Thành Điện Hải, còn gọi là Đồn Điện Hải hay Pháo đài phía Tây, nằm ở khu vực trung tâm thành phố Đà Nẵng, bên tả ngạn sông Hàn, thuộc phường Hải Châu, Thành phố Đà Nẵng. Đây là một trong những công trình quân sự quan trọng của triều Nguyễn tại Đà Nẵng, đồng thời là địa điểm ghi dấu cuộc chiến đấu của quân dân Đà Nẵng chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha trong những năm 1858 – 1860.
Từ thế kỷ XVI, Đà Nẵng đã được các thương nhân phương Tây chú ý bởi vị trí thuận lợi về hàng hải. Sang thế kỷ XIX, nơi đây trở thành một trong những cửa biển quan trọng của miền Trung, đồng thời là cửa ngõ đường biển dẫn vào kinh đô Huế. Nhận thức rõ vị trí chiến lược của Đà Nẵng, triều Nguyễn từng bước xây dựng hệ thống phòng thủ ở cửa biển, trên bán đảo Sơn Trà và dọc hai bờ sông Hàn. Trong hệ thống đó, Thành Điện Hải cùng với Thành An Hải giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Quá trình xây dựng Thành Điện Hải
Ngay sau khi lên ngôi năm 1802, vua Gia Long chú trọng củng cố hệ thống phòng thủ tại Đà Nẵng. Mùa xuân năm Gia Long thứ 12 (1813), nhà vua cho đắp đài Điện Hải và bảo An Hải ở hai bên cửa biển Đà Nẵng. Đài Điện Hải khi đó được xây dựng gần cửa biển nhằm kiểm soát tàu thuyền ra vào và bảo vệ khu vực trọng yếu này.
Năm 1813, vua Gia Long trực tiếp đến Đà Nẵng xem xét việc bố phòng tại đài Điện Hải, đồng thời cho nạo vét sông Hàn và tổ chức lực lượng thủy quân bảo vệ cửa biển. Nguyễn Văn Thành được giao trông coi việc xây dựng đài.
Do nằm gần biển, công trình ban đầu chịu tác động mạnh của sóng và quá trình xâm thực, dần xuống cấp. Năm 1823, vua Minh Mạng quyết định xây dựng lại và cho dời đài vào sâu trong đất liền, trên một khu đất cao thuộc vùng Trẹm, làng Thạch Thang, vị trí của Thành Điện Hải ngày nay. Công trình được xây dựng kiên cố bằng gạch, đồng thời được nghiên cứu lại về địa hình để tăng khả năng phòng thủ.
Năm 1835, dưới thời Minh Mạng, đài Điện Hải chính thức được đổi tên thành thành Điện Hải. Đến năm 1847, dưới thời vua Thiệu Trị, thành tiếp tục được xây dựng và mở rộng với quy mô lớn hơn. Thành có chu vi khoảng 556 m, tường cao hơn 5 m, bên ngoài có hào sâu khoảng 3 m và hai cửa ra vào. Công trình được xây dựng theo kiểu thành Vauban, có mặt bằng hình vuông với bốn góc lồi.
Bên trong thành có hành cung, kỳ đài, nơi ở và làm việc của quân lính, kho lương thực, kho thuốc súng, kho vũ khí cùng các công trình phục vụ việc chế tạo, sửa chữa và bảo quản súng đạn. Thành được bố trí nhiều ụ súng đại bác, trở thành một trong những pháo đài phòng thủ quan trọng nhất tại Đà Nẵng.
Thành Điện Hải cùng Thành An Hải ở phía đối diện sông Hàn tạo thành hệ thống phòng thủ kiểm soát cửa biển Đà Nẵng. Vị trí của hai thành cho phép triều Nguyễn theo dõi và ngăn chặn tàu thuyền tiến vào khu vực sông Hàn và vùng cửa biển.
Thành Điện Hải trong cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha
Ngày 31/8/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha dưới sự chỉ huy của Phó Đô đốc Rigault de Genouilly tiến vào cửa Hàn, mở đầu cuộc tấn công Đà Nẵng. Mục tiêu của quân xâm lược là nhanh chóng chiếm giữ Đà Nẵng, từ đó tạo bàn đạp tiến ra Huế.
Ngay từ những ngày đầu, Thành Điện Hải trở thành một trong những mục tiêu tấn công quan trọng của liên quân. Sáng 1/9/1858, sau khi gửi tối hậu thư yêu cầu quân triều Nguyễn đầu hàng nhưng không được đáp ứng, quân Pháp – Tây Ban Nha bắt đầu pháo kích các vị trí phòng thủ quanh vịnh Đà Nẵng, trong đó có Thành Điện Hải và Thành An Hải.
Thành An Hải cùng một số đồn lũy khác lần lượt bị đối phương chiếm giữ, trong khi Thành Điện Hải bị hư hại nhưng quân triều Nguyễn vẫn tiếp tục giữ thành.
Sáng 2/9/1858, liên quân tiếp tục sử dụng tàu chiến và pháo hạm tập trung tấn công Thành Điện Hải. Hỏa lực mạnh khiến một góc thành bị phá vỡ, kho thuốc súng bị nổ. Sau thời gian chống trả quyết liệt, quân triều Nguyễn phải rút khỏi thành. Quân Pháp tiến vào chiếm giữ, phá hủy một số công trình và thu giữ nhiều khẩu đại bác.
Sau những trận đánh đầu tiên, quân triều Nguyễn tiếp tục tổ chức lực lượng chống lại cuộc tiến công. Khi Thống chế Nguyễn Tri Phương được cử vào chỉ huy mặt trận Đà Nẵng, hệ thống phòng thủ tại đây từng bước được củng cố. Các đồn lũy, phòng tuyến và công sự được xây dựng, nối liền khu vực Thành Điện Hải với nhiều vị trí phòng thủ khác ở Đà Nẵng.
Nhờ hệ thống phòng thủ được tổ chức chặt chẽ cùng sự chiến đấu của quân dân địa phương, liên quân Pháp – Tây Ban Nha không đạt được mục tiêu chiếm Đà Nẵng trong thời gian ngắn. Quân xâm lược phải đối mặt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt, bệnh tật, thiếu thốn và sự chống trả dai dẳng của quân dân ta.
Ngày 2/2/1859, Rigault de Genouilly đưa phần lớn lực lượng vào Nam Bộ để mở cuộc tấn công Gia Định, trong khi một bộ phận quân Pháp vẫn duy trì lực lượng tại Đà Nẵng. Quân triều Nguyễn tiếp tục củng cố phòng tuyến, trong đó Thành Điện Hải giữ vị trí quan trọng.
Ngày 20/4/1859, quân Pháp tiếp tục tấn công Thành Điện Hải từ phía tả ngạn sông Hàn. Trước hỏa lực mạnh của đối phương, quân triều Nguyễn phải rút lui và quân Pháp chiếm giữ thành, bố trí pháo binh tại đây làm bàn đạp cho các hoạt động quân sự tiếp theo.
Tuy nhiên, cuộc chiến tại Đà Nẵng kéo dài hơn dự tính của quân xâm lược. Từ năm 1858 đến năm 1860, quân dân ta kiên trì chống trả, khiến liên quân Pháp – Tây Ban Nha không thể mở rộng vùng chiếm đóng. Sau một thời gian bị tổn thất nặng nề bởi chiến đấu và dịch bệnh, quân Pháp phải rút khỏi Đà Nẵng vào ngày 23/3/1860.
Cuộc chiến đấu tại Đà Nẵng trong những năm 1858 – 1860 đã làm thất bại ý đồ đánh nhanh, thắng nhanh của quân Pháp tại miền Trung. Thành Điện Hải trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của cuộc chiến đấu bảo vệ Đà Nẵng trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Thành Điện Hải trong thời kỳ sau năm 1975
Sau khi đất nước thống nhất, Thành Điện Hải từng có thời gian được sử dụng cho hoạt động sản xuất. Năm 1976, Xí nghiệp Dược Quảng Nam – Đà Nẵng được thành lập và đặt cơ sở tại khu vực Thành Điện Hải. Trong những năm tiếp theo, một số công trình phục vụ sản xuất được xây dựng thêm, làm thay đổi một phần cảnh quan và ảnh hưởng đến sự nguyên vẹn của di tích.
Đến năm 2004, thành phố Đà Nẵng phê duyệt kế hoạch tổng thể tu bổ, tôn tạo Thành Điện Hải và cải tạo cảnh quan khu vực. Xí nghiệp Dược Trung ương 5 được di chuyển đến địa điểm khác, tạo điều kiện để thành phố từng bước trả lại không gian cho di tích.
Sau đó, Thành Điện Hải được đầu tư trùng tu với nhiều hạng mục như phục hồi tường thành, các góc lồi, cổng thành và hệ thống hào. Trong quá trình tu bổ, một số khẩu súng thần công được phát hiện tại khu vực di tích. Những hiện vật này góp phần bổ sung tư liệu về hệ thống vũ khí và hoạt động phòng thủ của Thành Điện Hải trong lịch sử.
Bảo tàng Đà Nẵng được xây dựng tại khu vực Thành Điện Hải và chính thức mở cửa năm 2010, trở thành nơi trưng bày nhiều tư liệu, hiện vật liên quan đến lịch sử Đà Nẵng. Một số khẩu súng thần công được tìm thấy trong quá trình tu bổ Thành Điện Hải cũng được giới thiệu tại đây.
Công tác bảo tồn tiếp tục được triển khai nhằm khôi phục diện mạo lịch sử của thành. Một số đoạn tường thành phía Đông, phía Bắc, phía Nam và các góc thành đã được phục hồi. Việc giải tỏa khu dân cư phía Tây cũng được đặt ra nhằm từng bước hoàn trả không gian lịch sử và tạo điều kiện phục hồi toàn bộ cấu trúc của di tích.
Giá trị của Thành Điện Hải
Thành Điện Hải là công trình quân sự tiêu biểu của triều Nguyễn tại Đà Nẵng. Công trình phản ánh quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống phòng thủ ven biển của triều đình trước sự gia tăng hoạt động của các thế lực phương Tây tại khu vực Đông Nam Á trong thế kỷ XIX.
Về kiến trúc, Thành Điện Hải là một trong những thành lũy quân sự còn lưu giữ được dấu tích của kiểu kiến trúc Vauban tại Việt Nam. Mặt bằng hình vuông, bốn góc lồi, tường thành, hào nước và hệ thống cửa thành tạo nên một cấu trúc phòng thủ tương đối hoàn chỉnh.
Về lịch sử, Thành Điện Hải gắn trực tiếp với cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha tại Đà Nẵng từ năm 1858 đến năm 1860. Đây là nơi ghi dấu những trận đánh đầu tiên của quân dân Việt Nam chống cuộc xâm lược của thực dân Pháp vào giữa thế kỷ XIX, đồng thời gắn với vai trò chỉ huy của Thống chế Nguyễn Tri Phương trong việc tổ chức phòng thủ Đà Nẵng.
Ngày nay, Thành Điện Hải là một địa điểm quan trọng trong hệ thống di tích lịch sử của Đà Nẵng. Không gian thành cùng các hiện vật, tư liệu và công trình tưởng niệm góp phần giúp người dân và du khách tìm hiểu về lịch sử hình thành hệ thống phòng thủ Đà Nẵng cũng như cuộc chiến đấu của quân dân Việt Nam trong những năm đầu chống thực dân Pháp.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử và kiến trúc quân sự, Thành Điện Hải được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
