Tự 13, năm 1888.
• Lư đồng hình hộp vuông, niên đại Quang Tự 8, năm 1882.
• Chuông đồng có quai chạm đầu rồng, niên đại Quang Tự 13, năm 1887.
• Nhiều hoành phi bằng gỗ với chữ Hán sơn son thếp vàng.
• Bàn hương chạm hình sóc và chùm nho.
• Các bảng gỗ chạm khắc và bốn bia đá lưu giữ trong khuôn viên.

Những hiện vật này cùng với hệ thống kiến trúc và đồ án trang trí tạo thành một kho tư liệu trực quan về đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và cộng đồng của người Triều Châu tại Hội An.

Giá trị văn hóa và công tác bảo tồn

Hội quán Triều Châu là một trong những công trình có giá trị đặc biệt về kiến trúc trong hệ thống các hội quán của Hội An. Những bộ vì gỗ, kỹ thuật chạm lộng, chạm thủng, các tác phẩm đắp nổi và nghệ thuật ghép sành sứ cho thấy trình độ kỹ thuật và mỹ thuật đáng chú ý của những người thợ xưa.

Công trình đồng thời phản ánh quá trình giao lưu văn hóa và kỹ thuật giữa các cộng đồng cư dân từng sinh sống tại Hội An. Hội quán cũng gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của quần thể kiến trúc đô thị cổ Hội An.

Các hoạt động tín ngưỡng được duy trì tại đây tiếp tục phản ánh tập quán và đời sống văn hóa truyền thống của cộng đồng Triều Châu. Trong đó, ngày 16 tháng Giêng âm lịch là một trong những dịp tế lễ quan trọng của hội quán.

Sau năm 1975, công trình từng được sử dụng làm trụ sở UBND phường Sơn Phong. Năm 1988, hội quán được giao cho Hợp tác xã Thảm len 8/3 sử dụng làm nơi sản xuất. Đến năm 1990, công trình được giao lại cho Ban Trị sự Triều Châu quản lý.

Từ đó, Ban Trị sự tiếp tục thực hiện việc trông nom, tổ chức lễ cúng và bảo quản hiện vật. Các đợt tu sửa được tiến hành nhằm duy trì kết cấu và từng bước bảo vệ những giá trị kiến trúc, nghệ thuật của hội quán.

Hội quán Triều Châu đã được đưa vào danh mục bảo vệ của Ban Quản lý Di tích Hội An từ năm 1985. Quyết định 506 của Bộ Văn hóa ngày 19/3/1985 công nhận khu di tích đô thị cổ Hội An, trong đó hội quán là một thành phần quan trọng của tổng thể di sản.

Ngày nay, Hội quán Triều Châu là một điểm nhấn quan trọng trong hành trình khám phá kiến trúc và văn hóa của Hội An. Cùng với các hội quán Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam và những công trình tín ngưỡng khác, nơi đây góp phần tạo nên diện mạo đa văn hóa đặc sắc của thương cảng cổ bên sông Hoài.

Thông tin nhanh