Nằm tại khu vực giao giữa đường Quang Trung và Ông Ích Khiêm, Chợ Cồn là một trong những khu chợ lớn và lâu đời của Đà Nẵng. Không chỉ là nơi mua bán hàng hóa, chợ còn gắn với quá trình hình thành và phát triển của đô thị Đà Nẵng qua nhiều giai đoạn lịch sử.
Từ một khu chợ hình thành trên cồn cát vào những năm 1940, Chợ Cồn từng bước phát triển thành một trung tâm thương mại quan trọng trước năm 1975, trải qua quá trình tái thiết sau chiến tranh và tiếp tục giữ vai trò là một trong những không gian mua sắm, ẩm thực đặc trưng của thành phố.
Tên gọi Chợ Cồn cũng bắt nguồn từ chính địa hình nơi đây. Khi mới hình thành, khu chợ được dựng trên một cồn cát cao hơn khu vực xung quanh. Người dân quen gọi là “chợ Cồn”, rồi cái tên này dần trở thành tên gọi chính thức và gắn bó với khu chợ cho đến ngày nay.
Từ khu chợ trên cồn cát đến trung tâm thương mại của Đà Nẵng
Chợ Cồn bắt đầu hình thành vào khoảng những năm 1940, ban đầu chỉ gồm những gian hàng tạm trên một khu cồn cát cao.
Đến giữa thế kỷ XX, sự phát triển nhanh chóng của đô thị Đà Nẵng khiến nhu cầu giao thương ngày càng lớn. Trong khi đó, Chợ Hàn, một trong những khu chợ lớn ở trung tâm thành phố, bắt đầu rơi vào tình trạng quá tải.
Năm 1958, nhằm giảm áp lực cho Chợ Hàn và phân bổ lại hoạt động nội thương, Tòa thị chính Đà Nẵng chính thức đầu tư xây dựng Chợ Cồn với hai đình chợ bằng vật liệu nhẹ. Đây là bước phát triển quan trọng, đưa Chợ Cồn từ một khu chợ tạm trở thành một chợ được đầu tư xây dựng tương đối quy củ.
Chỉ sau vài năm hoạt động, Chợ Cồn tiếp tục đứng trước tình trạng quá tải do dân số các khu vực xung quanh tăng nhanh cùng với quá trình mở rộng đô thị.
Trong chương trình phát triển của thành phố giai đoạn 1962-1966, Đà Nẵng đặt mục tiêu mở rộng Chợ Cồn theo từng giai đoạn. Năm 1963, thành phố dự kiến xây dựng một nửa khu chợ; năm 1965 tiếp tục hoàn thiện phần còn lại; đến năm 1966 bổ sung hệ thống cống rãnh, điện nước và các gian hàng bên trong.
Theo kế hoạch này, đến năm 1966, Chợ Cồn đã có quy mô lớn hơn Chợ Hàn và giữ vị trí quan trọng trong hoạt động kinh tế, thương mại của Đà Nẵng.
Từ đó, Chợ Cồn và Chợ Hàn hình thành hai trung tâm mua bán lớn, có những đặc điểm riêng nhưng đồng thời hỗ trợ nhau trong việc phân phối và lưu thông hàng hóa, tạo thành một trục quan trọng trong hệ thống chợ của thành phố.
Chợ Cồn trước năm 1975
Những năm 1960 và đầu thập niên 1970 là giai đoạn Chợ Cồn phát triển mạnh cùng với sự mở rộng nhanh chóng của Đà Nẵng.
Trong thời kỳ chiến tranh, dân số thành phố tăng nhanh, kéo theo nhu cầu tiêu thụ hàng hóa rất lớn. Chợ Cồn cùng khu vực thường được nhắc đến với tên gọi “ngã tư quốc tế”, trở thành một trong những địa điểm mua bán nhộn nhịp của Đà Nẵng.
Đến năm 1973, hoạt động tại Chợ Cồn được mô tả là đặc biệt sôi động, với khoảng 5.000 đến 10.000 người mua bán mỗi ngày. Không chỉ phục vụ cư dân Đà Nẵng, chợ còn cung cấp hàng hóa cho nhiều khu vực thuộc Quân khu I.
Trong chương trình kiến thiết năm 1972, việc xây dựng và phát triển Chợ Cồn được Tòa thị chính Đà Nẵng xác định là ưu tiên hàng đầu, trong khi Chợ Hàn, Chợ Mới và Chợ Đống Đa được xếp vào nhóm ưu tiên tiếp theo.
Các số liệu về nguồn thu của hệ thống chợ thành phố cũng cho thấy vai trò ngày càng lớn của Chợ Cồn. Năm 1971, nguồn thu của Chợ Cồn đạt khoảng 12,864 triệu đồng, cao hơn đáng kể so với Chợ Hàn. Năm 1972, con số này tăng lên khoảng 14,58 triệu đồng.
Chợ Cồn từ đó trở thành một trong những trung tâm thương mại lớn nhất của Đà Nẵng trước năm 1975.
Dự án tái thiết Chợ Cồn năm 1972
Sự phát triển quá nhanh khiến việc xây dựng một Chợ Cồn có quy mô lớn hơn trở thành nhu cầu cấp thiết.
Năm 1972, Hội đồng thị xã Đà Nẵng đưa ra sáng kiến biến khu chợ cũ đã hoạt động gần 20 năm thành một trung tâm thương mại hiện đại hơn, có khả năng phục vụ khoảng 20.000 người buôn bán.
Ngày 17/6/1972, Tòa thị chính Đà Nẵng ban hành Quyết định số 104-HCTQ/I, thành lập Ủy ban Tái thiết Chợ Cồn gồm đại diện Hội đồng thị xã, các cơ quan chuyên môn và nghiệp đoàn để nghiên cứu kế hoạch xây dựng lại khu chợ.
Đến tháng 10/1972, phương án kêu gọi tư nhân đầu tư được đưa ra. Hồ sơ của Trần Văn Thật và Lê Bá Khiêm được lựa chọn với phương án xây dựng khu chợ gồm 1.794 gian hàng, mỗi gian rộng khoảng 2 x 2 m.
Theo kế hoạch, tổng số tiền nhà thầu dự kiến thu hồi khoảng 325 triệu đồng, thời gian xây dựng là tám tháng. Trước khi xây chợ mới, một khu chợ tạm sẽ được dựng để tiểu thương tiếp tục kinh doanh.
Tuy nhiên, sang năm 1973, phương án thiết kế và mức giá chuyển nhượng gian hàng được điều chỉnh đáng kể. Tổng giá trị dự kiến tăng từ 325 triệu đồng lên 763,75 triệu đồng, dẫn đến khiếu nại từ các nhà thầu khác và tạo ra nhiều tranh luận.
Cuối cùng, kế hoạch tái thiết được đề xuất đầu năm 1973 không được triển khai như dự kiến. Đến năm 1975, Chợ Cồn vẫn cơ bản giữ tình trạng cũ.
Tái thiết Chợ Cồn sau năm 1975
Một bước ngoặt mới đến vào tháng 12/1984, khi tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng và thành phố Đà Nẵng chủ trương xây dựng, tái thiết Chợ Cồn như một công trình trọng điểm hướng tới kỷ niệm 10 năm ngày giải phóng thành phố.
Công trình mới gồm một dãy nhà ba tầng, hai dãy nhà hai tầng và một khu nhà cấp bốn, với diện tích khoảng 14.000 m².
Sau khoảng bốn tháng thi công, công trình được khánh thành vào ngày 27/3/1985 với tên gọi Trung tâm Thương nghiệp Đà Nẵng.
Tuy nhiên, cái tên Chợ Cồn đã trở nên quá quen thuộc với người dân địa phương. Trong ký ức của nhiều thế hệ, “Chợ Cồn” không đơn thuần là tên một công trình mà đã trở thành tên gọi gắn với cả một khu vực thương mại của thành phố.
Vì vậy, sau này Hội đồng nhân dân thành phố Đà Nẵng khóa VIII, nhiệm kỳ 2011-2016, quyết định đổi tên Trung tâm Thương nghiệp Đà Nẵng trở lại thành Chợ Cồn.
Quá trình này cũng cho thấy một đặc điểm đáng chú ý trong sự phát triển của các khu chợ truyền thống: giá trị của một khu chợ không chỉ nằm ở cơ sở vật chất mà còn ở thói quen mua bán, mạng lưới tiểu thương và ký ức của cộng đồng.
Không gian mua sắm và ẩm thực đặc trưng
Ngày nay, Chợ Cồn có quy mô lớn với một dãy nhà ba tầng, hai dãy nhà hai tầng và các khu nhà cấp bốn, tạo thành một quần thể thương mại rộng lớn giữa trung tâm Đà Nẵng.
Hàng hóa tại chợ rất đa dạng, từ quần áo, giày dép, đồ dùng gia đình đến trái cây, thực phẩm tươi sống, hải sản, đồ khô và các loại đặc sản địa phương.
Tuy nhiên, nếu có một khu vực tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của Chợ Cồn thì đó chính là khu ẩm thực.
Không gian ẩm thực có thể được chia thành hai khu vực chính: khu ẩm thực bên trong chợ và khu ẩm thực bên ngoài chợ.
Khu bên trong thường được gọi là Food Court, với các dãy hàng được bố trí tương đối gọn gàng. Du khách có thể tìm thấy các món ngọt như sinh tố, chè, trái cây dầm và nhiều món ăn dân dã khác.
Ở khu đồ mặn, thực khách có thể thưởng thức những món quen thuộc của miền Trung như bánh bèo, bánh xèo, bánh căn, ốc hút và mì Quảng.
Bên ngoài chợ là khu Street Food, nơi các hàng ăn nằm san sát nhau tạo nên không khí đặc biệt sôi động. Đây là nơi du khách có thể khám phá nhiều món ăn vặt quen thuộc của Đà Nẵng như bánh canh, mì Quảng, chè chuối, bánh bột lọc, ram cuốn cải và mực nướng.
Với cách ăn uống gần gũi, giá cả đa dạng và nhiều món được chế biến ngay tại chỗ, khu ẩm thực Chợ Cồn trở thành một điểm trải nghiệm hấp dẫn đối với những người muốn khám phá văn hóa ẩm thực đường phố Đà Nẵng.
Đặc sản khô và những món quà từ Đà Nẵng
Bên cạnh khu ẩm thực, Chợ Cồn còn có khu vực chuyên bán thực phẩm khô và đặc sản.
Các mặt hàng phổ biến gồm khô mực, tôm khô, cá khô, các loại mắm và nhiều sản phẩm đặc trưng của vùng biển miền Trung.
Đây cũng là khu vực được nhiều du khách tìm đến để mua quà sau chuyến đi. Những sản phẩm này vừa dễ mang theo vừa gắn với hương vị địa phương, từ đó trở thành một phần quen thuộc trong trải nghiệm mua sắm tại Chợ Cồn.
Điểm đáng chú ý là Chợ Cồn không chỉ phục vụ khách du lịch. Đây vẫn là một khu chợ phục vụ nhu cầu mua sắm hằng ngày của người dân, vì vậy không khí tại đây luôn mang đậm tính đời sống và thương mại địa phương.
Chợ Cồn trong đời sống Đà Nẵng
Từ một khu chợ nhỏ trên cồn cát đến một trung tâm thương mại lớn, Chợ Cồn đã trải qua nhiều lần thay đổi cùng với sự phát triển của Đà Nẵng.
Nếu lịch sử của chợ phản ánh quá trình mở rộng đô thị, thì hoạt động mua bán hiện nay lại cho thấy một khía cạnh khác của thành phố: đời sống thường nhật của người dân.
Du khách đến Chợ Cồn không chỉ để mua hàng. Họ có thể thưởng thức món ăn, trò chuyện với người bán, tìm hiểu các sản vật địa phương và quan sát cách một khu chợ truyền thống vận hành trong lòng đô thị hiện đại.
Trong bối cảnh Đà Nẵng ngày càng xuất hiện nhiều trung tâm thương mại và không gian mua sắm hiện đại, Chợ Cồn vẫn giữ được sức hút riêng nhờ lịch sử lâu đời, hệ thống hàng hóa phong phú và đặc biệt là văn hóa ẩm thực.
Chợ Cồn vì thế không chỉ là một khu chợ lớn của Đà Nẵng, mà còn là một phần ký ức thương mại và đời sống đô thị của thành phố. Từ cồn cát của những ngày đầu hình thành, qua những năm tháng phát triển mạnh mẽ trước năm 1975, đến quá trình tái thiết sau này, khu chợ vẫn tiếp tục hiện diện như một điểm giao thoa giữa lịch sử, thương mại và văn hóa địa phương.
