Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề

Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề là một trong những lễ hội tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của cộng đồng ngư dân vùng biển Sóc Trăng xưa, nay thuộc xã Trần Đề, thành phố Cần Thơ. Lễ hội gắn liền với tục thờ cá Ông, thể hiện lòng biết ơn đối với vị thần được ngư dân tin là đã che chở, cứu giúp người đi biển vượt qua sóng gió, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, trời yên biển lặng, mùa màng hải sản bội thu.

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn dân gian, Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29/01/2019.

Nguồn gốc và Lăng Ông Nam Hải

Theo truyền tụng trong cộng đồng cư dân ven biển, lễ hội có nguồn gốc từ khoảng năm 1955, khi ngư dân phát hiện xác một con cá Ông lớn trôi dạt vào khu vực Bãi Giá, trước đây thuộc xã Trung Bình, huyện Long Phú. Người dân đã làm lễ an táng, lập một ngôi miếu nhỏ bằng tre lá để thờ phụng, bày tỏ lòng kính trọng đối với cá Ông, vị thần linh thiêng gắn bó với nghề biển.

Đến năm 1983, khi đời sống kinh tế của ngư dân ngày càng ổn định, bà con đã di dời Lăng Ông cùng hài cốt cá Ông về khu vực ấp Cảng, thị trấn Trần Đề trước đây, nay thuộc xã Trần Đề, và đặt tên là Lăng Ông Nam Hải.

Trải qua nhiều lần sửa chữa, trùng tu, Lăng Ông Nam Hải ngày nay được xây dựng khang trang, có diện tích hơn 3.492 m², trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng ngư dân địa phương. Lăng hiện lưu giữ hơn 10 bộ xương cá Ông lớn nhỏ, là nơi người dân đến thắp hương, cầu bình an và tưởng nhớ vị thần hộ mệnh của biển cả.

Không chỉ có giá trị tín ngưỡng, Lăng Ông Nam Hải còn mang dấu ấn lịch sử cách mạng. Trong thời kỳ kháng chiến, nơi đây từng là địa điểm nuôi chứa, che chở cán bộ cách mạng, hỗ trợ phong trào đấu tranh của nhân dân địa phương. Ngày 15/10/2024, Lăng Ông Nam Hải được công nhận là Di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh, góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử và văn hóa của di tích.

Thời gian và các nghi thức chính

Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề được tổ chức hằng năm từ ngày 21 đến 23 tháng Ba âm lịch, với sự tham gia của đông đảo ngư dân trong vùng, bà con các địa phương lân cận và du khách.

Trước ngày hội, Ban Trị sự Lăng Ông Nam Hải tổ chức họp, phân công nhiệm vụ cho các thành viên, chuẩn bị lễ vật, ghe lễ, đội hình rước và các nghi thức truyền thống. Những tàu đánh cá đang hoạt động gần xa cũng cố gắng trở về bến để cùng tham gia ngày hội lớn của vạn chài.

Sáng ngày 21 tháng Ba âm lịch, nghi thức quan trọng nhất là lễ Nghinh Ông trên biển. Đoàn rước do Chánh vạn, Phó vạn cùng các lễ sinh thực hiện, mang theo long đình và ngọc cốt của Ông. Ghe lễ được trang hoàng cờ hoa, trên ghe bày bàn thờ sắc thần, heo quay nguyên con cùng các lễ vật như xôi, hoa quả, nhang đèn và những vật phẩm dâng cúng khác.

Theo sau ghe lễ là các ghe chở đội múa lân, sư, rồng cùng đông đảo ngư dân và người dân địa phương. Hàng trăm tàu cá nối thành đoàn tiến ra cửa biển. Khi đến khu vực cách vạn chài khoảng 2 km, đoàn dừng lại để Chánh vạn làm lễ thỉnh mời Nam Hải Đại tướng quân, cầu mong mưa thuận gió hòa, sóng yên biển lặng, ngư dân ra khơi bình an, đánh bắt thuận lợi.

Sau nghi thức xin keo, đoàn tàu quay trở về bờ. Đoàn rước tiếp tục diễu hành từ bến về Lăng Ông Nam Hải trong tiếng trống, nhạc lễ, múa lân và không khí trang nghiêm, náo nhiệt. Những sản vật do ngư dân đánh bắt được cũng được dâng lên Ông như lời tri ân đối với vị thần đã phù hộ cho cuộc sống của cộng đồng.

Sau lễ Nghinh Ông trên biển, Ban Tế lễ còn thực hiện nghi thức tại miếu Bà Thiên Hậu để thỉnh Bà về dự lễ tế Ông, thể hiện sự giao thoa giữa các tín ngưỡng dân gian phổ biến trong đời sống cư dân vùng biển Nam Bộ.

Các nghi thức tiếp theo gồm cúng Tiên sư, cúng Tiền vãng và lễ Chánh tế. Đây là những nghi lễ nhằm tưởng nhớ các bậc tiền nhân, những người có công khai phá, dựng làng, lập nghiệp; đồng thời mời các vị thần linh về chứng lễ, cầu mong dân làng được bình an, làm ăn phát đạt, cuộc sống no đủ.

Lễ Chánh tế thường được tổ chức vào ban ngày, với lễ vật dâng cúng gồm heo quay nguyên con và nhiều phẩm vật truyền thống. Một số nghi thức còn lưu giữ dấu ấn của tục tỉnh sanh/tĩnh sinh, vốn xuất hiện trong một số đình, miếu thờ các vị thần phù hộ người đi biển. Những yếu tố này cho thấy sự đan xen giữa tín ngưỡng thờ cá Ông, tín ngưỡng Thành hoàng và các hình thức thờ thần biển trong văn hóa dân gian Nam Bộ.

Nghệ thuật trình diễn và sinh hoạt cộng đồng

Trong hai ngày 22 và 23 tháng Ba âm lịch, phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Bà con các vạn chài trong tỉnh, các địa phương lân cận như Cần Thơ, Trà Vinh cùng các đoàn hội mang lễ vật đến cúng Ông, tham gia các hoạt động giao lưu và vui hội.

Một nghi thức nghệ thuật đặc sắc trong lễ hội là xây chầu, thường được tổ chức vào buổi tối đầu tiên. Trước khi xây chầu, các đào thài thực hiện nghi thức lạy trước điện thờ Ông Nam Hải, người cầm chầu là Chánh tế. Nghi thức này mang ý nghĩa cầu mong sự hài hòa giữa trời, đất và con người, hướng đến mưa thuận gió hòa, dân làng an cư lạc nghiệp.

Sau lễ xây chầu là các chương trình hát bội với những tuồng tích quen thuộc như Tiết Đinh San cầu Phàn Lê Huê, Xử án Bàng Quý Phi, Phụng Nghi Đình và San Hậu thành. Vở San Hậu thành thường được trình diễn vào đêm cuối, trong đó có màn tôn vương, dâng ấn kiếm, mang ý nghĩa nghi lễ được sân khấu hóa.

Các hình thức hát bội, xây chầu, đại bội và tôn vương vừa đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của người dân, vừa mang tính chất nghi lễ linh thiêng. Dù một số thủ tục đã được giản lược theo thời gian, những quy tắc cơ bản của nghi thức vẫn được cộng đồng gìn giữ, thể hiện sự tôn kính đối với thần linh và truyền thống của vạn chài.

Bên cạnh phần lễ, lễ hội còn có các hoạt động như kéo co, đua ghe hoặc đua mong, thi đấu thể thao, múa lân, biểu diễn nghệ thuật và các trò chơi dân gian. Đây là dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu, tăng cường tình đoàn kết và tạo nên không khí sinh hoạt văn hóa sôi nổi của vùng biển.

Giá trị văn hóa và tiềm năng du lịch

Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề là biểu hiện sinh động của tín ngưỡng thờ cá Ông, một hình thức tín ngưỡng lâu đời gắn bó mật thiết với cư dân sống bằng nghề đánh bắt hải sản dọc bờ biển Việt Nam. Qua lễ hội, ngư dân gửi gắm ước vọng về một cuộc sống bình an, mùa biển thuận lợi và tương lai no ấm.

Lễ hội còn có vai trò quan trọng trong việc cố kết cộng đồng, kết nối các gia đình, dòng họ, vạn chài và cư dân địa phương thông qua việc cùng thờ phụng một vị thần, cùng thực hiện nghi lễ và cùng tham gia các hoạt động văn hóa. Đây cũng là môi trường bảo lưu, trao truyền nhiều giá trị văn hóa dân gian như nghi lễ thờ cúng, nhạc lễ, hát bội, múa lân, trò chơi dân gian và phong tục biển.

Trong bối cảnh hiện nay, Lễ hội Nghinh Ông không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng mà còn trở thành sản phẩm văn hóa có tiềm năng phát triển du lịch văn hóa tâm linh, du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái biển. Lễ hội góp phần quảng bá hình ảnh Trần Đề, giới thiệu đời sống ngư dân, cảnh quan cửa biển, cảng cá, khu du lịch sinh thái Mỏ Ó và những giá trị đặc trưng của vùng đất ven biển Cần Thơ.

Việc tổ chức lễ hội gắn với các hoạt động thương mại, triển lãm, thể thao và quảng bá du lịch cũng mở ra cơ hội thúc đẩy kinh tế địa phương, tăng cường giao lưu văn hóa, thu hút du khách và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng.

Với sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian, lịch sử cách mạng, nghệ thuật trình diễn và đời sống nghề biển, Lễ hội Nghinh Ông Trần Đề tiếp tục là một di sản văn hóa có sức sống bền vững, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa biển Nam Bộ và làm phong phú thêm hệ thống di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Việt Nam.