Làng Ia Nueng | Không gian văn hóa Jrai bên Biển Hồ

Đối diện danh thắng Biển Hồ, làng Ia Nueng thuộc xã Biển Hồ, tỉnh Gia Lai nằm ở một vị trí đặc biệt thuận lợi để kết nối cảnh quan thiên nhiên với không gian văn hóa bản địa. Đây là một cộng đồng dân cư có tỷ lệ người Jrai chiếm phần lớn dân số, nơi những dấu vết của đời sống truyền thống vẫn còn hiện diện trong nghề dệt thổ cẩm, đan lát, sinh hoạt cồng chiêng và đặc biệt là “giọt nước”, dù quá trình đô thị hóa đang từng bước làm thay đổi diện mạo ngôi làng.

Theo thống kê của xã vào tháng 10/2025, Ia Nueng có 253 hộ với 1.280 nhân khẩu, trong đó người Jrai chiếm khoảng 87,3%, tương đương 221 hộ với 1.067 người. Người Kinh chiếm phần dân số còn lại. Làng có diện tích khoảng 111,06 ha.

Phần lớn người dân Ia Nueng vẫn sống bằng nông nghiệp, trong đó cà phê và lúa là những cây trồng quan trọng. Tuy nằm gần khu vực đô thị và một điểm du lịch nổi tiếng, Ia Nueng vẫn giữ được một số thực hành văn hóa truyền thống của cộng đồng Jrai.

Một ngôi làng Jrai trong quá trình đô thị hóa

Vị trí gần trung tâm đô thị mang đến nhiều thuận lợi cho Ia Nueng, nhưng đồng thời cũng khiến kiến trúc truyền thống của làng thay đổi khá rõ.

Hiện nay, trong làng không còn nhà rông và nhà sàn theo kiểu truyền thống. Phần lớn nhà ở đã chuyển sang kiến trúc phổ biến của người Kinh. Nhà sinh hoạt cộng đồng hiện có được xây dựng bằng tôn và xi măng nhưng đã xuống cấp, không còn đáp ứng việc hội họp và sinh hoạt chung của cộng đồng.

Sự thay đổi ấy phản ánh một quá trình chuyển biến tự nhiên của một ngôi làng nằm sát khu vực đô thị. Khi điều kiện sống, vật liệu xây dựng và nhu cầu sinh hoạt thay đổi, kiến trúc truyền thống cũng dần biến mất.

Tuy nhiên, bên dưới những thay đổi về không gian vật chất, một số yếu tố văn hóa vẫn đang được cộng đồng duy trì. Trong đó đáng chú ý là “giọt nước”, nơi lấy nước từ mạch nước trong lòng đất hoặc từ những khe suối xuyên qua các lớp đất đá.

Giọt nước từng là một phần quen thuộc trong đời sống của cư dân Tây Nguyên, không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng nước mà còn gắn với ký ức cộng đồng và không gian sinh hoạt của làng. Tại Ia Nueng, giọt nước vẫn còn được sử dụng. Tuy nhiên, việc bê tông hóa các điểm lấy nước đã làm thay đổi diện mạo và phần nào làm mất đi nét nguyên bản vốn có của không gian văn hóa này.

Nếu được bảo tồn và phục hồi phù hợp, giọt nước có thể trở thành một trong những chi tiết nhỏ nhưng giàu giá trị để kể câu chuyện về đời sống truyền thống của người Jrai tại Ia Nueng.

Những nghề truyền thống còn lại trong làng

Một trong những giá trị đáng chú ý của Ia Nueng là những nghề thủ công vẫn còn được duy trì, dù số người thực hành không còn nhiều.

Nghề dệt thổ cẩm hiện còn khoảng 6 hộ, chủ yếu là phụ nữ biết dệt vải và may trang phục truyền thống. Những tấm vải với hoa văn và kỹ thuật dệt thủ công không chỉ có giá trị sử dụng mà còn là một phần ký ức văn hóa của cộng đồng Jrai.

Nghề đan lát hiện còn khoảng 5–6 người biết thực hành. Đây là nghề từng gắn chặt với đời sống nông nghiệp và sinh hoạt của cư dân Tây Nguyên, tạo ra những vật dụng phục vụ lao động và đời sống hàng ngày.

Trong khi đó, nghề tạc tượng tại Ia Nueng đã không còn người thực hành. Những người lớn tuổi từng biết nghề đã qua đời, trong khi thế hệ trẻ chưa được truyền lại kỹ năng. Đây là một ví dụ rõ ràng về nguy cơ đứt gãy truyền nghề khi một thực hành văn hóa không được tiếp nối giữa các thế hệ.

Cồng chiêng cũng vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng. Đội cồng chiêng của làng hiện có khoảng 22–25 người, thấp hơn so với đội truyền thống từng có khoảng 35–40 người. Con số này cho thấy sinh hoạt cồng chiêng vẫn còn sức sống, nhưng lực lượng thực hành đã thu hẹp đáng kể.

Những con số tưởng như đơn giản ấy lại phản ánh khá rõ thực trạng văn hóa của Ia Nueng: nghề truyền thống chưa biến mất hoàn toàn, nhưng lực lượng kế thừa đang ngày càng mỏng.

Lợi thế đặc biệt để phát triển du lịch cộng đồng

Ia Nueng có một lợi thế mà không phải làng văn hóa nào cũng có: vị trí ngay đối diện danh thắng Biển Hồ.

Từ làng, du khách có thể dễ dàng kết nối với hệ thống điểm đến trong khu vực. Khoảng cách giữa các địa điểm tương đối thuận lợi để hình thành một hành trình trải nghiệm liên hoàn gồm Biển Hồ – Ia Nueng – Chư Đang Ya – chùa Bửu Minh – hàng Thông trăm tuổi.

Trong hành trình ấy, Biển Hồ mang đến cảnh quan mặt nước và câu chuyện địa chất, Chư Đang Ya nổi bật với núi lửa cổ và mùa hoa, Bửu Minh gắn với không gian tín ngưỡng, hàng Thông trăm tuổi tạo nên cảnh quan đặc trưng, còn Ia Nueng có thể đóng vai trò là nơi du khách tiếp xúc trực tiếp với đời sống và văn hóa Jrai.

Xung quanh khu vực cũng đã hình thành một số dịch vụ phục vụ khách du lịch, từ nhà hàng, quán cà phê đến các cơ sở lưu trú đang được đầu tư. Một số địa điểm mang phong cách kiến trúc và ẩm thực Tây Nguyên có thể tạo thêm điểm dừng chân cho hành trình khám phá.

Tại khuôn viên điểm du lịch Biển Hồ cũng đã có các gian hàng giới thiệu sản phẩm đặc trưng địa phương đạt tiêu chuẩn OCOP, tạo thêm điều kiện để kết nối sản phẩm địa phương với dòng khách tham quan.

Từ những giá trị còn lại đến một làng văn hóa du lịch

Điều đáng quan tâm đối với Ia Nueng không phải là xây dựng một không gian du lịch hoàn toàn mới, mà là khôi phục và phát huy những giá trị vốn đã tồn tại trong cộng đồng.

Tỷ lệ người Jrai chiếm 87,3% dân số tạo ra một nền tảng quan trọng để bảo tồn văn hóa từ chính đời sống cộng đồng. Nếu được tổ chức phù hợp, những nghề như dệt thổ cẩm, đan lát, sinh hoạt cồng chiêng và câu chuyện về giọt nước có thể trở thành những trải nghiệm văn hóa gần gũi với du khách.

Một hướng khác là phục hồi từng phần không gian kiến trúc và sinh hoạt truyền thống, phù hợp với điều kiện thực tế của làng. Nhà sinh hoạt cộng đồng có thể được cải tạo, những không gian trình diễn văn hóa có thể được tổ chức lại, trong khi giọt nước có thể được phục hồi theo hướng giữ lại đặc điểm truyền thống thay vì chỉ bê tông hóa.

Điều quan trọng là du lịch cộng đồng không nên chỉ tạo ra một “bối cảnh” để du khách tham quan. Giá trị lớn hơn nằm ở việc để cộng đồng địa phương thực sự trở thành chủ thể của hoạt động du lịch, từ gìn giữ nghề, giới thiệu văn hóa đến tạo ra sản phẩm và dịch vụ.

Với Ia Nueng, đây cũng là cơ hội để những giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một có thêm không gian tồn tại trong đời sống hiện đại.

Ia Nueng bên Biển Hồ

Đứng từ Biển Hồ nhìn về phía làng Ia Nueng, khoảng cách địa lý giữa một danh thắng nổi tiếng và một cộng đồng Jrai không lớn. Nhưng chính khoảng cách ấy lại mở ra một câu chuyện thú vị về du lịch Gia Lai: từ cảnh quan đến con người, từ thiên nhiên đến văn hóa.

Biển Hồ có thể thu hút du khách bởi mặt nước xanh và cảnh quan cao nguyên. Nhưng để hiểu sâu hơn về vùng đất này, cần bước ra khỏi không gian danh thắng và tìm đến những cộng đồng đã sinh sống, lao động và gìn giữ ký ức văn hóa qua nhiều thế hệ.

Ia Nueng có thể trở thành một điểm như vậy.

Ở đó, một tấm thổ cẩm, một chiếc gùi, tiếng cồng chiêng hay dòng nước từ một “giọt nước” đều có thể trở thành những mảnh ghép kể về đời sống Jrai. Những giá trị ấy không cần phải được tô vẽ thành một hình ảnh Tây Nguyên xa xưa, mà có thể được kể bằng chính đời sống đang diễn ra hôm nay.

Nếu được bảo tồn đúng hướng và phát triển với sự tham gia thực chất của cộng đồng, Ia Nueng có tiềm năng trở thành một làng văn hóa du lịch cộng đồng tiêu biểu của xã Biển Hồ, bổ sung một lớp trải nghiệm văn hóa quan trọng cho tuyến tham quan Biển Hồ – Chư Đang Ya.

Thông tin cơ bản