Làng nghề truyền thống Rèn Tây Phương Danh

Làng nghề truyền thống Rèn Tây Phương Danh nằm trên địa bàn phường Đập Đá, phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, cách Quy Nhơn khoảng 30 km. Với lịch sử khoảng 300 năm, nghề rèn đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế và văn hóa của cộng đồng nơi đây.

Từ một nghề phục vụ trực tiếp cho sản xuất nông nghiệp, rèn Tây Phương Danh dần phát triển thành một làng nghề có quy mô lớn, sản phẩm được đưa đi nhiều vùng trong cả nước. Những tiếng búa, tiếng đe và ánh lửa từ các lò rèn đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của vùng đất này.

Ba trăm năm từ một nghề phục vụ ruộng đồng

Theo truyền thống được lưu truyền tại Tây Phương Danh, nghề rèn có lịch sử khoảng 300 năm. Nghề xuất hiện trong bối cảnh nông nghiệp phát triển, nhu cầu về các loại nông cụ bằng kim khí ngày càng lớn.

Người được cộng đồng tôn là cụ tổ của nghề rèn nơi đây là ông Đào Giã Tượng, người được cho là đã mang nghề từ phương Bắc vào truyền dạy cho cư dân địa phương.

Từ những kỹ thuật ban đầu, người dân học nghề, truyền nghề trong cộng đồng và từng bước hình thành những lò rèn gia đình. Nghề vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa đáp ứng nhu cầu công cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Qua nhiều thế hệ, nghề rèn dần trở thành một nghề truyền thống đặc trưng của Tây Phương Danh.

Từ nông cụ đến những sản phẩm đi xa

Sản phẩm của làng rèn Tây Phương Danh khá đa dạng, nhưng nhóm sản phẩm chủ yếu vẫn là các loại nông cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Từ những công cụ gắn với ruộng đồng, người thợ tiếp tục mở rộng khả năng sản xuất theo nhu cầu thị trường. Một số lò rèn trong làng còn nhận hợp đồng sản xuất đinh ốc sử dụng trong đóng tàu biển.

Sự thay đổi về sản phẩm cho thấy nghề rèn Tây Phương Danh không chỉ giữ nguyên cách làm cũ mà còn thích ứng với những nhu cầu mới.

Từ các lò rèn trong làng, sản phẩm theo những chuyến hàng đi nhiều địa phương trên cả nước, đặc biệt phổ biến tại khu vực Tây Nguyên.

Nghề rèn trong đời sống cộng đồng

Ngày nay, theo nguồn tư liệu, Tây Phương Danh có hơn 300 hộ trong tổng số 436 hộ dân làm nghề rèn.

Quy mô ấy cho thấy nghề rèn không phải hoạt động của một vài gia đình riêng lẻ mà đã trở thành một sinh kế quan trọng của cả cộng đồng.

Nghề đem lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Từ nghề rèn, nhiều gia đình có điều kiện cải thiện đời sống, trong đó có những hộ phát triển kinh tế khá giả.

Nhưng giá trị của nghề không chỉ nằm ở thu nhập. Qua khoảng ba thế kỷ, kỹ thuật rèn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một lớp tri thức nghề nghiệp gắn với chính đời sống của cộng đồng Tây Phương Danh.

Người thợ không chỉ học cách tạo ra một sản phẩm kim khí mà còn học cách lựa chọn vật liệu, sử dụng công cụ và kiểm soát quá trình gia công. Những kinh nghiệm ấy được tích lũy qua nhiều thế hệ và trở thành vốn nghề của mỗi gia đình.

Lễ hội nhớ người khai nghề

Hằng năm, vào ngày 12 tháng 2 âm lịch, người dân Tây Phương Danh tổ chức lễ hội làng rèn để tưởng nhớ người đã khai sinh nghề và những thế hệ đi trước có công duy trì nghề.

Lễ hội không chỉ quy tụ các hộ đang làm nghề tại địa phương mà còn thu hút những người làm nghề ở ngoài tỉnh. Những gia đình từng mang nghề rèn Tây Phương Danh đi lập nghiệp ở nơi khác cũng cố gắng trở về quê vào dịp này.

Sự trở về ấy khiến lễ hội trở thành một dịp đặc biệt của cộng đồng. Người đang sống và làm nghề tại quê gặp lại những người đã đi xa, cùng nhắc nhớ về nguồn gốc nghề nghiệp và quê hương.

Lễ hội cũng có sự tham gia của những nghề có liên quan đến nghề rèn, trong đó có nghề sắt, tạo nên một không gian sinh hoạt nghề nghiệp rộng hơn phạm vi một làng.

Đằng sau lễ hội là một ý nghĩa giản dị: người làm nghề nhớ về người truyền nghề, người đi xa nhớ về nơi mình học nghề và cộng đồng cùng nhớ về nguồn cội của sinh kế đã nuôi sống nhiều thế hệ.

Nghề rèn được công nhận là làng nghề truyền thống

Năm 2007, UBND tỉnh công nhận Làng nghề Rèn Tây Phương Danh đạt tiêu chí làng nghề truyền thống.

Sự công nhận này ghi nhận quá trình hình thành, duy trì và phát triển lâu đời của nghề rèn trong cộng đồng địa phương.

Đối với Tây Phương Danh, danh hiệu làng nghề không chỉ phản ánh quy mô sản xuất mà còn cho thấy nghề rèn đã trở thành một phần của đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa địa phương.

Giữ lửa nghề trong đời sống hôm nay

Điểm đáng chú ý của Tây Phương Danh là nghề rèn vẫn được duy trì với quy mô lớn sau nhiều thế hệ.

Từ một nghề ra đời để đáp ứng nhu cầu nông nghiệp, nghề đã thích ứng với thị trường bằng cách đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng phạm vi tiêu thụ. Những sản phẩm từ làng rèn không chỉ phục vụ người dân trong vùng mà còn theo các chuyến hàng đến nhiều địa phương.

Trong câu chuyện của Tây Phương Danh, “giữ nghề” vì thế không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như ngày xưa. Người thợ vẫn giữ kỹ năng và tinh thần của nghề, nhưng đồng thời phải thay đổi sản phẩm và cách sản xuất để nghề có thể tiếp tục tạo ra sinh kế.

Đó cũng là cách một nghề truyền thống có thể tồn tại qua những thay đổi của đời sống.

Tây Phương Danh – nơi nghề và người cùng tồn tại

Đến Tây Phương Danh, hình ảnh đáng nhớ không chỉ là những sản phẩm bằng kim khí mà còn là không gian của một cộng đồng đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ.

Từ lò rèn của gia đình, sản phẩm đi ra thị trường. Từ ngày giỗ tổ và lễ hội, những người làm nghề lại trở về gặp nhau. Hai dòng chảy ấy, một thuộc về sinh kế và một thuộc về văn hóa cộng đồng, cùng giúp nghề rèn tồn tại.

Khoảng 300 năm là một chặng đường dài. Trong khoảng thời gian ấy, nhu cầu sản xuất thay đổi, sản phẩm thay đổi và thị trường cũng thay đổi. Nhưng tiếng búa bên lò rèn vẫn là âm thanh gắn với ký ức của Tây Phương Danh.

Làng nghề truyền thống Rèn Tây Phương Danh vì thế không chỉ là nơi sản xuất nông cụ hay các sản phẩm kim khí. Đó còn là câu chuyện về một nghề được truyền từ người đi trước đến thế hệ sau, về một cộng đồng biết biến kỹ năng lao động thành sinh kế và biến ký ức nghề nghiệp thành một phần bản sắc quê hương.

Mỗi năm, khi lễ hội làng rèn diễn ra vào ngày 12 tháng 2 âm lịch, những người thợ lại trở về với cội nguồn. Trong khoảnh khắc ấy, nghề rèn không chỉ được nhìn qua những sản phẩm làm ra mà còn được cảm nhận qua sự gắn kết của những con người cùng chung một nghề, cùng chung một ký ức và cùng nhớ về người đã truyền nghề cho quê hương mình.