Nhà lưu niệm Chi bộ Đề pô Diêu Trì

Tọa lạc tại số 116 Lê Hồng Phong, xã Tuy Phước, Nhà lưu niệm Chi bộ Đề pô Diêu Trì là di tích lịch sử cấp tỉnh, được khánh thành và đưa vào hoạt động từ năm 2012. Đây là nơi lưu giữ, bảo tồn và giới thiệu nhiều tư liệu, hình ảnh, hiện vật gắn với quá trình hình thành, phát triển của phong trào công nhân đường sắt Bình Định và sự ra đời, hoạt động của Chi bộ Đề pô Diêu Trì trong giai đoạn 1939–1945.

Không chỉ có giá trị về mặt lịch sử, Nhà lưu niệm còn là một địa chỉ đỏ trong công tác giáo dục truyền thống. Những tư liệu và hiện vật được lưu giữ tại đây giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về một giai đoạn đấu tranh của công nhân đường sắt, về những người đã đặt nền móng cho phong trào cách mạng tại địa phương và những hy sinh trong hành trình giành độc lập dân tộc.

Từ Đề pô Diêu Trì đến sự ra đời của Chi bộ đầu tiên trong công nhân đường sắt

Sự ra đời của Chi bộ Đề pô Diêu Trì gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Xưởng Đề pô Diêu Trì, một trong những cơ sở sửa chữa đầu máy, toa xe lớn ở miền Trung dưới thời Pháp thuộc.

Cùng với quá trình xây dựng tuyến đường sắt Bắc – Nam, Đề pô Diêu Trì trở thành nơi tập trung đông đảo công nhân có tay nghề cao. Công việc tại đây gắn với việc sửa chữa đầu máy, toa xe và bảo đảm hoạt động của hệ thống đường sắt. Trong điều kiện lao động dưới chế độ thuộc địa, công nhân phải chịu nhiều áp bức và bóc lột. Chính hoàn cảnh ấy từng bước hình thành tinh thần đoàn kết, ý thức đấu tranh và sự tiếp cận với tư tưởng cách mạng trong đội ngũ công nhân.

Tháng 9 năm 1939, Chi bộ Đề pô Diêu Trì được thành lập. Đây là Chi bộ Đảng đầu tiên trong đội ngũ công nhân đường sắt Bình Định, đồng thời được tư liệu địa phương xác định là tiền thân của Đảng bộ huyện Tuy Phước trước đây.

Sự kiện này đánh dấu một bước phát triển quan trọng của phong trào công nhân và phong trào cách mạng trên địa bàn. Từ môi trường lao động của Đề pô Diêu Trì, những hạt nhân cách mạng từng bước được xây dựng, tạo cơ sở cho các hoạt động đấu tranh của công nhân và quần chúng tại địa phương.

Người Bí thư đầu tiên và những năm tháng đấu tranh

Một trong những nhân vật tiêu biểu gắn với lịch sử Chi bộ Đề pô Diêu Trì là đồng chí Nguyễn Đình Thụ, Bí thư đầu tiên của Chi bộ.

Được Xứ ủy Trung Kỳ phân công về Bình Định hoạt động cách mạng, đồng chí Nguyễn Đình Thụ trực tiếp gây dựng cơ sở Đảng trong đội ngũ công nhân đường sắt, đồng thời tổ chức và lãnh đạo phong trào đấu tranh của quần chúng.

Năm 1940, sau sự kiện lật wagon chặn đoàn tàu quân sự, đồng chí Nguyễn Đình Thụ bị thực dân Pháp bắt giam. Đồng chí sau đó hy sinh tại Nhà lao Quy Nhơn. Cuộc đời và sự hy sinh của ông trở thành một trong những dấu ấn quan trọng trong lịch sử đấu tranh của Chi bộ Đề pô Diêu Trì, thể hiện tinh thần kiên cường của những người hoạt động cách mạng trong điều kiện bị đàn áp và truy bắt.

Lịch sử của Chi bộ vì thế không chỉ được ghi lại qua những quyết định, văn bản hay sự kiện tổ chức, mà còn qua câu chuyện về những con người đã trực tiếp hoạt động, chịu tù đày và hy sinh trong những năm tháng phong trào cách mạng còn nhiều khó khăn.

Những hiện vật kể chuyện về công nhân đường sắt

Một trong những giá trị nổi bật của Nhà lưu niệm Chi bộ Đề pô Diêu Trì nằm ở hệ thống tư liệu và hiện vật được lưu giữ tại đây. Mỗi hiện vật góp phần tái hiện một phần đời sống lao động, kỹ thuật đường sắt và hoạt động cách mạng của công nhân trong giai đoạn lịch sử đặc biệt.

Trong khuôn viên và không gian trưng bày có giếng nước từng phục vụ xưởng máy, phế tích trụ xưởng, kho nhiên liệu, đầu máy hơi nước, toa xe XT1566, các dụng cụ sửa chữa toa xe cùng nhiều hiện vật lao động của công nhân đường sắt thời Pháp thuộc.

Bên cạnh những hiện vật kỹ thuật còn có hệ thống hình ảnh, tài liệu và công văn mật của chính quyền thực dân Pháp liên quan đến việc theo dõi phong trào cách mạng. Đây là nguồn tư liệu giúp hình dung rõ hơn hoạt động của phong trào công nhân và bối cảnh chính trị, xã hội đương thời.

Đáng chú ý, tư liệu về đội bóng đá Đề pô Diêu Trì cũng được lưu giữ. Trong bối cảnh lúc bấy giờ, các hoạt động thể thao không chỉ phục vụ đời sống tinh thần mà còn trở thành một hình thức tập hợp lực lượng, tạo sự gắn kết giữa những người lao động và góp phần hình thành môi trường sinh hoạt cộng đồng.

Những tư liệu liên quan đến ngành đường sắt Việt Nam và lịch sử địa phương được bảo tồn tại Nhà lưu niệm cũng làm phong phú thêm câu chuyện về Diêu Trì, nơi từng giữ vị trí quan trọng trong mạng lưới đường sắt khu vực miền Trung.

Diêu Trì trong lịch sử kháng chiến

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ga Diêu Trì giữ vai trò là một đầu mối giao thông chiến lược, phục vụ việc vận chuyển lực lượng, vũ khí và lương thực cho chiến trường.

Trong bối cảnh đó, phong trào đấu tranh của công nhân Đề pô Diêu Trì tiếp tục gắn với những biến động lớn của lịch sử dân tộc. Hoạt động của lực lượng công nhân và quần chúng địa phương được tư liệu xác định là có đóng góp vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cũng như các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc về sau.

Từ một cơ sở sửa chữa đầu máy, toa xe, Đề pô Diêu Trì đã trở thành một không gian đặc biệt, nơi lịch sử ngành đường sắt giao thoa với lịch sử phong trào công nhân và lịch sử cách mạng tại Bình Định.

Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống

Ngày nay, Nhà lưu niệm Chi bộ Đề pô Diêu Trì không chỉ thực hiện chức năng bảo tồn những giá trị lịch sử mà còn trở thành địa điểm tổ chức các hoạt động về nguồn, tham quan và giáo dục truyền thống cách mạng.

Đối với cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên, học sinh và Nhân dân, những hình ảnh, văn bản, hiện vật và câu chuyện được lưu giữ tại đây tạo nên một cách tiếp cận trực quan đối với lịch sử. Qua đó, lịch sử của phong trào công nhân đường sắt không còn chỉ là những sự kiện trong sách vở mà được tái hiện qua những địa điểm, công cụ lao động và con người cụ thể.

Giá trị của Nhà lưu niệm còn nằm ở khả năng kết nối lịch sử ngành đường sắt với lịch sử địa phương. Từ những người công nhân tại Đề pô Diêu Trì, câu chuyện về lao động, tinh thần đoàn kết, ý thức đấu tranh và sự hy sinh được nối dài với lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

Phát huy giá trị của di tích, xã Tuy Phước tiếp tục quan tâm đến công tác bảo tồn, tôn tạo và khai thác Nhà lưu niệm Chi bộ Đề pô Diêu Trì. Đây không chỉ là việc gìn giữ một công trình hay một bộ sưu tập hiện vật, mà còn là bảo tồn ký ức về một thế hệ công nhân đường sắt đã góp phần làm nên lịch sử địa phương.

Với hệ thống tư liệu và hiện vật phong phú, cùng những câu chuyện gắn với Chi bộ Đề pô Diêu Trì và phong trào công nhân đường sắt, Nhà lưu niệm là một điểm đến có giá trị đối với những ai muốn tìm hiểu lịch sử Tuy Phước, lịch sử đường sắt Việt Nam và truyền thống đấu tranh cách mạng của vùng đất này.