Nghề làm bánh tráng Túy Loan

Nằm bên dòng sông Túy Loan, làng cổ Túy Loan thuộc xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng không chỉ nổi tiếng với ngôi đình làng có lịch sử hơn 500 năm mà còn lưu giữ nghề làm bánh tráng truyền thống qua nhiều thế hệ. Từ những nguyên liệu quen thuộc như gạo, mè trắng, gừng, tỏi và các loại gia vị, người dân nơi đây đã tạo nên những chiếc bánh tráng nướng dày dặn, thơm giòn, mang hương vị đặc trưng của vùng quê xứ Quảng.

Khác với nhiều địa phương sản xuất đa dạng các loại bánh tráng, người dân Túy Loan chủ yếu gìn giữ một dòng sản phẩm truyền thống là bánh tráng dùng để nướng. Mỗi chiếc bánh được làm bằng phương pháp thủ công, trải qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và đôi tay khéo léo của người thợ.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa ẩm thực và tri thức nghề nghiệp, Nghề làm bánh tráng Túy Loan đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 374/QĐ-BVHTTDL ngày 21/2, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống. Đây là dấu mốc quan trọng trong hành trình bảo tồn một nghề làm bánh lâu đời gắn với đời sống cư dân làng cổ Túy Loan.

Làng cổ Túy Loan và nghề làm bánh tráng truyền thống

Làng Túy Loan nằm tại xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, trước đây thuộc xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang. Đây là một trong những làng cổ tiêu biểu của vùng đất phía Tây Nam Đà Nẵng, nơi vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa gắn với quá trình khai phá, định cư và phát triển cộng đồng cư dân xứ Quảng.

Không gian văn hóa của làng gắn liền với dòng sông Túy Loan, những nếp nhà truyền thống, sinh hoạt cộng đồng và đặc biệt là Đình làng Túy Loan, công trình có lịch sử hơn 500 năm.

Trong đời sống cư dân địa phương, nghề làm bánh tráng đã tồn tại qua nhiều thế hệ, trở thành một phần quen thuộc của văn hóa ẩm thực và sinh hoạt gia đình.

Trước đây, nhiều gia đình trong làng duy trì việc tráng bánh như một nghề phụ bên cạnh sản xuất nông nghiệp. Từ nguồn gạo địa phương và những nguyên liệu sẵn có, người dân chế biến bánh tráng để sử dụng trong bữa ăn, những dịp lễ Tết và cung cấp cho thị trường.

Theo thời gian, nghề làm bánh tráng Túy Loan từng bước hình thành những kỹ thuật và bí quyết riêng, từ lựa chọn gạo, pha bột, phối trộn gia vị đến tráng bánh và phơi bánh.

Điểm đặc biệt của bánh tráng Túy Loan là sự kết hợp giữa nguyên liệu truyền thống với hương vị đậm đà, phù hợp với thói quen ẩm thực của cư dân miền Trung.

Theo tư liệu làng nghề, trước thời điểm ghi danh di sản, khu vực Hòa Phong còn khoảng 15 hộ gia đình duy trì nghề làm bánh tráng thường xuyên, tập trung chủ yếu tại thôn Túy Loan.

Tuy nhiên, vào dịp Tết Nguyên đán, khi nhu cầu tiêu thụ tăng cao, số hộ tham gia làm bánh có thể vượt 40 hộ. Không khí sản xuất những ngày giáp Tết vì thế trở nên nhộn nhịp, góp phần duy trì nét sinh hoạt truyền thống của làng quê.

Bí quyết làm nên hương vị bánh tráng Túy Loan

Bánh tráng Túy Loan được chế biến chủ yếu từ bột gạo, kết hợp với mè trắng, gừng, tỏi, đường, nước mắm, muối và một số gia vị theo kinh nghiệm của từng gia đình.

Chính sự phối hợp các nguyên liệu đã tạo nên hương vị đặc trưng, khác biệt với những loại bánh tráng chỉ sử dụng gạo và mè thông thường.

Để làm ra một chiếc bánh đạt yêu cầu, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn liên tiếp, bắt đầu từ việc chuẩn bị nguyên liệu, xử lý gạo và pha bột.

Gạo được lựa chọn và chế biến thành bột có độ mịn, độ sánh phù hợp. Sau đó, người làm bánh phối trộn các nguyên liệu và gia vị theo tỷ lệ được truyền lại trong gia đình.

Đây là công đoạn quan trọng bởi chất lượng bột và sự cân đối của gia vị ảnh hưởng trực tiếp đến độ dày, kết cấu và hương vị của bánh sau khi nướng.

Khi hỗn hợp bột đã đạt yêu cầu, người thợ tiến hành tráng bánh trên mặt vải căng phía trên nồi nước sôi. Bột được dàn đều thành hình tròn, tạo nên chiếc bánh có độ dày phù hợp với đặc trưng của bánh tráng nướng Túy Loan.

Công đoạn tráng bánh đòi hỏi thao tác nhanh, đều tay và kinh nghiệm điều chỉnh lượng bột, nhiệt độ, thời gian hấp.

Sau khi bánh chín, người thợ nhẹ nhàng lấy bánh ra, đặt lên dụng cụ phơi để bánh khô dần. Việc phơi bánh phải chú ý đến điều kiện thời tiết, độ ẩm và thời gian nhằm bảo đảm bánh đạt độ khô cần thiết mà không bị nứt vỡ.

Bánh thành phẩm có thể được bảo quản và nướng khi sử dụng. Dưới tác động của nhiệt, bánh trở nên giòn, dậy mùi thơm của gạo, mè và các loại gia vị.

Điểm hấp dẫn của bánh tráng Túy Loan không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở sự hài hòa giữa vị bùi của mè, mùi thơm của gừng, tỏi và vị đậm đà của nước mắm, muối.

Mỗi gia đình có thể lưu giữ những kinh nghiệm riêng trong cách pha bột, phối gia vị và điều chỉnh độ dày của bánh. Chính những bí quyết được truyền qua nhiều thế hệ đã góp phần tạo nên bản sắc của làng nghề.

Bánh tráng Túy Loan trong đời sống văn hóa và ẩm thực xứ Quảng

Đối với người dân Túy Loan, bánh tráng không chỉ là một sản phẩm để mua bán mà còn là món ăn gắn bó với đời sống gia đình và những dịp lễ Tết.

Trong văn hóa ẩm thực miền Trung, bánh tráng nướng thường được dùng để ăn kèm với các món ăn dân dã, tạo thêm độ giòn và hương vị cho bữa cơm.

Bánh tráng Túy Loan với đặc điểm dày dặn, có sẵn gia vị và mè trắng mang đến hương vị riêng khi nướng trên than hoặc bằng những phương pháp phù hợp khác.

Đặc biệt, vào dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu sử dụng và mua bánh tráng làm quà tăng cao. Đây cũng là thời điểm nhiều gia đình trong làng cùng tham gia sản xuất, tạo nên không khí lao động rộn ràng.

Hình ảnh những người thợ ngồi bên bếp tráng bánh, những chiếc bánh được xếp ngay ngắn trên dụng cụ phơi và mùi thơm của gạo, mè, gừng, tỏi đã trở thành một phần ký ức của cư dân địa phương.

Nghề làm bánh còn thể hiện sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình. Người lớn truyền lại kinh nghiệm chọn nguyên liệu, pha bột và tráng bánh cho con cháu thông qua quá trình cùng lao động.

Không cần những công thức được ghi chép cầu kỳ, nhiều kỹ năng nghề nghiệp được hình thành từ việc quan sát, thực hành và tích lũy kinh nghiệm qua từng mẻ bánh.

Chính phương thức truyền nghề ấy đã góp phần duy trì tri thức thủ công truyền thống, đồng thời tạo nên giá trị văn hóa vượt ra ngoài bản thân sản phẩm ẩm thực.

Bảo tồn làng nghề gắn với du lịch văn hóa Đà Nẵng

Trong quá trình phát triển kinh tế và đô thị hóa, nghề làm bánh tráng Túy Loan cũng đối mặt với những thách thức về lao động, thị trường tiêu thụ và khả năng duy trì nghề trong các gia đình.

Số hộ làm nghề thường xuyên không nhiều, trong khi sản xuất thủ công đòi hỏi thời gian, công sức và kinh nghiệm. Việc thu hút thế hệ trẻ tiếp tục gắn bó với nghề vì thế có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển lâu dài của làng nghề.

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống, địa phương đã xây dựng các phương án phục hồi làng nghề, hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đầu tư sản xuất và từng bước nâng cao hiệu quả kinh tế.

Bên cạnh việc duy trì sản phẩm truyền thống, định hướng phát triển làng nghề còn gắn với hoạt động du lịch tham quan và trải nghiệm.

Với lợi thế nằm trong không gian làng cổ Túy Loan, nơi có đình làng lâu đời và nhiều giá trị văn hóa đặc trưng, nghề làm bánh tráng có tiềm năng trở thành một phần của các chương trình tìm hiểu văn hóa nông thôn Đà Nẵng.

Du khách có thể khám phá câu chuyện hình thành làng nghề, quan sát các công đoạn làm bánh, tìm hiểu nguyên liệu truyền thống và trải nghiệm hoạt động tráng bánh tại những cơ sở có tổ chức đón khách.

Những hoạt động này không chỉ góp phần quảng bá sản phẩm mà còn tạo cơ hội để cộng đồng giới thiệu tri thức nghề nghiệp và đời sống văn hóa địa phương.

Tuy nhiên, phát triển du lịch làng nghề cần bảo đảm vai trò chủ thể của người dân, giữ gìn phương pháp sản xuất truyền thống và tránh làm mất đi tính chân thực của không gian văn hóa.

Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn nghề, phát triển sản phẩm và du lịch cộng đồng có thể tạo thêm động lực để bánh tráng Túy Loan tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Theo Quyết định số 374/QĐ-BVHTTDL do Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng ký ngày 21/2, Nghề làm bánh tráng Túy Loan được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống.

Việc ghi danh khẳng định những giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức nghề nghiệp được cộng đồng cư dân Túy Loan gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Di sản không chỉ là những chiếc bánh tráng thành phẩm mà còn bao gồm kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật pha bột, phối trộn gia vị, tráng bánh, phơi bánh và phương thức truyền dạy trong gia đình.

Đây cũng là sự ghi nhận đối với những người thợ đã bền bỉ duy trì nghề trong bối cảnh nhiều phương thức sản xuất và tiêu dùng thay đổi.

Cùng với Đình làng Túy Loan và những giá trị văn hóa truyền thống của làng cổ, nghề làm bánh tráng góp phần tạo nên một không gian di sản đặc sắc ở vùng ngoại ô Đà Nẵng.

Từ những chiếc bánh được làm bên bếp lửa gia đình đến sản phẩm mang tên một làng cổ hàng trăm năm tuổi, bánh tráng Túy Loan là minh chứng cho sức sống của nghề thủ công truyền thống trong đời sống hiện đại.

Việc bảo tồn và phát huy nghề làm bánh tráng không chỉ giúp gìn giữ một đặc sản địa phương mà còn góp phần lưu giữ ký ức, tri thức và bản sắc văn hóa của cộng đồng cư dân xứ Quảng.

Thông tin cơ bản