Nghề làm bánh tráng Thuận Hưng là nghề thủ công truyền thống gắn với đời sống của cư dân vùng Thốt Nốt, Cần Thơ. Hình thành từ khoảng giữa thế kỷ XIX, nghề được trao truyền qua nhiều thế hệ và duy trì phương pháp sản xuất thủ công với những công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm, sự khéo léo và khả năng căn chỉnh nguyên liệu của người thợ.
Ngày 06/03/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 478/QĐ-BVHTTDL, đưa Nghề làm bánh tráng Thuận Hưng, phường Thuận Hưng, quận Thốt Nốt, thành phố Cần Thơ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Nghề thủ công truyền thống.
Đây là một dấu mốc quan trọng đối với làng nghề bánh tráng Thuận Hưng, đồng thời ghi nhận giá trị của một nghề truyền thống đã tồn tại lâu đời trong đời sống văn hóa và kinh tế của vùng Tây Đô.
Làng nghề bánh tráng hơn 200 năm ở Thuận Hưng
Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng tập trung chủ yếu tại khu vực Tân Phú và Tân An, phường Thuận Hưng, quận Thốt Nốt, thành phố Cần Thơ. Theo tư liệu địa phương và những người làm nghề, nghề bánh tráng đã hình thành từ giữa thế kỷ XIX. Từ những gia đình làm bánh phục vụ nhu cầu trong nhà, dịp lễ Tết và biếu tặng, sản phẩm dần được nhiều người biết đến, tạo nên nhu cầu sản xuất và trao đổi hàng hóa.
Qua nhiều thế hệ, nghề được truyền từ cha mẹ sang con cái. Những gia đình cùng làm nghề cũng chia sẻ kinh nghiệm với nhau, từ cách chọn gạo, ngâm gạo, pha bột đến kỹ thuật tráng, lấy bánh và phơi bánh. Vì vậy, nghề bánh tráng ở Thuận Hưng không chỉ tồn tại như một hoạt động sản xuất mà còn trở thành một phần sinh hoạt của cộng đồng.
Năm 2008, làng nghề sản xuất bánh tráng Thuận Hưng được UBND thành phố Cần Thơ công nhận đạt tiêu chuẩn làng nghề công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp.
Đến năm 2023, khi nghề được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tại phường Thuận Hưng có 58 hộ sản xuất bánh tráng với hơn 250 lao động có thu nhập ổn định, bên cạnh khoảng 30 lò truyền thống hoạt động theo thời vụ,
đặc biệt vào dịp Tết.
Dù trải qua nhiều thay đổi, quy trình truyền thống nhìn chung vẫn được duy trì. Một số công đoạn đã có máy móc hỗ trợ như máy xay bột, máy nạo dừa và máy tráng bánh, giúp giảm sức lao động và tăng sản lượng, nhưng kỹ thuật pha bột, điều chỉnh lửa, tráng bánh và phơi bánh vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người làm nghề.
Hình ảnh quen thuộc ở Thuận Hưng là những lò bánh đỏ lửa và những phên bánh được xếp nối dài ngoài sân, ven đường hoặc những khoảng đất trống. Vào những ngày nắng đẹp, cả làng nghề trở nên nhộn nhịp với những vỉ bánh trắng phơi đều dưới ánh nắng.
Nguyên liệu và các loại bánh tráng Thuận Hưng
Gạo là nguyên liệu quan trọng nhất để tạo nên bánh tráng Thuận Hưng. Người làm nghề chú trọng lựa chọn gạo phù hợp, sau đó ngâm, xay thành bột, lọc và pha với nước theo tỷ lệ thích hợp. Một chút muối được thêm vào để điều chỉnh hương vị và giúp bánh có độ đậm đà.
Theo kinh nghiệm của các hộ làm nghề, gạo dùng làm bánh thường được để một thời gian sau khi thu hoạch trước khi chế biến. Gạo quá mới có thể khiến bánh dễ bị rã khi nhúng hoặc chế biến, trong khi gạo quá cũ lại ảnh hưởng đến hương vị và độ giòn của bánh khi nướng.
Bên cạnh gạo, người dân còn sử dụng những nguyên liệu quen thuộc của vùng Nam Bộ như dừa, mè, đường cát, đường thốt nốt và muối để tạo ra nhiều dòng sản phẩm khác nhau.
Các loại bánh truyền thống gồm bánh tráng mặn, bánh tráng lạt, bánh tráng nem và bánh tráng dừa. Một số cơ sở còn phát triển thêm bánh tráng ngọt và những sản phẩm phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện nay.
Bánh tráng mặn có vị đậm đà, mềm và dẻo; bánh lạt thường phù hợp để cuốn các loại nhân; bánh tráng nem có kích thước nhỏ; còn bánh tráng dừa được kết hợp với nước cốt dừa và mè, tạo vị béo nhẹ và hương thơm đặc trưng.
Điểm được nhiều người nhắc đến ở bánh tráng Thuận Hưng là mùi thơm của gạo, độ mịn, độ dẻo và hương vị tự nhiên sau khi phơi dưới nắng. Mỗi loại bánh có cách sử dụng khác nhau nhưng đều thể hiện sự linh hoạt của người dân trong việc tận dụng nguyên liệu địa phương để tạo nên sản phẩm phù hợp với khẩu vị.
Quy trình làm bánh tráng Thuận Hưng
Để tạo ra một chiếc bánh tráng hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn liên tiếp. Trong phương pháp truyền thống, mỗi công đoạn đều cần sự chính xác và kinh nghiệm, đặc biệt là khâu pha bột, tráng bánh và phơi bánh.
Chọn và xay gạo
Gạo sau khi được lựa chọn sẽ được ngâm cho mềm rồi xay thành bột. Bột sau đó được lọc, loại bỏ phần nước chua và pha với nước theo tỷ lệ phù hợp. Người làm nghề phải căn chỉnh độ đặc, loãng của bột để khi tráng bánh có độ mỏng đều, không quá dày và cũng không bị rách.
Trong phương pháp thủ công, lượng bột thường được đong bằng gáo hoặc dụng cụ quen thuộc. Kinh nghiệm của người tráng bánh giúp họ ước lượng lượng bột phù hợp với kích thước từng chiếc bánh.
Tráng và hấp bánh
Bột gạo được đổ lên tấm vải mùng căng trên miệng nồi nước đang sôi. Người thợ nhanh tay dùng dụng cụ dàn bột thành một lớp mỏng, tròn và đều.
Đây là công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao. Lửa phải giữ ở mức phù hợp, thao tác phải nhanh và đều, nếu bột quá nhiều hoặc dàn không đều, bánh sẽ dày mỏng không đồng nhất. Bánh được làm chín bằng hơi nước trong khoảng vài giây đến khoảng 15 giây tùy kỹ thuật và độ dày của bánh.
Sau khi bánh chín, người lấy bánh phải phối hợp nhịp nhàng với người tráng. Bánh lúc này còn rất mỏng và ướt nên dễ rách. Người thợ dùng dụng cụ nâng bánh, nhẹ nhàng đặt lên phên để chuẩn bị cho công đoạn phơi.
Phơi bánh dưới nắng
Phơi bánh là công đoạn phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Những phên bánh được đưa ra sân, ven đường hoặc các khoảng trống có ánh nắng để hong khô tự nhiên.
Người làm nghề phải biết canh nắng và canh thời gian. Nếu bánh chưa đủ khô, khi gỡ khỏi phên rất dễ rách; nếu phơi quá lâu, bánh có thể trở nên giòn và dễ vỡ. Trong điều kiện nắng tốt, bánh có thể khô khá nhanh, sau đó được gỡ khỏi phên và xếp thành từng chồng.
Chính quá trình phơi tự nhiên góp phần tạo nên đặc trưng của bánh tráng Thuận Hưng. Những chiếc bánh sau khi khô có bề mặt mịn, hương gạo rõ và mang theo mùi nắng đặc trưng của sản phẩm làm thủ công.
Từ nghề truyền thống đến Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Điều đáng chú ý ở nghề làm bánh tráng Thuận Hưng là sự kết hợp giữa kinh nghiệm thủ công và khả năng thích ứng với sản xuất hiện đại. Người dân đã đưa máy móc vào một số công đoạn để giảm sức lao động, nhưng nhiều kỹ thuật quan trọng vẫn cần bàn tay và kinh nghiệm của người thợ.
Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tại thời điểm công bố di sản, một số hộ đã sử dụng máy tráng bánh; có cơ sở đầu tư dây chuyền vừa tráng vừa sấy bánh nem. Việc ứng dụng máy móc giúp tăng sản lượng và tạo ra những chiếc bánh có độ dày tương đối đồng đều, trong khi phương pháp thủ công vẫn được duy trì tại nhiều hộ gia đình.
Nghề bánh tráng vì thế không chỉ lưu giữ một công thức chế biến món ăn mà còn lưu giữ tri thức dân gian về nguyên liệu, thời tiết, lửa, hơi nước, kỹ thuật pha bột và kinh nghiệm sản xuất. Những kiến thức này chủ yếu được truyền trực tiếp giữa các thế hệ và được hoàn thiện qua thực tế làm nghề.
Việc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tạo thêm cơ sở để địa phương bảo tồn, nghiên cứu và phát huy nghề truyền thống, đồng thời gắn làng nghề với hoạt động du lịch và trải nghiệm văn hóa. Làng nghề Thuận Hưng hiện được giới thiệu như một điểm đến dành cho du khách muốn tìm hiểu nghề thủ công, ẩm thực và đời sống của vùng Tây Đô.
Đến Thuận Hưng vào những ngày làng nghề hoạt động, du khách có thể quan sát từng công đoạn từ xay bột, pha bột, tráng bánh đến phơi bánh. Những phên bánh trải dài dưới nắng tạo nên một hình ảnh đặc trưng của vùng quê Thốt Nốt.
Từ những lò bánh gia đình, nghề thủ công hơn một thế kỷ đã trở thành một phần của văn hóa địa phương. Bánh tráng Thuận Hưng không chỉ là một sản phẩm ẩm thực mà còn là kết quả của kinh nghiệm, lao động và sự trao truyền nghề nghiệp qua nhiều thế hệ.
Thông tin di sản
Tên di sản: Nghề làm bánh tráng Thuận Hưng
Loại hình: Nghề thủ công truyền thống
Địa điểm: Phường Thuận Hưng, quận Thốt Nốt, thành phố Cần Thơ
Lịch sử: Hình thành từ khoảng giữa thế kỷ XIX, được trao truyền qua nhiều thế hệ
Ghi danh: Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Quyết định: Số 478/QĐ-BVHTTDL ngày 06/03/2023
Sản phẩm tiêu biểu: Bánh tráng mặn, bánh tráng lạt, bánh tráng nem, bánh tráng dừa và một số sản phẩm bánh tráng được phát triển thêm theo nhu cầu thị trường.
Giá trị: Lưu giữ tri thức và kỹ thuật làm bánh truyền thống, phản ánh đời sống kinh tế, văn hóa và ẩm thực của cộng đồng cư dân vùng Thốt Nốt, đồng thời góp phần tạo nên bản sắc làng nghề của Cần Thơ.
