Đình Nại Nam là một trong những ngôi đình làng cổ tiêu biểu còn được gìn giữ tại khu vực nội thành Đà Nẵng. Tọa lạc tại phường Hòa Cường, thành phố Đà Nẵng, công trình được xây dựng vào năm Ất Tỵ (1905), mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống thời Nguyễn và gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân địa phương.
Không chỉ nổi bật với mái ngói âm dương, hệ thống chạm khắc gỗ và nghệ thuật khảm sành sứ tinh xảo, Đình Nại Nam còn là địa điểm ghi dấu nhiều hoạt động cách mạng trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
Với những giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật và lịch sử, Đình Nại Nam được Bộ Văn hóa, Thông tin công nhận là di tích quốc gia ngày 04/01/1999, trở thành một trong những địa chỉ văn hóa quan trọng trong hành trình khám phá di sản Đà Nẵng.
Lịch sử hình thành Đình Nại Nam
Đình Nại Nam được xây dựng vào năm 1905, dưới triều Nguyễn, bằng sự đóng góp công sức và tiền của của người dân địa phương cùng các vị chức sắc trong làng, tiêu biểu như Nguyễn Văn Cửu, Nguyễn Bậc, Nguyễn Văn Thanh và Bùi Văn Đắc.
Sự ra đời của ngôi đình gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của làng Nại Nam.
Trước đây, địa bàn Nại Hiên có phạm vi khá rộng, bao gồm các khu vực Nại Hiên Đông, Nại Hiên Tây và Nại Nam. Khi Nại Nam được tách thành một làng riêng, người dân đã chung sức xây dựng đình để làm nơi thờ Thành hoàng, Bổn xứ Thổ thần, các bậc tiền nhân và vọng thờ những chư phái tộc có công khai khẩn, lập làng.
Từ đó, đình trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa của cộng đồng, nơi người dân tổ chức lễ tế, hội họp, bàn bạc công việc chung và duy trì những phong tục truyền thống.
Tên gọi Đình Nại Nam vẫn được gìn giữ qua nhiều lần thay đổi địa giới hành chính.
Khoảng năm 1946, Nại Nam thuộc làng Hòa Bình, huyện Hòa Vang. Đến năm 1949, làng Hòa Bình được sáp nhập vào thành phố Đà Nẵng và đổi thành khu Nam, gồm Nại Nam, Khuê Trung và một phần Liên Trì.
Dù trải qua nhiều biến động lịch sử và hành chính, ngôi đình vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Kiến trúc Đình Nại Nam mang đậm dấu ấn thời Nguyễn
Đình Nại Nam là công trình tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc đình làng miền Trung vào đầu thế kỷ XX, với bố cục truyền thống, hệ thống kết cấu gỗ và nhiều chi tiết trang trí mang phong cách thời Nguyễn.
Khuôn viên đình có diện tích hơn 4.700 m², quay mặt về hướng Nam, hướng được xem là mang lại sinh khí và sự tốt lành theo quan niệm dân gian.
Các hạng mục chính được bố trí theo một trục trung tâm, lần lượt gồm nghi môn, bình phong, sân đình và đình chính, tạo nên tổng thể kiến trúc cân đối, trang nghiêm.
Nghi môn với bốn trụ biểu
Nghi môn Đình Nại Nam được tạo thành từ bốn trụ biểu.
Hai trụ phía ngoài nối với hệ thống tường bao, trên đỉnh trang trí hình búp sen. Hai trụ chính giữa cao hơn, tạo thành lối vào chính và được trang trí tượng nghê bằng kỹ thuật khảm sành sứ.
Trên thân trụ còn lưu giữ đôi câu đối chữ Hán:
Môn ngoại vãng lai phong thủy tú
Trường giang đại hải phát vinh quang.
Có thể hiểu:
Ngoài cửa khách ngắm phong cảnh đẹp,
Sông dài biển rộng phát vinh quang.
Đôi câu đối không chỉ góp phần tạo vẻ trang trọng cho cổng đình mà còn thể hiện ước vọng về sự phát triển, thịnh vượng của cộng đồng cư dân.
Bình phong và nghệ thuật khảm sành sứ
Ngay sau nghi môn là bức bình phong được bố trí trên trục chính của công trình.
Bình phong có hình dáng như một cuốn thư, phần chân tạo hình chân quỳ. Mặt ngoài đắp nổi hình hổ vàng, hai bên trang trí chữ “Thọ” cách điệu.
Theo quan niệm dân gian, hình tượng hổ mang ý nghĩa bảo vệ không gian linh thiêng, đồng thời gửi gắm mong ước về cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa và mùa màng tốt tươi.
Mặt trong bình phong được trang trí đồ án “Long mã phù Hà đồ” bằng kỹ thuật khảm sành sứ, kết hợp với các họa tiết chữ Thọ.
Sự kết hợp giữa hình tượng linh vật, chữ Hán và các mô típ trang trí truyền thống phản ánh quan niệm phong thủy, tín ngưỡng và thẩm mỹ của người Việt trong kiến trúc đình làng.
Mái ngói âm dương và nghệ thuật trang trí truyền thống
Đình Nại Nam được xây dựng chủ yếu từ gạch, ngói, vôi, cát và gỗ.
Mái đình lợp ngói âm dương, trên các bờ nóc, bờ dải và gờ mái được trang trí nhiều hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật kiến trúc truyền thống như lưỡng long chầu nguyệt, phượng, lân và các họa tiết đắp ghép sành sứ.
Một điểm đặc biệt trong kiến trúc đình là sự xuất hiện của hai công trình tạo dáng giả lâu, gồm lầu chiêng và gác trống, nhô cao hơn phần mái chính.
Trên các vị trí trang trí còn xuất hiện hình tượng con dơi kết hợp với hoa văn hồi văn. Trong văn hóa Á Đông, hình tượng dơi thường được liên hệ với chữ “phúc”, tượng trưng cho may mắn, hạnh phúc và thịnh vượng.
Diềm mái được chia thành nhiều ô trang trí với các họa tiết hoa lá cách điệu, chữ Vạn và hồi văn, tạo nên một tổng thể vừa phong phú vừa hài hòa.
Những chi tiết này góp phần thể hiện trình độ kỹ thuật và nghệ thuật của những người thợ xây dựng đình làng đầu thế kỷ XX.
Kết cấu ba gian hai chái và bố cục chữ Đinh
Đình Nại Nam được xây dựng theo kiểu ba gian hai chái, có mặt bằng dạng chữ Đinh (丁).
Công trình gồm chính điện phía trước và hậu tẩm nối dài về phía sau gian giữa, tạo thành bố cục thường được gọi là kiểu “chuôi vồ”.
Bên trong đình là hệ thống kết cấu gỗ với bốn hàng cột. Hai hàng cột chính giữa đảm nhiệm chức năng nâng đỡ mái, liên kết với hệ thống xuyên, trính và bộ kèo.
Phía trên sử dụng các trụ đội hỗ trợ kết cấu mái. Hệ vì kèo chính được thực hiện theo lối quá giang, trong khi vì nách sử dụng kỹ thuật chồng rường.
Các cấu kiện gỗ được liên kết bằng hệ thống mộng truyền thống, thể hiện kinh nghiệm và kỹ thuật của những người thợ mộc xưa.
Trên đuôi kèo, con rường, vì nách và nhiều bộ phận kiến trúc khác là những hình chạm khắc rồng, hoa lá, chim muông, mai, tùng, hươu cùng nhiều đề tài trang trí mang ý nghĩa biểu tượng.
Sự kết hợp giữa kết cấu gỗ, nghệ thuật chạm khắc và kỹ thuật khảm sành sứ tạo nên giá trị kiến trúc đặc sắc của Đình Nại Nam.
Không gian thờ tự và hệ thống hoành phi, liễn đối Hán Nôm
Không gian thờ tự tại Đình Nại Nam được bố trí theo trật tự truyền thống, thể hiện sự tôn nghiêm và những quan niệm tín ngưỡng của cộng đồng làng xã.
Chính điện có ba ban thờ, trong đó ban thờ Hội đồng được đặt tại gian giữa, hai bên là các ban thờ tả và hữu.
Phía sau chính điện là hậu tẩm, nơi đặt ban thờ Thành hoàng làng cùng các ban thờ Tiền hiền và Hậu hiền.
Khám thờ chính giữa nổi bật với chữ “Thần” được khảm sứ. Bệ thờ trang trí đồ án “Ngư long hý thủy”, thể hiện hình tượng cá và rồng trong nước.
Những khám thờ khác sử dụng các mô típ truyền thống như cuốn thư, rồng cuộn, tứ linh, tứ quý, bát bảo và bát quả.
Những tư liệu Hán Nôm có giá trị
Một trong những giá trị đáng chú ý của Đình Nại Nam là hệ thống hoành phi, liễn đối và văn tự Hán Nôm còn được lưu giữ.
Các hoành phi bằng gỗ sơn son thếp vàng mang những đại tự như:
- “Vi nhiên hiển”: Gợi ý nghĩa về sự linh ứng, nhiệm màu.
- “Hộ quốc tí dân”: Thể hiện mong ước bảo vệ đất nước, che chở nhân dân.
- “Thành tắc minh”: Gắn với quan niệm về lòng thành và sự sáng suốt.
Bên cạnh đó là những cặp liễn đối bằng gỗ với chữ Hán sơn vàng, phản ánh các giá trị đạo lý, trung hiếu, phúc thọ và khát vọng về cuộc sống bình an, thịnh vượng.
Hệ thống hoành phi, liễn đối không chỉ có giá trị trang trí mà còn là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu đời sống tinh thần, tín ngưỡng và quan niệm đạo đức của cộng đồng cư dân Nại Nam qua nhiều thế hệ.
Lễ Cầu an tại Đình Nại Nam
Bên cạnh giá trị kiến trúc, Đình Nại Nam còn là nơi duy trì các nghi lễ tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng địa phương.
Trước năm 1975, người dân thường tổ chức hai dịp lễ quan trọng tại đình, gồm Lễ Cầu an vào rằm tháng Hai âm lịch và lễ vào ngày 30 Tết.
Trong đó, Lễ Cầu an vào ngày 15 tháng Hai âm lịch là sinh hoạt tín ngưỡng tiêu biểu, gửi gắm mong ước về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống ấm no.
Nghi thức tổ chức Lễ Cầu an
Theo truyền thống, trước ngày lễ chính, người dân trong làng họp bàn, phân công công việc, dọn dẹp đình và chuẩn bị lễ vật.
Ngày 14 tháng Hai âm lịch diễn ra nghi thức thỉnh sắc. Sáng ngày 15 tháng Hai âm lịch là lễ tế chính với những nghi thức cổ truyền.
Trong không gian lễ tế trang nghiêm, nhạc bát âm được sử dụng cùng văn tế và các nghi thức truyền thống.
Lễ vật thường gồm gà, thịt, trái cây, rượu và trà.
Ban nghi lễ được tổ chức với các vai trò như chủ bái, bồi bái, tư lễ, xướng lễ và học trò gia lễ. Trang phục và vị trí của từng thành viên được quy định phù hợp với nghi thức tế lễ.
Lễ Cầu an không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là dịp cộng đồng gặp gỡ, gắn kết tình làng nghĩa xóm và cùng tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân.
Ngày nay, các hoạt động lễ hội tại Đình Nại Nam tiếp tục được địa phương quan tâm gìn giữ, kết hợp giữa nghi lễ truyền thống với những hoạt động cộng đồng và giáo dục di sản.
Đình Nại Nam trong lịch sử đấu tranh cách mạng
Không chỉ là công trình kiến trúc và tín ngưỡng, Đình Nại Nam còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
Những hoạt động cách mạng giai đoạn 1949–1951
Năm 1949, tại đình diễn ra một buổi kết nạp đảng viên dưới sự phụ trách của đồng chí Phạm Dư, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến làng Hòa Bình.
Đêm 01/5/1950, đình tiếp tục là địa điểm tổ chức kết nạp đảng viên và thành lập chi bộ Đảng phường I thuộc Đảng bộ Khu Nam.
Đồng chí Bùi Đương được bầu làm Bí thư, đồng chí Nguyễn Can giữ chức Phó Bí thư.
Khi buổi lễ gần kết thúc, lực lượng đối phương phát hiện và bao vây. Đồng chí Lê Văn Lùm hy sinh tại chỗ, đồng chí Bùi Đương và Nguyễn Thị Chuyên bị thương.
Sau sự kiện này, nhiều ngôi nhà quanh đình bị đốt phá. Tuy nhiên, hoạt động cách mạng tại địa phương vẫn tiếp tục được duy trì trong bí mật.
Trong những năm 1950–1951, khu vực đình còn được sử dụng để triển khai lực lượng phục vụ các hoạt động quân sự hướng vào trung tâm Đà Nẵng.
Vai trò trong kháng chiến chống Mỹ
Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, Đình Nại Nam tiếp tục là địa điểm gắn với hoạt động cách mạng của cán bộ và nhân dân địa phương.
Giai đoạn 1960–1965, đình từng được sử dụng làm nơi giao liên và liên lạc.
Đến năm 1968, cán bộ và người dân tiếp tục xây dựng các hầm bí mật phục vụ hoạt động cách mạng. Những hoạt động này được duy trì trong các giai đoạn tiếp theo cho đến năm 1975.
Nhiều người tham gia phong trào cách mạng tại địa phương đã hy sinh, trong đó có những tên tuổi được ghi nhớ như Bùi Đương, Phạm Nhứt, Lê Văn Lùm, Đặng Thị Mỳ cùng nhiều cán bộ, chiến sĩ và người dân khác.
Nhà bia tưởng niệm trong khuôn viên đình
Ngày nay, bên trái đình chính có nhà bia tưởng niệm, nơi đặt bia đá ghi danh các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh tại Đình Nại Nam và của địa phương.
Công trình tưởng niệm tạo nên một không gian tri ân bên cạnh khu vực thờ tự truyền thống, góp phần giáo dục lịch sử và nhắc nhớ các thế hệ sau về những đóng góp, hy sinh của người đi trước.
Giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của Đình Nại Nam
Trải qua hơn một thế kỷ, Đình Nại Nam hội tụ nhiều giá trị đặc sắc.
Về kiến trúc và nghệ thuật, đình lưu giữ những đặc trưng của kiến trúc đình làng thời Nguyễn, thể hiện qua bố cục ba gian hai chái, mái ngói âm dương, hệ thống kết cấu gỗ, nghệ thuật chạm khắc và khảm sành sứ.
Về lịch sử, đình gắn với quá trình hình thành làng Nại Nam và là địa điểm diễn ra nhiều hoạt động cách mạng trong thế kỷ XX.
Về văn hóa và tín ngưỡng, đình là nơi thờ Thành hoàng, Tiền hiền, Hậu hiền và duy trì những nghi lễ truyền thống, đặc biệt là Lễ Cầu an.
Về giá trị tư liệu, hệ thống hoành phi, liễn đối và văn tự Hán Nôm cung cấp những thông tin quý về đời sống tinh thần, quan niệm đạo đức và tổ chức cộng đồng làng xã.
Sự kết hợp giữa các giá trị này giúp Đình Nại Nam trở thành một di tích có vị trí quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa Đà Nẵng.
Quá trình trùng tu và bảo tồn Đình Nại Nam
Trong hơn 100 năm tồn tại, Đình Nại Nam đã trải qua nhiều đợt sửa chữa, trùng tu nhằm bảo tồn kiến trúc và duy trì công năng sinh hoạt tín ngưỡng.
Năm 1965, người dân địa phương đóng góp công sức và kinh phí để sửa chữa đình, nâng nền, gia cố chân cột và thay thế một số cấu kiện hư hỏng.
Giai đoạn 1993–1994, đình được chỉnh trang với việc xây dựng lại tường rào, làm lại hệ thống cửa chính bằng gỗ, lát lại một số khu vực bên trong và cải tạo sân.
Năm 2002, công trình trải qua một đợt đại trùng tu, sửa chữa tổng thể và nâng cốt nền để phù hợp với cao độ mặt đường xung quanh.
Năm 2013, đình tiếp tục được trùng tu nhằm bảo tồn các giá trị kiến trúc, lịch sử và văn hóa.
Qua nhiều lần tu bổ, những thành phần kiến trúc và nghệ thuật quan trọng của đình vẫn được gìn giữ, giúp công trình tiếp tục phát huy vai trò trong đời sống cộng đồng.
Trải nghiệm tham quan Đình Nại Nam
Giữa nhịp sống hiện đại của Đà Nẵng, Đình Nại Nam mang đến cho du khách cơ hội khám phá một không gian văn hóa làng xã truyền thống ngay trong khu vực nội thành.
Từ cổng đình, du khách có thể quan sát hệ thống trụ biểu, bình phong và những chi tiết khảm sành sứ đặc sắc.
Bên trong là mái ngói âm dương, lầu chiêng, gác trống, hệ thống kết cấu gỗ chạm khắc công phu cùng các hoành phi, liễn đối Hán Nôm.
Đây cũng là địa điểm phù hợp để tìm hiểu cấu trúc một ngôi đình làng miền Trung, từ sân đình, chính điện, hậu tẩm đến những không gian thờ Thành hoàng, Tiền hiền và Hậu hiền.
Bên cạnh kiến trúc truyền thống, nhà bia tưởng niệm trong khuôn viên giúp du khách hiểu thêm về lịch sử đấu tranh cách mạng của người dân địa phương.
Nếu có dịp ghé thăm vào thời gian diễn ra Lễ Cầu an, du khách còn có cơ hội tìm hiểu những nghi thức tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Khi tham quan, du khách nên lựa chọn trang phục lịch sự, giữ gìn không gian yên tĩnh và tôn trọng các khu vực thờ tự.
Thông tin nhanh về Đình Nại Nam
| Hạng mục | Thông tin |
|---|---|
| Tên di tích | Đình Nại Nam |
| Địa chỉ hiện nay | Phường Hòa Cường, thành phố Đà Nẵng |
| Vị trí tham khảo | Khu vực gần Cung Thể thao Tiên Sơn |
| Loại hình | Di tích kiến trúc, nghệ thuật và lịch sử |
| Năm xây dựng | Ất Tỵ (1905) |
| Diện tích khuôn viên | Hơn 4.700 m² |
| Hướng đình | Hướng Nam |
| Kiến trúc | Ba gian hai chái, mặt bằng chữ Đinh (丁) |
| Đặc điểm nổi bật | Mái ngói âm dương, kết cấu gỗ, chạm khắc và khảm sành sứ |
| Hiện vật, tư liệu | Hoành phi, liễn đối, văn tự Hán Nôm |
| Tín ngưỡng | Thờ Thành hoàng, Bổn xứ Thổ thần, Tiền hiền, Hậu hiền |
| Lễ hội truyền thống | Lễ Cầu an, chính lễ ngày 15 tháng Hai âm lịch |
| Công nhận di tích | Di tích quốc gia ngày 04/01/1999 |
| Các đợt tu bổ tiêu biểu | 1965, 1993–1994, 2002 và 2013 |
Đình Nại Nam: Gìn giữ ký ức làng xưa giữa đô thị hiện đại
Giữa một Đà Nẵng không ngừng phát triển, Đình Nại Nam vẫn hiện diện như một phần ký ức của làng xưa giữa lòng thành phố.
Từ mái ngói âm dương, những đường chạm khắc tinh xảo trên gỗ, hệ thống câu đối Hán Nôm đến Lễ Cầu an được duy trì qua nhiều thế hệ, mỗi không gian trong đình đều phản ánh những giá trị văn hóa và lịch sử của cộng đồng cư dân địa phương.
Không chỉ là một công trình kiến trúc hơn một thế kỷ tuổi, Đình Nại Nam còn là nơi lưu giữ ký ức về quá trình hình thành làng xã, những phong tục tín ngưỡng truyền thống và các giai đoạn đấu tranh cách mạng của người dân Đà Nẵng.
Ghé thăm Đình Nại Nam vì thế không chỉ là hành trình khám phá một di tích quốc gia mà còn là cơ hội tìm hiểu sâu hơn về bản sắc văn hóa và chiều dài lịch sử của thành phố bên sông Hàn.
