Làng đá mỹ nghệ Non Nước

Dưới chân danh thắng Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, làng đá mỹ nghệ Non Nước là một trong những làng nghề truyền thống nổi tiếng của miền Trung. Trải qua nhiều thế hệ, nghề điêu khắc đá nơi đây đã phát triển từ những sản phẩm phục vụ đời sống thường ngày thành một dòng sản phẩm mỹ nghệ đa dạng, tinh xảo, gắn với đời sống văn hóa, kinh tế và du lịch của địa phương.

Theo tư liệu dẫn Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, khu vực làng nghề trước đây có tên Quán Khái Đông Giáp và Quán Khái Tây Giáp, được hình thành từ thế kỷ XVIII. Người được truyền lại là người có công khai sinh nghề đá tại đây là ông Huỳnh Bá Quát, quê Thanh Hóa, người đã mang nghề đá từ xứ Thanh vào Đà Nẵng.

Từ nghề đá dân dụng đến làng nghề mỹ nghệ

Trong thời kỳ đầu, số người biết nghề đá tại khu vực này chưa nhiều. Sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt của cư dân địa phương như cối giã gạo, cối xay ngũ cốc và các loại bia mộ bằng đá.

Đến đầu thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn đẩy mạnh xây dựng cung điện, lăng tẩm và nhiều công trình kiến trúc, nghề đá Non Nước có thêm điều kiện phát triển. Tay nghề của những người thợ ngày càng được biết đến, một số thợ giỏi được triều đình phong hàm Cửu phẩm, trong khi nhiều người được mời đi làm nghề ở các địa phương khác.

Từ một nghề thủ công phục vụ nhu cầu thiết yếu, nghề đá từng bước mở rộng sang chế tác các sản phẩm có giá trị nghệ thuật. Những kỹ thuật chạm khắc, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm được truyền nối trong các gia đình, hình thành nên truyền thống nghề đặc trưng của Non Nước.

Nguồn đá và sự thay đổi của làng nghề

Trước đây, nguyên liệu chủ yếu được khai thác trực tiếp tại khu vực Ngũ Hành Sơn. Đá cẩm thạch nơi đây có nhiều màu sắc và hoa văn, trong đó có các sắc đỏ, đen, trắng; chất đá tương đối mịn và dễ đục, phù hợp với nghề điêu khắc.

Tuy nhiên, việc khai thác đá tại núi Ngũ Hành Sơn đứng trước nguy cơ ảnh hưởng đến cảnh quan và giá trị của một danh thắng lịch sử, văn hóa. Theo tư liệu, từ năm 1990, chính quyền tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng không còn cho phép khai thác đá tại Ngũ Hành Sơn. Từ đó, các cơ sở sản xuất phải đưa nguyên liệu từ những địa phương khác về phục vụ chế tác.

Nguồn đá hiện nay được cung cấp từ nhiều địa phương như Thanh Hóa, Nghệ An, Thái Nguyên và một số nơi khác. Sự thay đổi nguồn nguyên liệu buộc người thợ phải thích ứng với nhiều loại đá khác nhau, đồng thời mở rộng khả năng sáng tạo về hình dáng, kích thước và kỹ thuật xử lý sản phẩm.

Từ khối đá thô đến tác phẩm hoàn chỉnh

Điêu khắc đá là một quá trình đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật, sức lao động và khả năng tạo hình. Khi có nguyên liệu, người thợ trước tiên phải tìm mặt phẳng phù hợp để tạo chân đế, xác định điểm chuẩn rồi phác thảo hình dáng sản phẩm.

Với những tác phẩm có yêu cầu cao về nghệ thuật, người thợ có thể dựng mẫu bằng đất sét trước. Sau khi hình mẫu đạt yêu cầu, ý tưởng mới được chuyển sang khối đá thật. Từ bản phác thảo, người thợ tiến hành đục phôi, từng bước tạo nên hình dáng cơ bản của tác phẩm.

Khi phần phôi hoàn thành, công đoạn chạm hình nét và trang trí bắt đầu. Những đường nét, hoa văn và chi tiết nhỏ được thực hiện bằng các dụng cụ chuyên dụng. Sau đó, sản phẩm tiếp tục được mài, xử lý bề mặt và đánh bóng.

Mỗi loại sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật riêng. Những tác phẩm càng nhiều chi tiết càng đòi hỏi người thợ phải kiểm soát tốt lực tay, độ sâu của từng đường đục và đặc tính của từng loại đá. Đây cũng là giai đoạn thể hiện rõ nhất kinh nghiệm và kỹ năng của nghệ nhân.

Những sản phẩm đa dạng của làng đá Non Nước

Sản phẩm của làng nghề rất phong phú, từ những vật dụng dân gian như chày, cối đến các sản phẩm trang sức và đồ lưu niệm nhỏ như vòng tay, nhẫn, chuỗi hạt, vật chặn giấy, tượng linh vật và các sản phẩm trang trí.

Những tác phẩm lớn cũng tạo nên dấu ấn riêng của làng nghề. Có thể kể đến tượng Phật Bà Quan Âm, tượng các vị thần, tượng mang hình tượng Champa, các cặp sư tử, đại bàng, cá và nhiều tác phẩm mô phỏng hình tượng trong tự nhiên.

Sự đa dạng về chủ đề cho phép người thợ khai thác nhiều loại đá với màu sắc, vân đá và đặc tính khác nhau. Một khối đá vốn vô tri được biến đổi thành hình tượng Phật, linh vật, con người, cây cỏ hay những món đồ trang sức nhỏ bé.

Ngày nay, sản phẩm còn được phát triển theo hướng kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và nhu cầu thị trường hiện đại. Du khách có thể tìm thấy những món quà nhỏ gọn như vòng tay, nhẫn, chuỗi hạt, tượng trang trí, lọ chưng kiểng hay tranh đá, bên cạnh những tác phẩm có kích thước lớn.

Giao thoa văn hóa dưới chân Ngũ Hành Sơn

Nằm trong không gian văn hóa Ngũ Hành Sơn và chịu ảnh hưởng của lịch sử văn hóa Champa, nghề đá Non Nước hình thành một dòng sáng tạo có sự giao thoa giữa văn hóa Việt và những yếu tố nghệ thuật Champa.

Các hình tượng được thể hiện trên đá vừa có thể bắt nguồn từ tín ngưỡng, đời sống và mỹ thuật Việt, vừa mang dấu ấn của không gian văn hóa Champa từng tồn tại lâu đời tại miền Trung.

Bởi vậy, một tác phẩm đá Non Nước không chỉ được tạo nên bằng kỹ thuật đục, chạm và mài. Trong đó còn có lựa chọn hình tượng, cách xử lý đường nét, cảm nhận về tỷ lệ và khả năng khai thác vẻ đẹp tự nhiên của từng khối đá. Người nghệ nhân gửi vào tác phẩm kinh nghiệm nghề nghiệp cùng cảm xúc và cách nhìn của mình đối với chất liệu.

Không gian làng nghề cũng tạo nên một trải nghiệm đặc biệt. Từ vẻ trầm mặc của những ngôi chùa trên núi Ngũ Hành Sơn đến âm thanh của những mũi đục, mũi ve tác động vào đá, du khách có thể cảm nhận đồng thời vẻ tĩnh lặng của danh thắng và nhịp lao động rộn ràng của một làng nghề thủ công.

Làng nghề gắn với du lịch và đời sống cộng đồng

Làng đá mỹ nghệ Non Nước nằm trong không gian du lịch Ngũ Hành Sơn, vì vậy nghề thủ công truyền thống và hoạt động tham quan có mối liên hệ chặt chẽ. Những sản phẩm được chế tác tại đây không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn theo du khách đến nhiều quốc gia.

Theo tư liệu, các sản phẩm của làng nghề từng được đưa đến Pháp, Mỹ, Australia và nhiều thị trường khác. Một số khách hàng quốc tế cũng đặt mua những tác phẩm có kích thước lớn, được đóng kiện và vận chuyển bằng đường biển.

Nghề điêu khắc đá vì thế đóng vai trò đáng kể trong đời sống kinh tế – xã hội của cộng đồng địa phương. Nghề tạo việc làm, tận dụng nguồn lao động tại chỗ và góp phần chuyển dịch từ lao động phổ thông sang những công việc đòi hỏi kỹ năng thủ công cao.

Tư liệu cũng ghi nhận làng nghề có nhiều nghệ nhân nổi tiếng như Nguyễn Long Bửu, Nguyễn Việt Minh, Nguyễn Sang và Lê Bền. Nhiều gia đình có nhiều thế hệ nối tiếp nhau làm nghề, tạo nên một mạng lưới truyền nghề bền bỉ trong cộng đồng.

Một nghề thủ công vươn ra thế giới

Từ những sản phẩm dân dụng ban đầu, đá mỹ nghệ Non Nước đã từng bước trở thành sản phẩm có giá trị nghệ thuật và thương mại. Các sản phẩm không chỉ hiện diện tại thị trường trong nước mà còn được xuất khẩu và đặt mua bởi khách hàng quốc tế.

Theo tư liệu, nhiều thương gia và du khách đến từ Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Australia, Pháp, Canada, Hà Lan và Mỹ đã tìm đến làng nghề. Một số hợp đồng có giá trị lên đến hàng trăm nghìn USD.

Những con số này cho thấy sức sống của một nghề thủ công truyền thống trong bối cảnh thị trường thay đổi. Tuy nhiên, giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở doanh thu hay sản lượng. Quan trọng hơn, đó là hệ thống tri thức và kỹ năng tạo tác đá được truyền qua nhiều thế hệ.

Mỗi mũi đục, đường chạm và lần đánh bóng đều phản ánh sự kiên trì của người thợ. Chính sự kết hợp giữa bàn tay, kinh nghiệm và khả năng cảm nhận vật liệu đã giúp những khối đá thô trở thành những tác phẩm mang dấu ấn riêng của Non Nước.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, với địa điểm nghề tại phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng theo tư liệu.

Việc ghi danh phản ánh những giá trị của nghề ở nhiều phương diện: tính đại diện cho cộng đồng và địa phương, bản sắc văn hóa, sự sáng tạo của con người, khả năng trao truyền qua nhiều thế hệ và sức sống lâu dài của nghề.

Ngày nay, dưới chân Ngũ Hành Sơn, nghề đá vẫn tiếp tục được gìn giữ và phát triển. Những nghệ nhân và thế hệ kế tiếp không chỉ tiếp tục các kỹ thuật truyền thống mà còn sáng tạo thêm những sản phẩm mới, đưa đá mỹ nghệ Non Nước đến gần hơn với đời sống đương đại và thị trường quốc tế.

Qua gần bốn thế kỷ, làng đá Non Nước đã trở thành một phần của không gian văn hóa Ngũ Hành Sơn. Những khối đá được đục, chạm và mài dưới bàn tay người thợ không chỉ tạo nên sản phẩm thủ công, mà còn lưu giữ ký ức về một nghề truyền thống, một cộng đồng làm nghề và mối quan hệ lâu đời giữa con người với vùng đất Đà Nẵng.

Thông tin cơ bản