Địa chỉ: Góc đường Bạch Đằng và Trưng Nữ Vương, bên bờ sông Hàn, thành phố Đà Nẵng.
Nằm giữa trung tâm Đà Nẵng, bên bờ sông Hàn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm là một trong những điểm đến văn hóa đặc sắc nhất của thành phố. Được hình thành từ đầu thế kỷ XX, bảo tàng hiện lưu giữ gần 2.000 hiện vật điêu khắc Champa, phần lớn có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV. Các tác phẩm được chế tác chủ yếu bằng sa thạch, đất nung và đồng, phản ánh một chặng đường dài của nghệ thuật, tín ngưỡng và văn hóa Champa.
Không gian bảo tàng mang vẻ trầm mặc giữa lòng đô thị, với những dãy hành lang, sân vườn và các tác phẩm điêu khắc cổ được bố trí hài hòa. Đến đây, du khách không chỉ xem những pho tượng đá hay đài thờ cổ mà còn có cơ hội tìm hiểu thế giới thần linh, những câu chuyện sử thi, tín ngưỡng Ấn Độ giáo, Phật giáo và trình độ nghệ thuật đặc biệt của cư dân Champa xưa.
Hơn một thế kỷ hình thành và phát triển
Từ cuối thế kỷ XIX, các nhà khảo cổ học người Pháp bắt đầu sưu tầm những đài thờ, tượng đá và các tác phẩm điêu khắc Champa được phát hiện tại Quảng Nam, Đà Nẵng và nhiều địa phương miền Trung. Nhu cầu tập trung, bảo quản và nghiên cứu những hiện vật này đã đặt nền móng cho việc hình thành một bảo tàng chuyên biệt.
Tháng 7/1915, với sự hỗ trợ của Viện Viễn Đông Bác Cổ, công trình bảo tàng dành cho nghệ thuật điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng được khởi dựng. Tòa nhà đầu tiên hoàn thành vào năm 1919 theo thiết kế của hai kiến trúc sư người Pháp Delaval và Auclair, dưới sự tư vấn của chuyên gia khảo cổ Henri Parmentier.
Đầu thập niên 1930, bảo tàng được mở rộng lần thứ nhất và hoàn thành năm 1936. Hai phòng trưng bày mới được xây dựng hai bên công trình cũ để tiếp nhận thêm hiện vật từ các cuộc khai quật. Cách tổ chức bộ sưu tập theo nguồn gốc địa điểm khảo cổ được hình thành từ thời kỳ này, với các khu vực Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm và những hành lang giới thiệu hiện vật từ nhiều tỉnh miền Trung.
Lần mở rộng tiếp theo bổ sung một tòa nhà hai tầng phía sau khu nhà cũ, dành cho không gian trưng bày, kho bảo quản, xưởng phục chế và phòng làm việc. Tầng trưng bày mới cũng giới thiệu thêm văn hóa Chăm đương đại thông qua trang phục, nhạc cụ và hình ảnh lễ hội.
Năm 2007, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng được thành lập thành một đơn vị độc lập. Đến cuối năm 2011, bảo tàng được công nhận là bảo tàng hạng I.
Kho tàng điêu khắc Champa
Bảo tàng hiện lưu giữ gần 2.000 hiện vật, trong đó khoảng 500 hiện vật được giới thiệu trong các không gian trưng bày, còn hơn 1.200 hiện vật được bảo quản trong kho. Bộ sưu tập trải dài từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV và đại diện cho nhiều phong cách nghệ thuật Champa khác nhau.
Hệ thống trưng bày được tổ chức theo các trung tâm và địa điểm khảo cổ quan trọng như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm, cùng các hành lang Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quảng Trị, Bình Định, Kon Tum và những địa phương khác. Cách phân chia này giúp du khách dễ hình dung sự phát triển của nghệ thuật Champa theo không gian và thời gian.
Một trong những giá trị nổi bật của bảo tàng là hệ thống Bảo vật quốc gia, trong đó có Đài thờ Mỹ Sơn E1, Đài thờ Trà Kiệu và tượng Bồ tát Tara. Những tác phẩm này không chỉ có giá trị nghệ thuật cao mà còn cung cấp nhiều thông tin quan trọng về tôn giáo, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của Champa.
Đài thờ Trà Kiệu có niên đại khoảng thế kỷ VII đến VIII, gồm các thành phần Linga, Yoni và những mặt phù điêu được chạm khắc tinh xảo. Đặc biệt, hình ảnh các vũ nữ Apsara trong tư thế múa cùng nhạc công chơi đàn Vina cho thấy kỹ thuật tạo hình rất phát triển của nghệ nhân Champa. Các chi tiết về trang phục, trang sức, kiểu tóc và chuyển động cơ thể được thể hiện đầy sức sống.
Phù điêu Vishnu là một tác phẩm hiếm trong nghệ thuật Champa, thể hiện vị thần Vishnu ngồi trên thân rắn Naga nhiều đầu. Trong khi đó, các đài thờ Linga-Yoni phản ánh hệ thống biểu tượng âm dương và tín ngưỡng phồn thực gắn với quan niệm về sự sinh sôi, sáng tạo của vũ trụ.
Mỹ Sơn, Đồng Dương và Tháp Mẫm trong không gian bảo tàng
Phòng Mỹ Sơn giới thiệu những hiện vật đến từ Thánh địa Mỹ Sơn, từng là một trung tâm tín ngưỡng quan trọng của Champa với hệ thống hơn 70 ngôi tháp, phần lớn gắn với việc thờ thần Shiva.
Nổi bật tại đây là Đài thờ Mỹ Sơn E1, với những cảnh chạm khắc về nghi lễ, vũ nữ, âm nhạc, các tu sĩ tĩnh tâm, giảng đạo và những hoạt động gắn với đời sống tôn giáo. Các tác phẩm như tượng Skanda, Ganesa và Shiva tiếp tục cho thấy ảnh hưởng sâu đậm của Ấn Độ giáo trong nghệ thuật Champa.
Phòng Đồng Dương đưa du khách đến với một trung tâm Phật giáo quan trọng của Champa. Điểm nhấn đặc biệt là tượng Bồ tát Tara, có niên đại cuối thế kỷ IX đến đầu thế kỷ X. Tác phẩm bằng đồng thể hiện Tara, hóa thân nữ của Bồ tát Avalokitesvara, với dáng đứng thanh thoát, trang phục nhiều lớp và hệ thống trang sức được thể hiện công phu.
Tại đây còn có tượng Dvarapala, vị thần hộ pháp với dáng vẻ mạnh mẽ, tạo nên sự tương phản thú vị với vẻ mềm mại của tượng Tara. Những hiện vật Đồng Dương cho thấy bên cạnh Ấn Độ giáo, Phật giáo cũng từng giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Champa.
Phòng Tháp Mẫm giới thiệu nghệ thuật Champa giai đoạn từ khoảng thế kỷ XI đến XV, với nhiều hình tượng thần linh và sinh vật thần thoại như Shiva, Brahma, Makara, rồng và các đài thờ. Những tác phẩm tại đây có xu hướng nhấn mạnh khối hình, sức mạnh và sự phong phú của các mô típ thần thoại.
Bên cạnh đó, các hành lang Quảng Nam và Quảng Ngãi bổ sung nhiều tác phẩm như Shiva múa, Yaksa, Krishna, Sarasvati và Laksmi, giúp người xem tiếp tục khám phá những chủ đề thần thoại và tôn giáo trong nghệ thuật Champa.
Một bảo tàng kể chuyện bằng nghệ thuật
Điểm đặc biệt của Bảo tàng Điêu khắc Chăm nằm ở chỗ lịch sử được kể không chỉ bằng những dòng chữ thuyết minh mà còn bằng chính hình thể của các tác phẩm.
Một vũ nữ Apsara đang múa, một nhạc công đang chơi đàn, vị thần Shiva trong vũ điệu Tandava, Vishnu dưới tán rắn Naga, Ganesa với thân hình đặc trưng hay Tara trong dáng đứng thanh thoát đều mở ra một lát cắt về thế giới tinh thần của cư dân Champa.
Qua những tác phẩm này, du khách có thể nhận thấy sự giao thoa sâu sắc giữa Champa và văn minh Ấn Độ, đặc biệt trong hệ thống thần thoại, biểu tượng Hindu giáo và Phật giáo. Đồng thời, nghệ thuật Champa không phải sự sao chép đơn thuần mà đã được các nghệ nhân bản địa chuyển hóa thành một ngôn ngữ tạo hình riêng, với phong cách ngày càng đa dạng qua từng thời kỳ.
Không gian sân vườn cũng góp phần tạo nên trải nghiệm đặc biệt. Những đài thờ và tượng đá được đặt xen giữa cây xanh, tạo cảm giác như các tác phẩm đang tiếp tục tồn tại trong một không gian gần với cảnh quan mà chúng từng thuộc về.
Đối với du khách yêu lịch sử, khảo cổ và nghệ thuật, đây là nơi có thể dành nhiều thời gian để quan sát từng chi tiết. Với những người lần đầu tìm hiểu văn hóa Champa, hệ thống phòng trưng bày cũng tạo ra một hành trình tương đối rõ ràng từ Mỹ Sơn, Trà Kiệu đến Đồng Dương, Tháp Mẫm và các trung tâm nghệ thuật khác.
Điểm đến văn hóa giữa trung tâm Đà Nẵng
Nằm bên sông Hàn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm thuận tiện để kết hợp với nhiều điểm tham quan nổi tiếng khác của Đà Nẵng như Công viên Vườn tượng APEC, Cầu Rồng, Cầu Tình Yêu, tượng Cá Chép Hóa Rồng và phố đi bộ Bạch Đằng.
Du khách có thể dành một buổi để tham quan bảo tàng, sau đó tiếp tục đi bộ dọc sông Hàn hoặc khám phá khu vực trung tâm thành phố. Vị trí này cũng khiến bảo tàng trở thành điểm dừng phù hợp trong hành trình tìm hiểu Đà Nẵng theo hướng văn hóa và lịch sử, thay vì chỉ tập trung vào biển và các công trình hiện đại.
Theo thông tin trong tư liệu, địa chỉ tham quan được giới thiệu tại số 02 đường 2 Tháng 9, phường Bình Hiên, quận Hải Châu, Đà Nẵng, với giờ mở cửa tham khảo từ 07:30 đến 17:00 hằng ngày. Giá vé tham khảo gồm 60.000 đồng/người lớn, 30.000 đồng đối với học sinh, sinh viên và miễn phí cho trẻ em dưới 16 tuổi cùng người khuyết tật nặng. Du khách cũng có thể sử dụng dịch vụ thuyết minh tự động bằng mã QR hoặc thiết bị audio guide.
Khi tham quan, nên giữ khoảng cách với hiện vật, không chạm tay hoặc tựa vào các tác phẩm đá, đồng thời tuân thủ quy định về chụp ảnh và bảo vệ không gian trưng bày.
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng không chỉ là nơi lưu giữ những pho tượng và đài thờ cổ. Đây là một trong những cánh cửa quan trọng để bước vào thế giới văn hóa Champa, nơi nghệ thuật, tôn giáo, thần thoại và lịch sử cùng hiện diện trong từng khối đá.
Giữa một Đà Nẵng hiện đại bên sông Hàn, những tác phẩm có tuổi đời hàng thế kỷ vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một nền văn hóa từng phát triển rực rỡ ở miền Trung. Với giá trị lịch sử, nghệ thuật và khảo cổ đặc biệt, Bảo tàng Điêu khắc Chăm là một điểm đến mà du khách yêu thích khám phá chiều sâu văn hóa Đà Nẵng không nên bỏ qua.
