Nghề tôm hùm tre Bình Định

Từ lâu, cây tre đã gắn bó với đời sống người Việt và trở thành một biểu tượng quen thuộc của không gian làng quê. Tre hiện diện trong nhiều vật dụng sinh hoạt, công cụ lao động và sản phẩm thủ công truyền thống.

Tại vùng đất Bình Định, từ những thân tre tưởng như bình dị, người thợ đã tạo nên một sản phẩm thủ công đặc biệt: những con tôm hùm bằng tre dùng để treo tường và trang trí.

Nghề làm tôm hùm tre được hình thành từ ý tưởng của nghệ nhân Nguyễn Minh Châu. Những sản phẩm đầu tiên xuất hiện năm 1985. Từ một ý tưởng bắt nguồn rất tình cờ, qua nhiều năm nghiên cứu và hoàn thiện, tôm hùm tre trở thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ có hình dáng độc đáo, được khách hàng trong và ngoài nước biết đến.

Khái quát về nghề tôm hùm tre

Từ những khoanh tre đến con tôm hùm

Ý tưởng làm tôm bằng tre xuất hiện khi nghệ nhân Nguyễn Minh Châu nhìn thấy những khoanh tre nằm cạnh nhau bên đường và nhận ra chúng có hình dáng giống phần lưng của một con tôm.

Vốn sinh ra và lớn lên trong môi trường làng quê có tre hiện diện khắp nơi, hình ảnh cây tre đã trở thành một phần quen thuộc trong ký ức của ông. Từ những món đồ chơi bằng tre thời thơ ấu đến ý tưởng sử dụng tre để tạo ra một sản phẩm mới, cây tre một lần nữa trở thành nguyên liệu cho hành trình sáng tạo của người thợ.

Trước khi bắt tay vào chế tác, ông đi nhiều nơi để quan sát con tôm hùm thật, theo dõi cách tôm chuyển động trong nước và nghiên cứu cấu tạo cơ thể. Ông còn mua tôm mẫu về quan sát để tìm cách mô phỏng từng bộ phận bằng vật liệu tre và các nguyên liệu phụ trợ.

Những sản phẩm đầu tiên

Năm 1985, những con tôm hùm bằng tre đầu tiên được hoàn thành.

Ở giai đoạn đầu, sản phẩm còn khá mộc mạc, kích thước nhỏ, chủ yếu giữ màu vàng tự nhiên của tre sau khi hơ lửa. Vì hình thức chưa thực sự bắt mắt nên sản phẩm chưa thu hút được nhiều khách hàng.

Không dừng lại ở đó, nghệ nhân Nguyễn Minh Châu tiếp tục nghiên cứu để tạo ra những con tôm lớn hơn, hình dáng sinh động hơn và màu sắc chi tiết hơn.

Đến năm 1987, sản phẩm tôm hùm bằng tre của ông đạt Huy chương Đồng tại Hội thi triển lãm tiểu thủ công mỹ nghệ toàn quốc. Từ đây, sản phẩm được biết đến với tên gọi gắn với ba đặc điểm: mới, độc đáo và giống thật.

Nghệ thuật tạo hình tôm hùm bằng tre

Điểm đặc biệt của nghề nằm ở việc người thợ phải biến những đoạn tre có hình dạng, kích thước khác nhau thành một cơ thể tôm hùm có đường cong tự nhiên.

Phần đầu tôm được làm từ gỗ cây bông gòn, một loại gỗ mềm và nhẹ. Sau khi tạo hình, phần đầu được phủ keo, rải cát mịn và gắn râu.

Phần thân là công đoạn đòi hỏi nhiều kỹ thuật nhất. Những khúc tre tròn được cưa xéo thành từng đoạn, kích thước lớn dần từ phần thân và nhỏ dần về phía đuôi. Các đoạn tre được nối với nhau bằng dây thép để tạo thành đường cong đặc trưng của thân tôm.

Phần đuôi được tạo từ những miếng tre chẻ mỏng, vuốt nhẵn rồi xếp xòe thành hình đuôi.

Râu tôm được làm từ dây chuối kết hợp với sợi thép để có thể tạo độ mềm và chuyển động.

Toàn bộ các bộ phận như đầu, thân, chân, đuôi, râu, sừng và mắt được kết nối bằng chất kết dính do chính người thợ nghiên cứu, chế tạo.

Xử lý tre, bí quyết quyết định độ bền

Tre là nguyên liệu chính nhưng để trở thành vật liệu phù hợp cho sản phẩm mỹ nghệ, tre phải trải qua quá trình xử lý công phu.

Theo tư liệu, tre được lựa chọn để làm tôm phải được ngâm dưới bùn khoảng 6 tháng, sau đó vớt lên và phơi thật khô.

Tre tiếp tục được cưa thành từng đoạn, tẩm và nhuộm để tăng độ bền. Sau đó nguyên liệu được phơi, sấy và xông chống mối mọt.

Quá trình xử lý này có vai trò quan trọng bởi tre là vật liệu tự nhiên dễ bị mối mọt. Việc xử lý kỹ giúp sản phẩm có tuổi thọ cao hơn và phù hợp với mục đích trang trí lâu dài.

Nghề thủ công được thực hiện trong gia đình

Nghề làm tôm hùm tre tại cơ sở của gia đình nghệ nhân Nguyễn Minh Châu chủ yếu được duy trì theo mô hình gia đình.

Mỗi thành viên đảm nhận một công đoạn khác nhau. Nghệ nhân Nguyễn Minh Châu phụ trách làm râu tôm. Hai người cháu gái thực hiện việc lắp ráp các đốt tre để tạo hình thân tôm. Các công đoạn xử lý nguyên liệu, cưa tre và sơn màu do vợ chồng người con trai đảm nhiệm.

Trong gia đình, ông Nguyễn Phúc Sơn, con trai cả của cụ Châu, là người tiếp tục nối nghiệp cha. Theo ông Sơn, một trong những công đoạn khó nhất là tạo dáng cong cho phần lưng tôm sao cho sản phẩm có được vẻ tự nhiên, sinh động.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng từ một đoạn tre thô thành một hình tượng nghệ thuật hoàn chỉnh.

Tôm hùm tre và nghệ thuật mô phỏng tự nhiên

Điểm hấp dẫn của sản phẩm nằm ở khả năng mô phỏng con tôm thật bằng những vật liệu rất quen thuộc.

Mỗi đoạn tre được lựa chọn và đảm nhận một vị trí nhất định trên cơ thể tôm. Sau khi xử lý và tạo hình, các đoạn tre được kết hợp thành thân, chân và đuôi. Lớp sơn hoàn thiện giúp sản phẩm có màu sắc và bề mặt gần với hình ảnh một con tôm hùm thật.

Nhờ sự kết hợp giữa vật liệu tự nhiên, kỹ thuật tạo hình và khả năng quan sát, những con tôm hùm tre có dáng vẻ sinh động và trở thành sản phẩm trang trí đặc trưng.

Sản phẩm và thị trường

Tôm hùm tre chủ yếu được sử dụng làm đồ trang trí treo tường, phù hợp với không gian gia đình, nhà hàng, cơ sở lưu trú hoặc những nơi muốn tạo điểm nhấn bằng sản phẩm thủ công truyền thống.

Theo tư liệu, giá sản phẩm dao động khoảng 400.000 – 1.000.000 đồng/con, tùy kích thước. Trung bình mỗi tháng gia đình có thể bán khoảng 250–300 sản phẩm với nhiều kích cỡ khác nhau. Vào dịp Tết, lượng tiêu thụ tăng khoảng 2–3 lần.

Sản phẩm lớn nhất từng được chế tác có chiều dài khoảng 750 mm, chưa tính phần râu. Đặc biệt, phần mắt của sản phẩm lớn này được tạo thành từ hai bóng đèn chiếu sáng.

Từ sản phẩm địa phương đến món quà lưu niệm

Không quảng bá rầm rộ, cơ sở của gia đình nghệ nhân Nguyễn Minh Châu vẫn được nhiều người biết đến. Nhà riêng và nơi sản xuất trở thành điểm được một số đoàn khách lựa chọn khi đến An Nhơn.

Với hình dáng độc đáo và chất liệu gần gũi, tôm hùm tre trở thành món quà lưu niệm mang dấu ấn địa phương.

Không chỉ được tiêu thụ trong nước, sản phẩm còn được khách hàng ở nhiều nơi đặt mua và gửi ra nước ngoài. Theo tư liệu, một số Việt kiều đã mua tôm hùm tre mang sang Mỹ, Anh, Nhật Bản làm quà hoặc trang trí, như một cách lưu giữ hình ảnh quê hương.

Giá trị văn hóa của sản phẩm tôm hùm tre

Tôm hùm tre có một giá trị đặc biệt ở chỗ sản phẩm bắt đầu từ một nguyên liệu rất quen thuộc của làng quê Việt Nam nhưng được chuyển hóa thành một tác phẩm thủ công mỹ nghệ mang tính nhận diện cao.

Cây tre vốn gắn với đời sống nông thôn, nay được tạo hình thành một sinh vật biển. Sự kết hợp tưởng như khác biệt ấy lại tạo nên một sản phẩm độc đáo.

Tôm hùm còn được gọi là “tôm rồng”, vì vậy sản phẩm không chỉ được xem như vật trang trí mà còn được một số khách hàng lựa chọn bởi ý nghĩa tượng trưng cho năng lượng và sự mạnh mẽ.

Giữ nghề bằng chất lượng thủ công

Một điểm đáng chú ý của nghề tôm hùm tre là gia đình nghệ nhân Nguyễn Minh Châu không lựa chọn mở rộng sản xuất theo hướng công nghiệp dù từng nhận được đề nghị đầu tư.

Theo gia đình, việc duy trì quy mô sản xuất thủ công giúp kiểm soát chất lượng và giữ được sự tinh tế của sản phẩm. Với một sản phẩm mỹ nghệ đòi hỏi nhiều công đoạn tạo hình, sản xuất quá nhanh hoặc quá nhiều có thể ảnh hưởng đến chất lượng và uy tín của nghề.

Đây cũng là câu chuyện thường gặp ở những nghề thủ công đặc sắc: giá trị không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm được tạo ra mà còn nằm trong tay nghề và thời gian người thợ dành cho từng sản phẩm.

Điểm đến tìm hiểu nghề thủ công tại An Nhơn

Cơ sở sản xuất tôm hùm tre của gia đình nghệ nhân Nguyễn Minh Châu từng được giới thiệu như một điểm tham quan dành cho các đoàn khách đến An Nhơn.

Du khách có thể tìm hiểu cách tre được xử lý, quan sát quá trình tạo hình thân tôm và khám phá cách những đoạn tre rời rạc được lắp ghép thành một sản phẩm hoàn chỉnh.

Đối với Travelin, đây là dạng trải nghiệm đặc biệt của du lịch làng nghề: không chỉ nhìn thấy sản phẩm cuối cùng mà còn nhìn thấy bàn tay người thợ biến nguyên liệu bình dị thành một sản phẩm mang dấu ấn địa phương.

Giá trị và ý nghĩa đối với du lịch Bình Định

Tôm hùm tre là một ví dụ tiêu biểu cho khả năng sáng tạo của nghề thủ công từ tre. Từ một nguyên liệu phổ biến ở nhiều vùng quê Việt Nam, người thợ Bình Định đã tạo nên một sản phẩm có hình dáng riêng, dễ nhận diện và có khả năng trở thành quà lưu niệm.

Sản phẩm cũng góp phần mở rộng cách kể câu chuyện về cây tre Việt Nam: không chỉ là vật liệu sinh hoạt truyền thống mà còn có thể trở thành chất liệu của nghệ thuật tạo hình và sản phẩm du lịch.

Theo tư liệu địa phương, sản phẩm tôm hùm tre được đánh giá là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo và đã được nhiều đoàn khách, trong đó có khách quốc tế, tìm đến tham quan.

Tôm hùm tre Bình Định – từ cây tre đến một sản phẩm thủ công độc đáo

Hơn bốn thập niên kể từ khi những con tôm hùm tre đầu tiên ra đời, nghề thủ công này vẫn được duy trì trong gia đình người sáng tạo.

Từ những khoanh tre vô tình gợi nên hình dáng con tôm, nghệ nhân Nguyễn Minh Châu đã phát triển thành một sản phẩm thủ công có hình thức độc đáo, trải qua quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện lâu dài.

Ngày nay, mỗi con tôm hùm tre không chỉ là một món đồ trang trí. Đó còn là câu chuyện về cây tre Việt Nam, sự sáng tạo của người thợ và khả năng biến những vật liệu bình dị thành một sản phẩm mang dấu ấn quê hương.