Thừa Thiên Huế, nay là thành phố Huế, là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, đồng thời gắn bó sâu sắc với những năm tháng tuổi thiếu thời của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong khoảng thời gian gần 10 năm, Người đã hai lần cùng gia đình sinh sống, học tập và tham gia các hoạt động yêu nước tại Huế, trước khi bước vào hành trình tìm đường cứu nước.
Hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Thừa Thiên Huế gồm 4 di tích tiêu biểu: Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đường Mai Thúc Loan; Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại làng Dương Nỗ; Đình làng Dương Nỗ và Địa điểm Trường Quốc Học Huế.
Đây là những địa điểm gắn với các giai đoạn quan trọng trong cuộc đời Người, từ những năm tháng tuổi thơ học chữ Hán cùng cha đến thời kỳ học tập tại các trường Pháp – Việt và Trường Quốc Học, đồng thời chứng kiến sự chuyển biến trong nhận thức và tư tưởng yêu nước của Nguyễn Sinh Cung, Nguyễn Tất Thành.
Những năm tháng của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Huế
Chủ tịch Hồ Chí Minh có hai thời kỳ sinh sống tại Huế.
Lần thứ nhất kéo dài từ năm 1895 đến năm 1901, khi Người còn mang tên Nguyễn Sinh Cung. Đây là thời gian Người cùng cha là cụ Nguyễn Sinh Sắc, mẹ là bà Hoàng Thị Loan và anh trai Nguyễn Sinh Khiêm vào Huế. Tại đây, Nguyễn Sinh Cung trải qua những năm tháng tuổi thơ, bắt đầu tiếp xúc với đời sống của vùng đất kinh kỳ và chứng kiến nhiều cảnh đời, từ cuộc sống của người dân lao động đến sự hà khắc của bộ máy quan lại dưới chế độ thuộc địa.
Từ năm 1898 đến năm 1900, Nguyễn Sinh Cung theo cha về làng Dương Nỗ. Tại đây, cụ Nguyễn Sinh Sắc mở lớp dạy học và trực tiếp dạy chữ Hán cho hai con. Những bài học đầu tiên về chữ nghĩa, đạo lý và cách làm người đã trở thành một phần quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của Người.
Lần thứ hai, từ năm 1906 đến năm 1909, Nguyễn Tất Thành theo cha vào Huế. Người học tại Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba, sau đó được tuyển vào học Trường Quốc Học Huế trong niên khóa 1908 – 1909.
Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình trưởng thành của Nguyễn Tất Thành. Người được tiếp xúc với kiến thức mới, nền giáo dục Pháp – Việt và những tư tưởng đang lan rộng trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đồng thời, các phong trào yêu nước, đặc biệt là phong trào Duy Tân và phong trào chống thuế, đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức của Người.
Những trải nghiệm tại Huế góp phần hình thành tình yêu quê hương, đất nước, lòng thương dân và những suy nghĩ ban đầu về con đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành.
Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đường Mai Thúc Loan
Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đường Mai Thúc Loan là nơi gia đình Người sinh sống trong thời kỳ đầu ở Huế, từ năm 1895 đến năm 1901.
Sau khi cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Cử nhân tại trường thi Hương Nghệ An năm 1894, năm 1895 cụ vào Huế dự thi Hội nhưng không đỗ. Sau đó, cụ tiếp tục ở Huế để học tập và chuẩn bị cho kỳ thi tiếp theo. Cụ Nguyễn Sinh Sắc cùng bà Hoàng Thị Loan đưa hai con trai là Nguyễn Sinh Khiêm và Nguyễn Sinh Cung vào Huế.
Ngôi nhà trở thành nơi gia đình sống trong những năm tháng nhiều biến động. Nguyễn Sinh Cung được chứng kiến người cha ngày đêm đèn sách, người mẹ tần tảo chăm lo gia đình và sự ra đời của người em Nguyễn Sinh Xin.
Đây cũng là nơi bà Hoàng Thị Loan qua đời khi mới 33 tuổi, để lại trong ký ức của Nguyễn Sinh Cung nỗi đau sâu sắc. Những năm tháng sống tại Huế, cùng tình cảm yêu thương, đùm bọc của người dân địa phương, đã để lại những dấu ấn quan trọng trong tuổi thơ và quá trình hình thành nhân cách của Người.
Di tích Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đường Mai Thúc Loan được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1993 và được đưa vào hệ thống di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại làng Dương Nỗ
Làng Dương Nỗ nằm bên sông Phổ Lợi, là nơi Nguyễn Sinh Cung cùng anh trai Nguyễn Sinh Khiêm theo cha về sinh sống từ năm 1898 đến năm 1900.
Sau khi cụ Nguyễn Sinh Sắc thi Hội lần thứ hai không đỗ, cụ được ông Nguyễn Sĩ Độ mời về làng Dương Nỗ dạy học. Hai người con trai theo cha về đây vừa để có điều kiện học tập, vừa góp phần giảm bớt gánh nặng cho gia đình.
Cụ Nguyễn Sinh Sắc được gia đình ông Nguyễn Sĩ Độ giao một ngôi nhà tranh ba gian hai chái làm nơi ở và mở lớp dạy học. Tại đây, Nguyễn Sinh Cung bắt đầu học những chữ Hán đầu tiên từ chính người cha của mình.
Lớp học ban đầu có một số học trò trong làng, sau đó ngày càng có thêm nhiều người tìm đến học. Cụ Nguyễn Sinh Sắc dạy cả những học trò chuẩn bị thi Hương và những học trò mới bắt đầu học chữ.
Trong thời gian sống và học tập tại Dương Nỗ, Nguyễn Sinh Cung được đánh giá là một cậu bé thông minh, ham học, tiếp thu nhanh và có trí nhớ tốt. Bên cạnh việc học chữ, Người còn có điều kiện hòa mình vào đời sống làng quê, tiếp xúc với người dân lao động và cảm nhận sâu sắc tình cảm cộng đồng.
Những trải nghiệm đó góp phần hình thành tình yêu quê hương, đất nước và lòng thương người của Nguyễn Sinh Cung, trở thành những giá trị theo Người trong suốt cuộc đời.
Di tích Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại làng Dương Nỗ được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1990 và được xếp vào Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Đình làng Dương Nỗ
Đình làng Dương Nỗ nằm bên sông Phổ Lợi, là một công trình kiến trúc truyền thống tiêu biểu của làng quê xứ Huế và đồng thời là địa điểm gắn với những năm tháng tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong thời gian sống tại Dương Nỗ từ năm 1898 đến năm 1900, Nguyễn Sinh Cung thường cùng bạn bè đến đình làng vui chơi, học bài và tham gia các sinh hoạt cộng đồng. Những dịp hội hè, tế lễ của làng mang đến cho cậu bé Nguyễn Sinh Cung những trải nghiệm trực tiếp về đời sống văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư địa phương.
Không gian đình làng cùng cảnh vật, sinh hoạt và tình cảm của người dân Dương Nỗ đã trở thành những ký ức sâu đậm trong tuổi thơ của Người.
Bên cạnh giá trị lịch sử với tư cách là một địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, đình Dương Nỗ còn có giá trị về kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa. Công trình thể hiện những đặc trưng của thiết chế đình làng truyền thống Việt Nam trên vùng đất Huế.
Di tích Đình làng Dương Nỗ được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia và được đưa vào hệ thống Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Địa điểm Trường Quốc Học Huế
Trường Quốc Học Huế là một trong những địa điểm quan trọng nhất trong hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Huế, gắn với thời kỳ Người mang tên Nguyễn Tất Thành.
Trường Quốc Học được thành lập năm 1896, là một trong những cơ sở giáo dục Pháp – Việt quan trọng tại Trung Kỳ.
Năm 1906, cụ Nguyễn Sinh Sắc vào Huế nhận chức Thừa biện Bộ Lễ. Nguyễn Tất Thành cùng anh trai theo cha vào Huế sinh sống và học tập. Người được học tại Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba và nhanh chóng thể hiện năng lực học tập nổi bật.
Trong kỳ thi năm 1908, Nguyễn Tất Thành là một trong những học sinh giỏi của Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba và được tuyển thẳng vào học lớp đệ nhị niên trung học của Trường Quốc Học, niên khóa 1908 – 1909.
Thời gian học tại Quốc Học tuy không dài nhưng có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình trưởng thành của Nguyễn Tất Thành. Tại đây, Người có điều kiện tiếp xúc sâu hơn với kiến thức và văn hóa phương Tây, đồng thời nhận thức rõ hơn về thực tế xã hội Việt Nam dưới chế độ thuộc địa.
Đầu thế kỷ XX, Huế là một trong những trung tâm diễn ra nhiều hoạt động yêu nước. Các phong trào do những nhà yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và các sĩ phu tiến bộ khởi xướng đã tác động đến thế hệ thanh niên lúc bấy giờ. Nguyễn Tất Thành cũng tham gia các hoạt động yêu nước và có những trải nghiệm thực tế quan trọng.
Những nhận thức và trải nghiệm tích lũy trong thời gian ở Huế góp phần thúc đẩy Nguyễn Tất Thành tìm kiếm một con đường mới cho dân tộc. Sau khi rời Trường Quốc Học, Người tiếp tục đi về phía Nam và sau đó ra nước ngoài tìm đường cứu nước.
Trường Quốc Học được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990 và được Thủ tướng Chính phủ xếp vào hệ thống Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giá trị của hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Huế
Bốn di tích gồm Nhà lưu niệm thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đường Mai Thúc Loan, Nhà lưu niệm tại làng Dương Nỗ, Đình làng Dương Nỗ và Trường Quốc Học Huế tạo thành một hệ thống di tích liên kết với những giai đoạn khác nhau trong quá trình trưởng thành của Người.
Nếu ngôi nhà tại Mai Thúc Loan gắn với tuổi thơ và những biến cố gia đình, thì Dương Nỗ là nơi Nguyễn Sinh Cung bắt đầu học chữ Hán và hòa mình vào đời sống làng quê. Đình Dương Nỗ lưu giữ những ký ức về sinh hoạt cộng đồng, còn Trường Quốc Học đánh dấu giai đoạn Nguyễn Tất Thành bước vào tuổi trưởng thành, tiếp xúc với những tư tưởng và biến động xã hội đầu thế kỷ XX.
Những di tích này không chỉ có giá trị trong việc nghiên cứu cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn phản ánh đời sống xã hội, giáo dục và văn hóa của Huế vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Bên cạnh hệ thống 4 di tích quốc gia đặc biệt, tại thành phố Huế còn có nhiều địa điểm và di tích khác liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh và gia đình Người, như Trường Tiểu học Pháp – Việt Đông Ba, Tòa Khâm sứ Trung Kỳ và một số địa điểm gắn với gia đình Người. Cùng với các di tích vật thể là hệ thống tư liệu, hiện vật, hồi ức và các giá trị văn hóa liên quan đến những năm tháng Người sống tại Huế.
Ngày nay, việc bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Huế góp phần gìn giữ những dấu ấn quan trọng về tuổi thơ, quá trình học tập và bước trưởng thành của Người. Đây cũng là những địa chỉ có ý nghĩa trong giáo dục truyền thống, nghiên cứu lịch sử và tham quan văn hóa tại thành phố Huế.
Với những giá trị tiêu biểu, Hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Thừa Thiên Huế được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
