Múa Rom Vong của người Khmer tỉnh Sóc Trăng

Múa Rom Vong, còn gọi là múa Lâm Thôn, là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc của đồng bào Khmer Nam Bộ, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần, sinh hoạt cộng đồng và các lễ hội truyền thống. Đây không chỉ là điệu múa mang tính giải trí mà còn là phương thức giao tiếp văn hóa, thể hiện tình đoàn kết, sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng Khmer.

Với những giá trị tiêu biểu, Múa Rom Vong của người Khmer tỉnh Sóc Trăng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4601/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.

Điệu múa gắn với đời sống Khmer

Rom Vong có nghĩa là múa vòng tròn, trong đó người tham gia vừa múa vừa di chuyển theo vòng, đôi khi quay lại nhìn nhau tạo nên sự quấn quýt, vui tươi và gần gũi. Điệu múa thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sen Dolta, Ok Om Bok, các lễ cầu an, lễ rước thần, lễ tế thần linh, nghi lễ Arăk, đám cưới, mừng nhà mới, các buổi sinh hoạt văn nghệ và những cuộc gặp gỡ cộng đồng.

Không gian múa Rom Vong rất linh hoạt. Người Khmer có thể múa tại sân chùa, sân nhà, sân lễ hội, ngoài đồng ruộng hoặc trong các buổi giao lưu văn nghệ. Chỉ cần có tiếng hát, tiếng vỗ tay cổ động, tiếng trống hoặc những vật dụng đơn giản được sử dụng thay nhạc cụ, mọi người đều có thể cùng tham gia. Số lượng người múa không bị giới hạn, từ vài người đến cả một vòng múa đông đảo.

Âm nhạc đi kèm Rom Vong thường sử dụng các nhạc cụ truyền thống Khmer như trống Sadam, chiêng và dàn nhạc Ngũ âm. Khi tiếng trống, tiếng nhạc vang lên, mọi người từ già đến trẻ, nam nữ cùng hòa mình vào điệu múa tập thể mềm mại, duyên dáng nhưng không kém phần sôi nổi.

Múa Rom Vong thường theo nhịp 2/4, với đặc trưng bước ba bước tiến, một bước lùi hoặc nhấp chân phía sau. Người múa phối hợp nhịp nhàng giữa chân, tay, cổ tay và toàn thân. Các động tác được thực hiện liên tục, uyển chuyển theo nhịp nhạc, tạo nên một vòng múa sinh động, hài hòa và giàu tính cộng đồng.

Đặc điểm động tác và kỹ thuật biểu diễn

Điểm hấp dẫn của Rom Vong nằm ở sự phối hợp tinh tế giữa động tác tay và chân. Người múa thường giữ nguyên tắc: chân nào đưa về phía trước thì tay bên đó ở vị trí thấp hơn, tay đối diện ở vị trí cao hơn. Lòng bàn tay trái ngửa thì lòng bàn tay phải úp và ngược lại, thể hiện quan niệm hài hòa âm dương, trong âm có dương và trong dương có âm.

Động tác của nữ thường nhẹ nhàng, kín đáo, hai cánh tay lượn trước ngực, tạo cảm giác mềm mại như những cánh hoa. Trong khi đó, động tác của nam thường rộng và khỏe khoắn hơn, hai tay dang ra theo vòng cung, vừa thể hiện sự mạnh mẽ vừa gợi hình ảnh che chở, bảo vệ người bạn múa.

Một số động tác cơ bản trong múa Rom Vong có tên gọi riêng, phản ánh hình ảnh thiên nhiên, đời sống và quan niệm thẩm mỹ của người Khmer:

• Chíp (Cheap): còn gọi là động tác nụ lá, tượng trưng cho những chồi non tươi đẹp, sự sinh sôi, sức sống và khát vọng vươn lên. Người múa đưa lòng bàn tay ngửa lên, ngón cái và ngón trỏ áp sát nhau, các ngón còn lại xòe ra.
• Khuôn: còn gọi là động tác nụ hoa, thể hiện sự phát triển, sung túc, mạnh mẽ và dứt khoát. Ngón giữa cong áp sát ngón cái tạo thành vòng tròn, các ngón còn lại căng ra.
• Chòn-ol: động tác chỉ, trong đó ngón trỏ duỗi thẳng, các ngón còn lại cong theo hình bậc thang, cổ tay tạo độ căng và hướng về phía người đối diện.
• Rồn: còn gọi là động tác che, bàn tay khép lại như tư thế che nắng. Ở nữ, bàn tay thường đưa ngang tầm mắt hoặc chân mày; ở nam, cánh tay mở rộng và cong thành vòng cung.
• Thồ Thuôl: động tác nhận hoặc đón lấy, lòng bàn tay ngửa, các ngón áp sát vào nhau hướng về phía trước, cánh tay cong và nâng lên gần khuôn mặt hoặc cao hơn.
• Động tác bông hoa: mô phỏng hình dáng hoa, thể hiện sự mềm mại, duyên dáng và vẻ đẹp tự nhiên.
• Vong: thể hiện sự vui tươi, nhanh nhẹn, linh hoạt.
• Sêk: mô phỏng dáng đi nghiêng ngả, lật đật của con két, tạo nét hài hước, dí dỏm trong điệu múa.
• Lia: động tác mở, thường được kết hợp với các chuyển động khác trong bài múa.

Sự phong phú của các động tác giúp Rom Vong không đơn điệu mà luôn có khả năng biến hóa theo từng giai điệu, không gian và hoàn cảnh biểu diễn. Tuy nhiên, dù vui tươi và dễ tham gia, điệu múa vẫn có những quy tắc ứng xử truyền thống. Thông thường, người ít tuổi hoặc có vị thế thấp hơn sẽ ra múa trước, sau đó mới tiến đến mời người cao tuổi, khách quý hoặc các vị quan khách cùng tham gia. Khi tiếng trống dừng, mọi người dừng múa, chắp tay chào nhau rồi trở về vị trí cũ.

Giá trị văn hóa và vai trò cộng đồng

Múa Rom Vong là một “món ăn tinh thần” không thể thiếu trong đời sống người Khmer Sóc Trăng. Điệu múa xuất hiện từ những sinh hoạt đời thường đến các nghi lễ tín ngưỡng, từ sân chùa đến các cuộc vui cộng đồng. Thông qua múa Rom Vong, người dân thể hiện niềm vui sau những giờ lao động, chia sẻ tình cảm, giao lưu và củng cố mối quan hệ làng xóm.

Đặc biệt, Rom Vong không chỉ dành riêng cho người Khmer. Trong nhiều dịp lễ hội, người Kinh, người Hoa và khách tham dự cũng có thể hòa mình vào vòng múa. Sự tham gia rộng rãi này cho thấy sức lan tỏa của di sản, đồng thời thể hiện tinh thần giao lưu, hòa hợp và đoàn kết giữa các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam.

Đối với người Khmer, múa và âm nhạc có mối quan hệ mật thiết với đời sống tín ngưỡng, kiến trúc chùa, hội họa và các hình thức nghệ thuật truyền thống khác. Sân chùa thường là không gian quan trọng để tổ chức các hoạt động văn hóa, nơi những điệu múa được trao truyền tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Rom Vong cũng gắn với đời sống tình cảm của cộng đồng. Qua những vòng múa, ánh mắt, nụ cười và sự phối hợp nhịp nhàng giữa nam nữ, nhiều mối quan hệ tốt đẹp được hình thành. Điệu múa còn trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm âm nhạc, văn học và nghệ thuật viết về Sóc Trăng, văn hóa Khmer Nam Bộ.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Mặc dù có sức sống lâu bền, múa Rom Vong cũng đứng trước những thách thức trong quá trình hiện đại hóa và hội nhập văn hóa. Một bộ phận thanh thiếu niên Khmer ngày nay ít có cơ hội tiếp xúc thường xuyên với các điệu múa truyền thống hoặc chưa nắm vững các động tác, quy tắc biểu diễn. Vì vậy, việc bảo tồn Rom Vong cần được thực hiện ngay trong cộng đồng, nơi di sản được hình thành và phát triển.

Tỉnh Sóc Trăng đã triển khai nhiều hoạt động nhằm gìn giữ, truyền dạy và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này. Các lớp dạy múa Rom Vong được tổ chức tại các thiết chế văn hóa, trung tâm văn hóa, thư viện, bảo tàng và các địa điểm sinh hoạt cộng đồng. Đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo hạt nhân văn nghệ và giới thiệu nghệ thuật Khmer đến công chúng.

Tỉnh từng phê duyệt Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa Rom Vong” của người Khmer tỉnh Sóc Trăng, giai đoạn 2022–2027, theo Quyết định số 2274/QĐ-UBND. Đề án hướng đến việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, địa phương và cộng đồng; đồng thời khuyến khích sự tham gia của nghệ nhân, nhà nghiên cứu, tổ chức xã hội và các cá nhân yêu thích văn hóa Khmer.

Một trong những hướng bảo tồn quan trọng là bảo tồn sống trong cộng đồng. Theo đó, người dân, nghệ nhân và các chùa Khmer là chủ thể trực tiếp thực hành, truyền dạy và duy trì di sản. Việc thành lập các câu lạc bộ Rom Vong, tổ chức hội thi, hội diễn, liên hoan giao lưu, biểu diễn tại các lễ hội và khu, điểm du lịch giúp điệu múa tiếp tục hiện diện trong đời sống thực tế thay vì chỉ tồn tại trên sân khấu.

Cùng với đó, công tác tuyên truyền, quảng bá, xây dựng tư liệu, đào tạo nhân lực chuyên môn và tôn vinh nghệ nhân có công bảo tồn di sản cũng được chú trọng. Việc đưa Rom Vong vào các chương trình trải nghiệm văn hóa, du lịch cộng đồng và hoạt động giao lưu dân tộc sẽ góp phần tạo thêm cơ hội để di sản được thực hành, giới thiệu đến du khách trong nước và quốc tế.

Múa Rom Vong của người Khmer tỉnh Sóc Trăng là sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, vũ đạo, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Điệu múa vừa mang nét duyên dáng, vui tươi, vừa thể hiện quan niệm về sự cân bằng, hài hòa trong cuộc sống. Với vai trò là sợi dây gắn kết cộng đồng, Rom Vong không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Khmer Nam Bộ mà còn làm phong phú thêm kho tàng nghệ thuật trình diễn dân gian của Việt Nam.