Địa điểm khởi phát phong trào chống sưu, thuế năm 1908 ở miền Trung

Địa điểm khởi phát phong trào chống sưu, thuế năm 1908 ở miền Trung gắn liền với làng Phiếm Ái, nơi những người yêu nước và người dân huyện Đại Lộc đứng lên đấu tranh trước chính sách thuế khóa, phu dịch nặng nề của thực dân Pháp. Từ một cuộc vận động xin giảm sưu, thuế, phong trào nhanh chóng lan rộng khắp tỉnh Quảng Nam và nhiều tỉnh Trung Kỳ, trở thành một sự kiện tiêu biểu trong lịch sử đấu tranh chống áp bức của nhân dân Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 5400/QĐ-BVHTTDL ngày 29/12/2017.

Bối cảnh ra đời của phong trào chống sưu, thuế năm 1908

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp đẩy mạnh cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất nhằm khai thác tài nguyên, sức lao động và nguồn lợi kinh tế phục vụ chính quốc. Để đáp ứng nhu cầu tài chính và nhân lực, chính quyền thực dân tăng cường các loại thuế, đồng thời áp đặt chế độ phu dịch nặng nề. Gánh nặng sưu, thuế khiến đời sống nông dân ngày càng khốn khó, nhiều người rơi vào cảnh bần cùng.

Trong bối cảnh ấy, tư tưởng dân quyền và tinh thần cải cách của phong trào Duy Tân đã góp phần thức tỉnh ý thức đấu tranh trong một bộ phận sĩ phu, hào lý và học sinh ở Quảng Nam. Tại làng Phiếm Ái, những người có tinh thần yêu nước bắt đầu bàn bạc cách tập hợp dân chúng, làm đơn xin chính quyền giảm nhẹ sưu, thuế.

Theo tư liệu, vào đầu tháng 2 năm Mậu Thân 1908, trong một bữa giỗ tộc Trương tại làng Phiếm Ái, các ông Trương Tốn, Trương Côn, Trương Đỉnh, Trương Hoành, Hứa Tao và Lương Châu đã cùng trao đổi về việc vận động người dân ký tên vào đơn kiến nghị. Mục đích ban đầu là tập hợp chữ ký của các làng trong huyện, trình lên cấp huyện rồi chuyển đến chính quyền cấp tỉnh và Tòa Công sứ Pháp, đề nghị giảm nhẹ sưu, thuế để người dân có thể sinh sống.

Cuộc vận động xuất phát từ yêu cầu thiết thực của đời sống, nhưng nhanh chóng vượt ra khỏi phạm vi một bản kiến nghị thông thường. Nó trở thành tiếng nói tập thể của đông đảo người dân trước chính sách cai trị hà khắc của thực dân Pháp.

Từ Phiếm Ái đến làn sóng đấu tranh khắp Trung Kỳ

Ngày 11/3/1908, hơn 400 người dân Đại Lộc kéo đến huyện lỵ Đông Lâm, sau đó tiếp tục tiến xuống tỉnh và Tòa Công sứ Pháp để yêu cầu giảm sưu, thuế. Trên đường đi, ngày càng nhiều người nhập vào đoàn biểu tình.

Tại Hội An, hàng nghìn người dân trong trang phục giản dị, áo quần rách rưới, tóc cắt ngắn đã thay nhau bao vây Tòa Công sứ trong thời gian dài. Hình ảnh những đoàn người mang theo cơm nắm, cơm gói, kiên trì bám trụ để đòi quyền lợi đã trở thành biểu tượng đặc trưng của phong trào.

Từ Đại Lộc, làn sóng chống sưu, thuế lan nhanh đến nhiều địa phương trong tỉnh Quảng Nam. Các đoàn người kéo đến công đường, vây phủ huyện, yêu cầu quan lại giải quyết những đòi hỏi của dân chúng. Tư liệu ghi nhận một số diễn biến tiêu biểu:

• Ngày 22/3/1908: Người dân vây phủ Điện Bàn, buộc tri phủ Trần Văn Thống đi xin xâu cùng dân.
• Ngày 26/3/1908: Người dân do hương Quần dẫn đầu vây phủ đường Thăng Bình.
• Ngày 30/3/1908: Trùm Thuyết dẫn dân vây phủ đường Tam Kỳ.
• Ngày 7/4/1908: Người dân Duy Xuyên vây bắt Trần Quát; cùng ngày, ông Ích Đường dẫn dân Hòa Vang vây bắt Lãnh Điềm, đốt nhà cường hào ở Quá Giáng và tổ chức các hoạt động phản đối việc làm đường, thu thuế chợ.

Phong trào không chỉ diễn ra tại Quảng Nam mà còn lan rộng đến Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Thừa Thiên – Huế, rồi tiếp tục ảnh hưởng đến Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh. Sự lan tỏa trên phạm vi rộng cho thấy những bất bình về sưu, thuế và chế độ cai trị không phải là vấn đề riêng của một địa phương, mà là nỗi bức xúc chung của đông đảo người dân Trung Kỳ.

Trong quá trình đấu tranh, yêu cầu giảm sưu, thuế dần gắn với những đòi hỏi rộng hơn về dân quyền, dân chủ và quyền sống. Chính quyền thực dân coi phong trào là mối đe dọa đối với nền thống trị nên tập trung lực lượng đàn áp.

Cuộc đàn áp và những người yêu nước bị bắt

Đến cuối tháng 5/1908, phong trào chống sưu, thuế ở miền Trung bị chính quyền thực dân đàn áp khốc liệt. Nhiều sĩ phu, nhà yêu nước và người tham gia phong trào bị bắt, kết án hoặc đày đi những nơi xa xôi.

Trong số những người bị kết án tử hình có Trần Quý Cáp, Lê Khiết, Nguyễn Bá Loan, Ông Ích Đường, Trịnh Khắc Lập và Nguyễn Hàng Chi. Nhiều nhân vật yêu nước khác bị đày ra Côn Đảo, trong đó có Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Đỗ Đăng Tuyển, Phan Thúc Duyện, Trần Cao Vân, Đặng Nguyên Cẩn và Ngô Đức Kế.

Sự đàn áp đã khiến phong trào tạm thời lắng xuống, nhưng không thể xóa bỏ tinh thần phản kháng đã được khơi dậy trong nhân dân. Những người tham gia phong trào, dù phải đối mặt với tù đày và hy sinh, vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đấu tranh vì quyền lợi của người dân và độc lập dân tộc.

Ý nghĩa lịch sử của phong trào chống sưu, thuế năm 1908

Phong trào chống sưu, thuế năm 1908 là một sự kiện nổi bật trong lịch sử yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Khởi phát từ yêu cầu giảm nhẹ gánh nặng kinh tế, phong trào đã huy động đông đảo nông dân và người lao động tham gia, thể hiện khả năng tập hợp lực lượng của quần chúng trước những bất công trong xã hội thuộc địa.

Sự kiện cũng cho thấy vai trò của các sĩ phu, hào lý và những người tiếp thu tư tưởng Duy Tân trong việc vận động, tổ chức và dẫn dắt quần chúng. Từ những lá đơn xin giảm sưu, thuế, phong trào phát triển thành làn sóng đấu tranh rộng lớn, góp phần khẳng định nông dân là lực lượng đông đảo có khả năng tham gia vào các cuộc vận động chính trị và phong trào cách mạng.

Dù bị đàn áp, phong trào vẫn để lại nhiều bài học về sức mạnh đoàn kết, khả năng tổ chức của quần chúng và tinh thần đấu tranh chống áp bức. Địa điểm khởi phát phong trào tại Phiếm Ái vì thế không chỉ gắn với một sự kiện lịch sử cụ thể, mà còn là dấu mốc nhắc nhớ về tinh thần phản kháng và khát vọng thay đổi xã hội của người dân Quảng Nam đầu thế kỷ XX.

Từ phong trào chống sưu, thuế đến nét văn hóa “Quảng Nam hay cãi”

Nhắc đến người Quảng Nam, câu nói dân gian “Quảng Nam hay cãi” thường được dùng để nói về tính cách thích tranh luận, không dễ dàng chấp nhận những điều mình cho là thiếu hợp lý. Nếu nhìn từ lịch sử, tinh thần ấy còn có thể được liên hệ với truyền thống phản biện, mong muốn cải cách và ý thức đòi hỏi lẽ phải của người dân xứ Quảng.

Trong phong trào chống sưu, thuế năm 1908, người dân đã cùng nhau lên tiếng trước những chính sách khiến cuộc sống ngày càng khó khăn. Từ việc kiến nghị giảm sưu, thuế, họ tiến tới những cuộc đấu tranh công khai, thể hiện khát vọng về quyền lợi và một cuộc sống công bằng hơn. Tuy nhiên, câu nói “Quảng Nam hay cãi” là cách diễn giải về tính cách và văn hóa địa phương, không nên xem đó là nguyên nhân duy nhất hay sự giải thích đầy đủ cho phong trào lịch sử này.

Tranh luận để tìm con đường phát triển

Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX, Quảng Nam là quê hương của nhiều chí sĩ yêu nước có quan điểm khác nhau về con đường cứu nước. Phan Châu Trinh chủ trương “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, đề cao cải cách xã hội và nâng cao dân trí. Huỳnh Thúc Kháng cũng là một nhà yêu nước lớn, có những lựa chọn và quan điểm riêng trước thời cuộc. Hai ông từng có những khác biệt trong cách nhìn nhận con đường đấu tranh, nhưng đều hướng đến mục tiêu vì đất nước và nhân dân.

Trong lĩnh vực báo chí, Huỳnh Thúc Kháng và Phan Khôi cũng là những gương mặt tiêu biểu cho tinh thần tranh luận của giới trí thức Quảng Nam. Phan Khôi nổi bật với các cuộc bút chiến về văn hóa, tư tưởng, văn học và sự đổi mới tiếng Việt; ông cũng gắn liền với bước phát triển của phong trào Thơ Mới qua bài thơ Tình già. Những cuộc tranh luận trên báo chí đương thời cho thấy sự bất đồng có thể trở thành động lực thúc đẩy tư duy, miễn là các ý kiến được đưa ra bằng lý lẽ và tinh thần đối thoại.

Từ chuyện lớn đến chuyện thường ngày

Tinh thần tranh luận của người Quảng còn hiện diện trong những câu chuyện đời thường. Mì Quảng, món ăn nổi tiếng của địa phương, đôi khi cũng trở thành chủ đề tranh luận bất tận: người thích mì có ít nước, người lại cho rằng phải chan nhiều nước mới đậm đà. Mỗi người có một khẩu vị và cách cảm nhận riêng, còn chủ quán thường hiểu rằng nên linh hoạt để đáp ứng sở thích của thực khách.

Câu chuyện giữa Quảng Nam và Đà Nẵng cũng từng xuất hiện nhiều trong những cuộc bàn luận về lịch sử, địa lý và sự phát triển của khu vực. Trước khi Đà Nẵng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương năm 1997, hai địa phương từng nằm trong tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Những câu chuyện đùa về đóng góp của từng vùng, thậm chí về nguồn nước từ các con sông Vu Gia và Thu Bồn, phản ánh sự gắn bó nhưng cũng không thiếu những màn đối đáp đặc trưng giữa người dân hai địa phương.

Dĩ nhiên, tranh luận không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với đúng đắn. Điều đáng quý nằm ở khả năng đưa ra lý lẽ, lắng nghe quan điểm khác biệt và cùng tìm kiếm giải pháp tốt hơn. Khi được đặt trên nền tảng tôn trọng và tinh thần xây dựng, việc “cãi cho ra ngô ra khoai” có thể trở thành một nét văn hóa phản biện đáng chú ý.

Từ những cuộc xuống đường đòi giảm sưu, thuế năm 1908 đến những cuộc tranh luận trong đời sống, người Quảng Nam thường được nhắc đến với tinh thần không dễ khuất phục trước điều họ cho là bất công. Câu nói “Quảng Nam hay cãi” vì thế có thể được nhìn nhận bằng nhiều góc độ: đôi khi là lời trêu đùa, đôi khi là cách nói về cá tính mạnh mẽ, và cũng có lúc gợi nhắc đến truyền thống lên tiếng trước những điều chưa hợp lý.

Giá trị của di tích ngày nay

Địa điểm khởi phát phong trào chống sưu, thuế năm 1908 ở miền Trung là nơi ghi dấu một sự kiện có sức lan tỏa vượt khỏi phạm vi địa phương. Di tích nhắc nhớ về hoàn cảnh sống khó khăn của người dân dưới chế độ thuộc địa, về tinh thần tập hợp quần chúng và những hy sinh của các sĩ phu, nhà yêu nước trong cuộc đấu tranh đòi quyền lợi.

Việc được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2017 khẳng định giá trị của địa điểm trong việc bảo tồn và phát huy di sản lịch sử. Đây cũng là địa chỉ có ý nghĩa đối với hoạt động tìm hiểu lịch sử địa phương, giáo dục truyền thống yêu nước và giúp các thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về những phong trào đấu tranh đã góp phần tạo nên diện mạo lịch sử Việt Nam hiện đại.

Thông tin nhanh

Lưu ý biên tập: Tư liệu được cung cấp có một số cách ghi khác nhau về tên người tham gia và địa danh hiện nay. Bài viết giữ nguyên các mốc, tên gọi và thông tin xếp hạng theo nội dung nguồn, chưa đối chiếu độc lập với hồ sơ di tích.