Mộ và Miếu thờ Ông Ích Đường

Mộ và Miếu thờ Ông Ích Đường là những di tích lịch sử gắn liền với cuộc đời và sự hy sinh của một chí sĩ yêu nước tiêu biểu ở vùng đất Quảng Nam xưa, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Là cháu nội của danh tướng Ông Ích Khiêm, Ông Ích Đường sớm bộc lộ tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và sự quan tâm sâu sắc đến đời sống của người dân nghèo. Ông tích cực tham gia phong trào Duy Tân, vận động cải cách và trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào chống thuế năm 1908 tại huyện Hòa Vang.

Dù cuộc đời kết thúc khi tuổi đời còn trẻ, tinh thần đấu tranh và khí phách của Ông Ích Đường đã để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức cộng đồng. Mộ, miếu thờ và bia tưởng niệm ông không chỉ là nơi tưởng nhớ một người con ưu tú của quê hương mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng dũng cảm và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng cho các thế hệ mai sau.

Vị trí và nguồn gốc di tích

Ông Ích Đường sinh năm 1884 tại làng Phong Lệ, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam xưa. Ông là con trai thứ tư của cụ Ông Ích Kiềng, còn gọi là Tán Nhì, một nghĩa sĩ thuộc phong trào Cần Vương, đồng thời là cháu nội của danh tướng Ông Ích Khiêm.

Các di tích gắn với tên tuổi Ông Ích Đường gồm lăng mộ, miếu thờ và bia tưởng niệm. Theo tư liệu được cung cấp, sau nhiều lần di dời, năm 2008, phần mộ của ông được con cháu trong gia tộc cải táng về tổ 12, phường Hòa Thọ Tây trước đây, thuộc khu vực Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Miếu thờ ông nằm tại khu vực Hòa Phong trước đây, thuộc huyện Hòa Vang.

Những địa điểm này gắn với hai không gian quan trọng trong cuộc đời và ký ức về Ông Ích Đường: quê hương Phong Lệ, nơi ông sinh trưởng và được an táng, cùng khu vực Túy Loan, nơi ông bị hành hình và được người dân lập miếu thờ tưởng niệm.

Qua nhiều biến động lịch sử, con cháu gia tộc và người dân địa phương vẫn gìn giữ các di tích, thể hiện sự kính trọng đối với một chí sĩ đã hy sinh vì lý tưởng yêu nước.

Thân thế và chí khí của người con đất Phong Lệ

Ông Ích Đường sinh năm Giáp Thân, tức năm 1884, và mất ngày 12 tháng 4 năm Mậu Thân theo cách ghi trong một số tư liệu được cung cấp. Ông nổi tiếng từ khi còn trẻ bởi sự thông minh, học giỏi, văn hay chữ tốt, giỏi võ nghệ và có chí hướng lớn.

Theo lời kể dân gian, ông có tướng mạo khác thường, tóc, râu và lông ngực mọc ngược, bước đi nhanh nhẹn. Những chi tiết này có thể mang màu sắc truyền tụng, phản ánh sự ngưỡng mộ của người dân đối với một nhân vật có khí phách mạnh mẽ.

Điều làm nên hình ảnh Ông Ích Đường trong ký ức địa phương không chỉ là tài năng mà còn là tinh thần bênh vực người yếu thế. Ông thường đứng ra bảo vệ người nghèo, người cô thế trước sự áp bức của cường hào và những kẻ có quyền lực ở nông thôn. Bởi vậy, người dân thân mật gọi ông là “Cậu Đường”.

Tinh thần thương dân và sự bất bình trước những bất công trong xã hội đã góp phần đưa ông đến với các phong trào vận động cải cách và đấu tranh chống áp bức đầu thế kỷ XX.

Tham gia phong trào Duy Tân và vận động quần chúng

Đầu thế kỷ XX, phong trào Duy Tân do Phan Châu Trinh cùng các chí sĩ yêu nước khởi xướng đã lan rộng tại nhiều địa phương, cổ súy việc nâng cao dân trí, cải cách xã hội và chấn hưng đất nước.

Theo các tư liệu được cung cấp, trong những năm 1905 – 1906, Ông Ích Đường tích cực tham gia phong trào, từng theo Phan Châu Trinh đi nhiều nơi để vận động quần chúng và truyền bá tư tưởng cải cách.

Ông còn được cho là đã theo Phan Châu Trinh đến căn cứ Phồn Xương, Yên Thế, Bắc Giang, nơi gắn với hoạt động của Hoàng Hoa Thám, để tìm hiểu phương thức đấu tranh chống thực dân Pháp. Sau đó, ông trở về quê nhà tổ chức dạy võ nghệ cho thanh niên tại làng Phong Lệ và các vùng lân cận như Cẩm Toại, Cẩm Lệ, Thạch Nham, Túy Loan.

Những hoạt động này thể hiện mong muốn chuẩn bị cả về nhận thức lẫn năng lực tự vệ cho người dân trong bối cảnh xã hội Việt Nam chịu sự thống trị của thực dân Pháp.

Ông Ích Đường cũng là một trong những người lãnh đạo tiêu biểu của phong trào kháng thuế năm 1908 tại huyện Hòa Vang. Phong trào phản ánh sự bất bình của người dân trước các chính sách thuế khóa và tình trạng áp bức dưới chế độ thực dân, phong kiến.

Sự tham gia tích cực của Ông Ích Đường khiến ông trở thành một nhân vật được người dân địa phương tin tưởng, đồng thời lọt vào tầm kiểm soát của chính quyền đương thời.

Sự hy sinh tại chợ Túy Loan

Trong phong trào đấu tranh năm 1908, Ông Ích Đường bị bắt và đưa ra hành hình tại chợ Túy Loan, nay thuộc khu vực xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng theo địa giới hành chính hiện nay.

Theo lời kể được lưu truyền trong cộng đồng, việc hành hình diễn ra khi chợ đang đông người nhằm uy hiếp tinh thần quần chúng. Tuy nhiên, trước cái chết, Ông Ích Đường vẫn giữ thái độ bình tĩnh và thể hiện quyết tâm không khuất phục.

Tương truyền, tại nơi hành hình, ông nói:

“Dân nước Nam như cỏ cú, giết Đường này còn có trăm nghìn Đường khác. Bao giờ hết mía mới hết Đường!”

Câu nói được truyền tụng như lời khẳng định rằng tinh thần đấu tranh của người dân không thể bị dập tắt chỉ bằng việc sát hại một cá nhân. Cái chết của Ông Ích Đường gây xúc động mạnh trong cộng đồng, trở thành biểu tượng về khí phách và lòng yêu nước của người dân xứ Quảng.

Theo những câu chuyện được lưu truyền, ngay tại chợ Túy Loan, nhiều người đã tự mua vải trắng để tang ông. Bà Trần Thị Diệp, một người bán vải tại chợ, được kể là đã xé vải trắng phát cho những người muốn bày tỏ lòng thương tiếc.

Sau sự kiện này, người dân địa phương lập miếu thờ ông, gọi là Miếu Cậu Đường. Ngôi miếu trở thành nơi tưởng niệm một người thanh niên đã hy sinh trong cuộc đấu tranh đòi quyền lợi cho quần chúng nhân dân.

Hành trình di dời và gìn giữ phần mộ

Sau khi Ông Ích Đường bị hành hình, con cháu đưa thi hài ông về an táng tại quê nhà Phong Lệ, đồng thời xây mộ và dựng bia tưởng niệm.

Tuy nhiên, phần mộ đã trải qua nhiều lần di dời do những biến động của lịch sử và việc sử dụng đất đai tại địa phương.

Năm 1966, khu mộ bị giải tỏa để phục vụ việc xây dựng đồn lũy của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Gia đình sau đó chuyển mộ về khu Cấm và xây dựng lại. Đến năm 1976, trong đợt quy tập mồ mả, phần mộ tiếp tục được cải táng về khu vực Gò Mô.

Sau nhiều lần di chuyển, năm 2008, con cháu gia tộc Ông cải táng mộ về vị trí hiện nay theo tư liệu được cung cấp.

Trong suốt quá trình ấy, gia đình và người dân địa phương vẫn nỗ lực gìn giữ những dấu tích gắn với Ông Ích Đường, bao gồm miếu thờ, nhà bia tưởng niệm và lăng mộ.

Một tư liệu đáng chú ý là bốn bức ảnh ghi lại ngày Ông Ích Đường bị xử chém, được Tiến sĩ sử học Ngô Văn Minh sưu tầm năm 2010 theo nguồn tư liệu. Những bức ảnh được gia đình ông Ông Văn Ngọc, người cháu thuộc thế hệ sau của dòng họ, lưu giữ cẩn thận và xem là những kỷ vật thiêng liêng.

Việc bảo tồn các hiện vật, hình ảnh và câu chuyện truyền khẩu góp phần làm phong phú thêm nguồn tư liệu về cuộc đời Ông Ích Đường, đồng thời giữ lại những dấu ấn lịch sử trong ký ức của cộng đồng.

Lễ tưởng niệm và truyền thống tri ân

Hằng năm, vào ngày 12 tháng 4 âm lịch, ngày gắn với sự hy sinh của Ông Ích Đường theo tư liệu địa phương, con cháu gia tộc, người dân và đại diện chính quyền, đoàn thể tổ chức lễ dâng hương tại lăng mộ, miếu thờ và bia tưởng niệm.

Hoạt động tưởng niệm có sự tham gia của người dân tại khu vực Phong Lệ, Hòa Phong và các địa bàn lân cận. Thầy cô giáo, học sinh cũng đến dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời và tinh thần đấu tranh của người chí sĩ.

Nghi lễ thường được tổ chức giản dị nhưng trang trọng, thể hiện lòng thành kính đối với người đã hy sinh vì lý tưởng yêu nước. Đây cũng là dịp để các thế hệ cùng nhắc lại những câu chuyện lịch sử, giáo dục truyền thống và bồi đắp ý thức trách nhiệm với quê hương.

Miếu thờ Cậu Đường, lăng mộ và bia tưởng niệm vì vậy không chỉ có ý nghĩa đối với dòng họ Ông mà còn là một phần ký ức chung của cộng đồng địa phương.

Giá trị lịch sử và văn hóa của di tích

Ông Ích Đường là một trong những nhân vật tiêu biểu trong phong trào đấu tranh chống áp bức đầu thế kỷ XX tại vùng Hòa Vang. Dù cuộc đời ngắn ngủi, ông đã để lại dấu ấn trong lịch sử địa phương qua hoạt động vận động cải cách, tham gia phong trào kháng thuế và tinh thần bênh vực người nghèo.

Theo nhận định được dẫn lại từ Viện Sử học Việt Nam, sự nghiệp của ông tuy ngắn nhưng đã để lại dấu son trong lịch sử chống thực dân Pháp của nhân dân Quảng Nam, xứng đáng được ghi nhận là một chí sĩ, liệt sĩ và danh nhân của thời cận đại.

Giá trị của di tích thể hiện ở nhiều phương diện. Lăng mộ là nơi tưởng niệm nhân vật lịch sử; miếu thờ phản ánh lòng tôn kính của người dân; bia tưởng niệm và các tư liệu gia đình lưu giữ góp phần phục vụ nghiên cứu về phong trào yêu nước tại địa phương.

Đặc biệt, câu chuyện về Ông Ích Đường cho thấy phong trào đấu tranh đầu thế kỷ XX không chỉ được tạo nên bởi những nhân vật nổi tiếng trên phạm vi cả nước, mà còn có sự đóng góp của những người trẻ tuổi xuất thân từ các làng quê, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ quyền lợi và phẩm giá của cộng đồng.

Công nhận di tích lịch sử

Năm 2009, lăng mộ, miếu thờ và bia tưởng niệm Ông Ích Đường được UBND thành phố Đà Nẵng công nhận là di tích lịch sử cấp thành phố.

Ngày 7/2/2013, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định công nhận lăng mộ tại khu vực Hòa Thọ Tây và miếu thờ tại khu vực Hòa Phong là di tích lịch sử cấp quốc gia theo tư liệu được cung cấp.

Việc xếp hạng di tích khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa của những địa điểm gắn với cuộc đời Ông Ích Đường, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản và giáo dục truyền thống yêu nước tại địa phương.

Tên Ông Ích Đường cũng được đặt cho một tuyến đường tại Đà Nẵng, dài hơn 1.500 m theo tư liệu được cung cấp. Đây là một hình thức ghi nhớ tên tuổi của người chí sĩ trong đời sống đô thị hiện đại.

Thông tin nhanh về Mộ và Miếu thờ Ông Ích Đường