Làng nghề đệm bàng Phò Trạch

Làng nghề đệm bàng Phò Trạch, nay thuộc phường Phong Dinh, thành phố Huế, là một làng cổ được hình thành từ khoảng giữa thế kỷ XV. Từ khi lập làng, cư dân Phò Trạch chủ yếu sinh sống bằng nông nghiệp và nghề làm đệm bàng. Gắn với hệ thống ruộng đồng, ao đầm và vùng đất trũng ven làng, nghề đan đệm bàng đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của cộng đồng nơi đây.

Từ người lớn tuổi đến trẻ nhỏ, từ phụ nữ đến đàn ông, nhiều thế hệ người dân Phò Trạch đều biết cách đan đệm. Nghề được truyền từ đời này sang đời khác, vừa tạo ra vật dụng phục vụ cuộc sống, vừa trở thành một sinh kế gắn với đất đai và nguồn nguyên liệu tự nhiên của địa phương.

Cỏ bàng, nguyên liệu từ vùng đất ngập nước

Đệm bàng được làm từ cây cỏ bàng, còn gọi là cây cói bàng hay cây bàng, có tên khoa học theo tư liệu là Lepironia articulate, thuộc họ Cói. Đây là loài cây mọc tự nhiên ở những vùng đất trũng, ngập nước, có thân thẳng đứng và có thể cao khoảng 1m.

Đối với người dân Phò Trạch, cỏ bàng từng là một loại cây mọc hoang quen thuộc trên đồng ruộng và vùng trũng ven làng. Qua kinh nghiệm lâu đời, người dân đã biết khai thác, xử lý và biến loại nguyên liệu này thành những sản phẩm thủ công có giá trị sử dụng.

Từ một loài cỏ mọc tự nhiên, cỏ bàng đã trở thành nguyên liệu làm nên hàng trăm nghìn sản phẩm khác nhau. Cũng từ đó hình thành thương hiệu Làng nghề đệm bàng Phò Trạch, hay theo cách gọi quen thuộc của người dân là “Phò Trạch Đệm”.

Từ cây bàng đến một tấm đệm

Để hoàn thiện một sản phẩm đệm bàng, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn thủ công. Cỏ bàng sau khi cắt từ ruộng được mang về phơi dưới ánh nắng tự nhiên trong khoảng 3 đến 5 ngày. Khi khô, thân bàng trở nên dai và chắc hơn.

Người thợ lựa chọn những sợi bàng có kích thước tương đối đồng đều để quá trình đan được thuận lợi. Sau đó, bàng được đưa qua công đoạn đập, giã để làm cho sợi bàng dẹp và mềm trước khi đưa vào đan.

Công đoạn đan đòi hỏi sự khéo léo và khả năng kiểm soát độ căng của từng sợi. Người thợ xếp các sợi bàng mềm cạnh nhau theo cùng một hướng, thường khoảng 20 đến 30 sợi, sau đó đan vuông góc với lớp sợi đã sắp trước. Một số sản phẩm có thể được điểm xuyết hoa văn hoặc chữ nhằm tăng tính thẩm mỹ.

Trong quá trình gài sợi, người thợ lần lượt bắt các sợi đè lên nhau theo quy luật nhất định. Khi đạt đến kích thước mong muốn, các đầu sợi được vặn và giữ lại để tấm đệm có hình dáng ổn định, không bị bung.

Đằng sau một sản phẩm tưởng như đơn giản là nhiều giờ lao động thủ công. Người làm nghề phải kiên trì, có kinh nghiệm và giữ được độ đều tay trong suốt quá trình đan.

Giữ nghề giữa những thay đổi của thị trường

Nghề đệm bàng Phò Trạch đứng trước không ít thách thức. Thời gian hoàn thiện sản phẩm tương đối dài, công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và kỹ thuật, trong khi giá bán không cao và đầu ra có thời điểm thiếu ổn định.

Sự xuất hiện của các sản phẩm sản xuất bằng máy móc, nguyên liệu nhân tạo và đặc biệt là các mặt hàng nhựa giá rẻ cũng tạo thêm sức ép đối với sản phẩm thủ công truyền thống.

Tuy vậy, người dân Phò Trạch vẫn tiếp tục gắn bó với nghề. Đối với nhiều gia đình, đan đệm bàng không chỉ là công việc tạo thu nhập mà còn là một nghề được truyền lại qua nhiều thế hệ, gắn với ký ức về làng quê và những vùng đất ngập nước nơi họ sinh sống.

Từ đệm bàng đến những sản phẩm mới

Để thích ứng với nhu cầu của thị trường, sản phẩm của làng nghề ngày càng được cải tiến về mẫu mã. Bên cạnh sản phẩm truyền thống là đệm bàng, người dân đã phát triển thêm nhiều sản phẩm thủ công như hộp đựng giấy, đèn ngủ, túi xách, khay, mũ, chiếu, móc khóa và thảm trang trí.

Những sản phẩm mới vẫn dựa trên nguyên liệu và kỹ thuật truyền thống nhưng được thay đổi về kiểu dáng, kích thước và công năng. Màu sắc tự nhiên, độ chắc của sợi bàng và đặc tính thân thiện với môi trường trở thành những yếu tố giúp sản phẩm thủ công Phò Trạch tiếp cận nhu cầu tiêu dùng hiện nay.

Sự chuyển đổi từ một sản phẩm truyền thống sang nhiều nhóm sản phẩm mới cũng mở rộng khả năng tồn tại của nghề. Người dân vừa có thể giữ lại kỹ thuật đan bàng truyền thống, vừa tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với đời sống hiện đại.

Đưa sản phẩm thủ công Phò Trạch ra thị trường

Các sản phẩm của làng nghề đã được đưa đến những triển lãm và hội thi sản phẩm thủ công do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức, qua đó có cơ hội giới thiệu nghề truyền thống Phò Trạch đến rộng rãi hơn.

Theo tư liệu, các sản phẩm của làng đã đạt nhiều giải thưởng tại những hoạt động này. Đây cũng được xem là kết quả của quá trình định hướng bảo tồn và phát triển nghề, với sự tham gia của người dân cùng các cơ quan, ban ngành liên quan.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến những sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên và thân thiện với môi trường, vật liệu cỏ bàng mang đến cho nghề truyền thống một hướng phát triển mới. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi vẫn nằm ở kỹ thuật thủ công và tri thức được cộng đồng Phò Trạch gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Làng nghề truyền thống bên vùng đất trũng

Làng nghề đệm bàng Phò Trạch được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế công nhận là làng nghề truyền thống theo Quyết định số 717/QĐ-UBND ngày 14/4/2014.

Từ những vùng đất trũng nơi cỏ bàng mọc tự nhiên, người dân Phò Trạch đã tạo nên một nghề thủ công có lịch sử hàng trăm năm. Những sợi cỏ tưởng như bình thường được phơi, đập, giã, lựa chọn và đan bằng đôi tay người thợ để trở thành những vật dụng gần gũi với đời sống.

Giá trị của nghề đệm bàng vì thế không chỉ nằm ở sản phẩm. Đó còn là câu chuyện về cách một cộng đồng tận dụng nguồn nguyên liệu bản địa, hình thành sinh kế và thích ứng với những thay đổi của thị trường mà vẫn giữ lại kỹ thuật thủ công đã gắn bó với làng qua nhiều thế hệ.

Thông tin cơ bản