Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu | Dấu tích Ya Đố giữa Tây Sơn Thượng đạo

Giữa không gian núi rừng Tây Nguyên, tại xã Kông Bơ La, tỉnh Gia Lai, Di tích Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu lưu giữ những dấu tích gắn với buổi đầu hình thành căn cứ Tây Sơn Thượng đạo. Nơi đây gắn với truyền thuyết về Ya Đố, người phụ nữ Bahnar được biết đến trong dân gian với tên gọi Cô Hầu, người đã cùng cộng đồng khai hoang, trồng lúa và cây ăn trái để góp phần nuôi dưỡng nghĩa quân Tây Sơn trong những ngày đầu khởi sự.

Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu thuộc quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Tây Sơn Thượng đạo. Theo tư liệu, khu di tích có diện tích hơn 20 ha và được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia từ năm 1991. Đến năm 2022, quần thể Tây Sơn Thượng đạo được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định giá trị nổi bật của không gian lịch sử này đối với việc tìm hiểu phong trào Tây Sơn và lịch sử cộng đồng các dân tộc ở Tây Nguyên.

Cánh đồng nuôi quân Tây Sơn

Trong câu chuyện về Tây Sơn Thượng đạo, Cánh đồng Cô Hầu gắn với một giai đoạn chuẩn bị lâu dài trước khi phong trào Tây Sơn tiến xuống vùng đồng bằng. Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, Nguyễn Nhạc trong quá trình giao thương và gây dựng quan hệ với cộng đồng Bahnar đã kết duyên với Ya Đố, con gái của một tù trưởng có thế lực trong vùng.

Sau khi trở thành vợ Nguyễn Nhạc, Ya Đố vận động người Bahnar trong vùng ủng hộ phong trào Tây Sơn. Nhận thấy đất đai tại khu vực rừng Mộ Điểu màu mỡ, Nguyễn Nhạc giao cho Ya Đố cùng những người có kinh nghiệm sản xuất tổ chức khai hoang, mở ruộng. Từ những khu đất còn hoang hóa, một cánh đồng rộng được hình thành để trồng lúa, cung cấp lương thực cho nghĩa quân.

Người dân gọi nơi ấy là Cánh đồng Cô Hầu.

Không chỉ trồng lúa, Ya Đố còn được truyền tụng là người đưa giống cây từ miền xuôi lên vùng cao nguyên, trong đó có cam, chanh và mít. Những câu chuyện ấy góp phần lý giải vì sao khu vực này hình thành vườn mít cổ, đồng thời tạo nên một lớp ký ức đặc biệt trong đời sống cộng đồng Bahnar địa phương.

Ngày nay, người Bahnar vẫn tiếp tục canh tác trên cánh đồng. Tư liệu địa phương ghi nhận có những hộ dân dựng nhà gần ruộng để thuận tiện sản xuất, tiếp nối truyền thống canh tác lúa nước được gắn với câu chuyện về Cô Hầu.

Vườn Mít Ya Đố và những dấu tích còn lại

Nếu Cánh đồng Cô Hầu gợi nhớ đến câu chuyện khai hoang và nuôi quân, thì Vườn Mít lại là phần dấu tích thiên nhiên được nhắc đến nhiều trong truyền thuyết địa phương.

Các tư liệu cho biết Ya Đố từng cho trồng mít tại khu vực này, với giống cây được đưa từ miền xuôi lên. Qua thời gian, những cây mít cổ thụ trở thành một phần cảnh quan và ký ức của vùng đất Tây Sơn Thượng đạo.

Tuy nhiên, dấu tích vườn mít hiện không còn nguyên vẹn như trong những câu chuyện truyền lại. Theo thông tin hiện nay, khu di tích chỉ còn 9 cây mít cổ thụ, trong đó có 2 cây có đường kính trên 1,2 m. Một số cây đã bị ảnh hưởng bởi thiên tai, gãy cành sau bão số 13 năm 2025. Thời gian, điều kiện tự nhiên và sự biến đổi của cảnh quan đang đặt ra yêu cầu bảo tồn những cây cổ thụ còn lại.

Những cây mít ấy vì thế không đơn thuần là thực vật lâu năm. Trong không gian di tích, chúng trở thành những dấu mốc sống động giúp hậu thế hình dung về một vùng đất từng được khai phá để phục vụ cuộc khởi nghĩa Tây Sơn.

Ya Đố và câu chuyện về người phụ nữ Bahnar

Điểm đặc biệt của Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu nằm ở chỗ lịch sử nơi đây được kể qua một nhân vật nữ gắn với cộng đồng Bahnar.

Theo truyền thuyết địa phương, Ya Đố là con gái của một tù trưởng Bahnar. Cuộc hôn nhân giữa bà và Nguyễn Nhạc không chỉ được kể như một câu chuyện tình duyên, mà còn gắn với quá trình hình thành mối liên kết giữa người Kinh và người Bahnar tại vùng Tây Sơn Thượng đạo.

Sau khi kết hôn, Ya Đố được truyền tụng là người tích cực vận động cộng đồng tham gia phong trào Tây Sơn, đóng góp lương thực và sức người. Bà cùng dân làng khai hoang, mở ruộng, trồng lúa và cây ăn trái. Cánh đồng và vườn cây vì thế được cộng đồng ghi nhớ qua tên gọi Cô Hầu.

Trong câu chuyện dân gian, Ya Đố sau này được Nguyễn Nhạc đưa về Quy Nhơn khi ông lên ngôi. Tuy nhiên, cuộc sống nơi cung đình không phù hợp với người phụ nữ lớn lên giữa núi rừng. Theo truyền thuyết, bà xin trở về quê cũ và sống những năm cuối đời giữa vùng đất mình từng gắn bó. Núi Tơ Gu ở K’Bang được dân gian kể là nơi an nghỉ cuối cùng của bà.

Câu chuyện về Ya Đố vì thế tiếp tục tồn tại không chỉ trong ký ức về nhà Tây Sơn mà còn trong đời sống tinh thần của cộng đồng Bahnar. Một số lời khấn truyền thống của người dân địa phương vẫn nhắc đến tên Ya Đố cùng các vị thần núi, thần sông và thần đất.

Dấu ấn Tây Sơn Thượng đạo

Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu không đứng tách biệt khỏi hệ thống di tích Tây Sơn Thượng đạo. Theo tư liệu, sau khi xây dựng căn cứ ở vùng núi phía Tây, Nguyễn Nhạc cùng nghĩa quân từng mở rộng hoạt động đến nhiều khu vực khác thuộc K’Bang và An Khê, tận dụng địa hình rừng núi để xây dựng căn cứ, huấn luyện lực lượng và bảo đảm nguồn lương thực.

Từ vùng thượng đạo, phong trào Tây Sơn từng bước phát triển và đến năm 1773, Nguyễn Nhạc đưa quân xuống Tây Sơn Hạ đạo ở Bình Định. Cánh đồng Cô Hầu vì vậy được đặt trong câu chuyện rộng hơn về quá trình chuẩn bị lực lượng và hậu cần cho phong trào Tây Sơn ở giai đoạn đầu.

Trong ký ức dân gian của vùng đất này còn có nhiều địa danh gắn với Nguyễn Nhạc. Chẳng hạn, truyền thuyết tại Đê Chơ Gang kể về một hòn đá bên suối Chơ Ngang, nơi Nguyễn Nhạc từng dừng chân. Về sau, người dân gọi đó là đá Ông Nhạc, theo cách gọi của cộng đồng Bahnar là Tờ Mo Bok Nhạc.

Những câu chuyện ấy tạo nên một mạng lưới ký ức lịch sử trải rộng trên vùng Tây Sơn Thượng đạo, trong đó Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu là một địa điểm gắn đặc biệt với hoạt động sản xuất và hậu cần của cộng đồng trong buổi đầu khởi nghĩa.

Giá trị lịch sử và văn hóa

Giá trị nổi bật của di tích không chỉ nằm ở những cây mít cổ thụ hay cánh đồng đang được canh tác. Quan trọng hơn, nơi đây lưu giữ câu chuyện về sự tham gia của cộng đồng Bahnar vào phong trào Tây Sơn và mối liên kết giữa cư dân miền xuôi với cư dân miền núi.

Ya Đố trong ký ức dân gian trở thành hình tượng gắn với sự đoàn kết giữa người Kinh và người Bahnar. Câu chuyện về bà cũng cho thấy vai trò của phụ nữ trong việc tổ chức đời sống cộng đồng, khai phá đất đai và bảo đảm nguồn lương thực trong những năm đầu của phong trào Tây Sơn. Tư liệu địa phương vì vậy xem bà như một biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng trong lịch sử Tây Sơn Thượng đạo.

Năm 1991, Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Đến năm 2022, di tích nằm trong quần thể Tây Sơn Thượng đạo được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục bảo tồn cảnh quan, tư liệu và những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng địa phương.

Từ huyền thoại đến di sản hôm nay

Điều làm Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu trở nên đặc biệt là sự đan xen giữa lịch sử, truyền thuyết, cảnh quan và đời sống hiện tại. Cánh đồng vẫn được người Bahnar canh tác; những cây mít cổ còn lại tiếp tục đứng giữa không gian từng được gắn với câu chuyện về Ya Đố.

Nhưng di tích cũng đang đối diện với sự mai một tự nhiên. Những cây mít cổ thụ từng tạo nên diện mạo đặc trưng của khu vực nay chỉ còn lại số lượng hạn chế. Một số cây bị mục, gãy hoặc đổ; cảnh quan di tích cũng chịu tác động của thời gian và thiên tai.

Bởi vậy, bảo tồn Vườn Mít – Cánh đồng Cô Hầu không chỉ là giữ lại vài cây cổ thụ hay một địa danh lịch sử. Đó còn là bảo tồn câu chuyện về Ya Đố, về cộng đồng Bahnar, về quá trình khai phá đất đai và về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử Tây Sơn Thượng đạo.

Giữa vùng núi rừng Gia Lai, những cây mít còn lại và cánh đồng đang tiếp tục mùa vụ trở thành những dấu nối giữa quá khứ và hiện tại. Di sản ở đây không nằm hoàn toàn trong những công trình được xây dựng, mà hiện diện ngay trên đất, trong ký ức cộng đồng và trong những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Thông tin cơ bản