Biển Hồ Tơ Nưng | Đôi mắt xanh giữa cao nguyên Pleiku

Giữa cao nguyên Pleiku, nơi những rừng thông trải dài trên nền đất đỏ bazan và những ngọn núi lửa cổ tạo nên địa hình đặc trưng của Tây Nguyên, Biển Hồ Tơ Nưng hiện lên như một khoảng xanh rộng lớn giữa phố núi. Không chỉ nổi tiếng bởi vẻ đẹp được nhiều thế hệ du khách yêu thích, Biển Hồ còn là một không gian tự nhiên có giá trị về địa chất, nguồn nước, cảnh quan, văn hóa bản địa và khảo cổ học.

Biển Hồ hiện thuộc xã Biển Hồ, tỉnh Gia Lai. Theo thông tin giới thiệu của UBND xã Biển Hồ, hồ nằm trên đường Tôn Đức Thắng, cách khu vực giao giữa đường Tôn Đức Thắng và Quốc lộ 14 khoảng 2 km, cách trung tâm Pleiku khoảng 7 km theo Quốc lộ 14.

Tên gọi của hồ cũng mang nhiều lớp nghĩa. Người Jrai gọi hồ là Ia Nueng, trong khi người Bahnar gọi là Tum Tơnueng. Hồ còn được biết đến với tên Tơ Nưng, một địa danh gắn với ký ức và truyền thuyết của cư dân bản địa.

Người dân gọi nơi đây là “Biển Hồ” bởi mặt nước rộng lớn, trải ra giữa cao nguyên như một vùng biển thu nhỏ. Cách gọi mộc mạc ấy đã trở thành tên gọi quen thuộc của một trong những thắng cảnh tiêu biểu nhất của Pleiku.

Một hồ nước hình thành từ dấu tích núi lửa cổ

Biển Hồ là dấu tích của một vùng địa hình núi lửa đã ngừng hoạt động từ rất lâu. Các tư liệu địa phương và báo chí nhiều năm qua đều ghi nhận hồ nguyên là một miệng núi lửa cổ, sau quá trình địa chất hình thành nên lòng hồ như ngày nay.

Theo thông tin của UBND xã Biển Hồ, diện tích mặt nước hiện vào khoảng 240 ha, trữ lượng nước ước khoảng 25–30 triệu m³, có sự thay đổi theo mùa khô và mùa mưa. Nguồn nước Biển Hồ có vai trò quan trọng đối với đời sống dân cư Pleiku, đặc biệt trong việc cung cấp nước sinh hoạt.

Một số tư liệu nghiên cứu địa hình trước đây cho biết lòng hồ gồm các vùng trũng tạo thành bởi địa hình núi bao quanh. Những khảo sát bằng thiết bị hồi âm từng được sử dụng để xác định cấu trúc đáy hồ, qua đó cho thấy đáy Biển Hồ không phải là một hệ thống vực sâu hun hút như những câu chuyện truyền miệng từng lưu truyền, mà tương đối bằng phẳng ở nhiều khu vực.

Qua nhiều năm, quá trình bồi lắng và sạt lở vào mùa mưa cũng có thể làm thay đổi địa hình đáy hồ. Vì vậy, những câu chuyện về độ sâu và cấu trúc lòng hồ cần được phân biệt giữa truyền thuyết dân gian, ký ức địa phương và kết quả khảo sát khoa học.

Không gian mặt nước rộng, những sườn đồi bao quanh và rừng thông tạo nên một cảnh quan đặc trưng của cao nguyên. Từ các điểm cao nhìn xuống, Biển Hồ thường hiện ra với màu xanh nổi bật giữa nền cây cối và đất đỏ bazan, tạo nên hình ảnh đã trở thành một biểu tượng quen thuộc của Pleiku.

Tơ Nưng trong ký ức của người Jrai

Nếu địa chất giải thích sự hình thành của hồ dưới góc nhìn khoa học, thì truyền thuyết Tơ Nưng lại kể câu chuyện về Biển Hồ bằng ký ức của cộng đồng.

Theo tư liệu Tiền sử Gia Lai xuất bản năm 1995, Tơ Nưng là tên một làng cổ trong huyền thoại. Chuyện kể rằng xưa kia làng Tơ Nưng rất lớn và đẹp, người dân sống hòa thuận, yên vui qua nhiều thế hệ. Một ngày nọ, núi lửa bất ngờ ập xuống, vùi lấp ngôi làng. Những người sống sót đau thương, nước mắt của họ chảy thành suối, rồi các dòng suối đổ về nơi làng cũ và tạo thành hồ.

Câu chuyện ấy không phải là một bản mô tả địa chất, mà thuộc về thế giới huyền thoại và ký ức văn hóa của cư dân bản địa. Chính sự đan xen giữa cảnh quan thực và câu chuyện truyền đời đã tạo nên chiều sâu đặc biệt cho tên gọi Tơ Nưng.

Với cộng đồng Jrai sống quanh vùng hồ, cảnh quan không đơn thuần là một khoảng mặt nước. Đó còn là không gian chứa đựng những ký ức về làng cổ, về cộng đồng và về mối quan hệ giữa con người với núi rừng, nguồn nước.

Biển Hồ và dấu tích cư dân tiền sử

Một trong những giá trị đặc biệt của Biển Hồ nằm ở chỗ nơi đây không chỉ có cảnh quan thiên nhiên mà còn lưu giữ dấu tích của cư dân tiền sử trên cao nguyên Pleiku.

Di chỉ khảo cổ Biển Hồ nằm ở khu vực phía Đông Nam hồ. Theo tư liệu Tiền sử Gia Lai, đây là một địa điểm thuộc giai đoạn hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí, phản ánh hoạt động của những cộng đồng cư dân cổ sinh sống trên cao nguyên.

Những cư dân này vừa săn bắt, hái lượm, đánh bắt cá, vừa từng bước định cư và phát triển hoạt động nông nghiệp. Trong đời sống, họ sử dụng công cụ đá mài và đồ gốm thô để phục vụ sản xuất, sinh hoạt.

Tháng 5/1993, di chỉ Biển Hồ chính thức được khai quật dưới sự phụ trách của PTS Nguyễn Khắc Sử, với sự tham gia của các cán bộ Viện Khảo cổ học và ngành văn hóa Gia Lai. Cuộc khai quật đã đem lại một khối lượng hiện vật đáng chú ý, gồm 1.650 mảnh tước, 187 hiện vật đá, 32.259 mảnh gốm và 17 hiện vật đất nung; ngoài ra còn thu được 22 hiện vật đá nhặt trên bề mặt di chỉ.

Những hiện vật này góp phần chứng minh lịch sử cư trú lâu đời của con người trên vùng cao nguyên Pleiku. Một số di vật của di chỉ Biển Hồ hiện được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Gia Lai, tạo thêm một lớp giá trị cho thắng cảnh này.

Nếu mặt nước Biển Hồ kể câu chuyện về địa chất và thiên nhiên, thì lớp di tích khảo cổ lại mở ra một câu chuyện khác: con người đã xuất hiện, sinh sống và thích nghi với môi trường cao nguyên từ hàng nghìn năm trước.

Danh thắng quốc gia của Gia Lai

Giá trị của Biển Hồ được ghi nhận chính thức từ khá sớm. Ngày 16/11/1988, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 1288-VH/QĐ, xếp hạng Biển Hồ là di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Danh mục kiểm kê di tích của tỉnh Gia Lai cũng ghi nhận Biển Hồ thuộc loại hình danh lam thắng cảnh, với quyết định xếp hạng nói trên.

Việc được xếp hạng không chỉ khẳng định giá trị cảnh quan mà còn đặt Biển Hồ trong hệ thống các di sản cần được bảo vệ, quản lý và khai thác phù hợp.

Năm 2014, Biển Hồ được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam bình chọn trong nhóm 5 hồ nước đẹp của Việt Nam, theo thông tin được UBND xã Biển Hồ giới thiệu.

Qua nhiều thập niên, Biển Hồ đã trở thành một trong những hình ảnh nhận diện rõ nét nhất của Pleiku. Những con đường thông dẫn vào hồ, mặt nước xanh giữa cao nguyên và không gian rộng mở tạo nên một cảnh quan vừa gần gũi vừa có sức gợi đặc biệt.

Tượng Quan Thế Âm giữa không gian Biển Hồ

Một điểm nhấn trong không gian tham quan Biển Hồ hiện nay là Tượng Quan Thế Âm Bồ Tát được phục chế tại khu đất nhô ra phía hồ, nơi trước đây có chòi vọng cảnh.

Công trình được thực hiện trong năm 2018. Theo tư liệu của địa phương, công trình khởi công ngày 11/5/2018 và hoàn thành ngày 30/11/2018. Tượng được làm bằng đá cẩm thạch trắng, tổng chiều cao công trình khoảng 15 m, gồm phần tượng cao 7 m, đài sen cao 3 m và phần đế ốp đá hình bát giác cao 5 m.

Đá cẩm thạch được mua từ Nghệ An, trong khi công đoạn tạc tượng do các nghệ nhân tại Ninh Bình thực hiện.

Từ khu vực tượng, du khách có thể quan sát một phần không gian mặt hồ và cảnh quan xung quanh. Công trình tạo thêm một điểm dừng chân trong hành trình khám phá danh thắng, đồng thời bổ sung lớp không gian văn hóa tín ngưỡng vào cảnh quan tự nhiên của Biển Hồ.

Từ thắng cảnh Biển Hồ đến Khu du lịch Biển Hồ – Chư Đang Ya

Biển Hồ ngày nay không được nhìn nhận như một điểm tham quan độc lập mà nằm trong định hướng phát triển một không gian du lịch rộng hơn, kết nối cảnh quan, địa chất, văn hóa và sinh thái của khu vực phía Bắc Pleiku.

Theo Quyết định 1750/QĐ-TTg ngày 30/12/2023 phê duyệt Quy hoạch tỉnh Gia Lai thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, Khu du lịch Biển Hồ – Chư Đang Ya được xác định trong phương án phát triển là khu du lịch cấp quốc gia, với địa điểm dự kiến tại thành phố Pleiku và huyện Chư Păh.

Định hướng này mở ra khả năng hình thành một không gian du lịch có quy mô lớn hơn, trong đó Biển Hồ là hạt nhân cảnh quan, kết nối với núi lửa Chư Đang Ya, các vùng đồi thông, làng cộng đồng và những điểm văn hóa của khu vực.

Đáng chú ý, quy hoạch chung xã Biển Hồ được phê duyệt năm 2026 tiếp tục xác định địa phương là khu du lịch sinh thái – văn hóa quan trọng của tỉnh Gia Lai và vùng Tây Nguyên, đồng thời định hướng phát triển dịch vụ, du lịch hỗ trợ Khu du lịch Biển Hồ – Chư Đang Ya và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học.

Đây là hướng phát triển phù hợp với đặc điểm của Biển Hồ, bởi sức hấp dẫn của nơi đây không nằm ở một công trình đơn lẻ mà ở sự kết hợp giữa mặt nước, núi lửa cổ, rừng thông, khảo cổ học và văn hóa bản địa.

Hành trình khám phá Biển Hồ

Biển Hồ là điểm đến có thể kết hợp trong một hành trình khám phá phía Bắc Pleiku. Từ trung tâm thành phố, du khách có thể di chuyển theo hướng Quốc lộ 14 để đến khu vực Biển Hồ. Con đường dẫn vào danh thắng mang đặc trưng của cao nguyên với những hàng thông và không gian xanh mở rộng dần khi rời khu vực đô thị.

Đến Biển Hồ, trải nghiệm đáng giá không nhất thiết nằm ở việc dành quá nhiều thời gian cho các hoạt động dịch vụ. Giá trị của thắng cảnh nằm ở khả năng quan sát cảnh quan, tìm hiểu câu chuyện về Tơ Nưng, ngắm mặt hồ từ các điểm cao và cảm nhận sự thay đổi của không gian theo thời tiết.

Buổi sáng, mặt hồ thường mang vẻ tĩnh lặng, trong khi những ngày có mây, ánh sáng thay đổi liên tục trên mặt nước tạo nên những sắc thái khác nhau. Vào mùa khô, bầu trời cao nguyên trong trẻo và không gian thoáng rộng. Mùa mưa lại mang đến sắc xanh đậm hơn cho cây cối và những vùng đồi xung quanh.

Biển Hồ cũng có thể kết nối với Biển Hồ Chè, hàng Thông trăm tuổi và chùa Bửu Minh, tạo thành một tuyến trải nghiệm kết hợp giữa danh thắng, cảnh quan nông nghiệp, kiến trúc tôn giáo và lịch sử phát triển cây chè trên cao nguyên.

Một danh thắng có nhiều lớp ký ức

Điều làm nên sức hấp dẫn lâu dài của Biển Hồ không chỉ là màu xanh của mặt nước.

Ở lớp sâu nhất là một vùng địa chất núi lửa cổ. Trên mặt đất là hồ nước có vai trò quan trọng đối với đời sống Pleiku. Trong ký ức cộng đồng là câu chuyện về làng Tơ Nưng và những giọt nước mắt tạo thành hồ. Trong lòng đất là dấu tích của những cộng đồng cư dân tiền sử từng săn bắt, hái lượm, đánh cá và làm nông nghiệp trên cao nguyên. Trên không gian tham quan hôm nay là những con đường thông, điểm vọng cảnh và tượng Quan Thế Âm.

Tất cả tạo nên một Biển Hồ có nhiều tầng giá trị, nơi thiên nhiên, địa chất, khảo cổ và văn hóa bản địa cùng tồn tại trong một không gian.

Vì thế, khi đứng trước mặt nước rộng lớn của Tơ Nưng, du khách không chỉ đang ngắm một thắng cảnh đẹp của Pleiku. Đó còn là lúc nhìn vào một phần lịch sử tự nhiên và văn hóa của cao nguyên Gia Lai, nơi dấu tích núi lửa cổ, câu chuyện của cộng đồng bản địa và dấu chân con người từ thời tiền sử cùng hiện diện trong một cảnh quan duy nhất.

Thông tin cơ bản