Khu mộ Lê Đại Cang | Dấu ấn một bậc quốc sĩ quê hương Bình Định

Di tích lịch sử Khu mộ Lê Đại Cang là nơi tưởng niệm một danh thần có nhiều đóng góp trong lịch sử Việt Nam dưới triều Nguyễn. Ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng, hoạt động trên nhiều lĩnh vực từ chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, giáo dục đến ngoại giao, để lại dấu ấn tại nhiều vùng miền của đất nước.

Khu mộ Lê Đại Cang được UBND tỉnh xếp hạng di tích vào ngày 27/9/2013. Trước tình trạng di tích xuống cấp, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 683/QĐ-UBND ngày 09/3/2023, phê duyệt chủ trương đầu tư tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích.

Công trình tu bổ không chỉ nhằm bảo tồn không gian tưởng niệm mà còn góp phần đưa khu mộ trở thành một địa điểm tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp và những giá trị lịch sử gắn với Lê Đại Cang.

Lê Đại Cang, một danh thần văn võ toàn tài

Lê Đại Cang, còn gọi là Lê Đại Cương, tự Thống Thiện, hiệu Kỳ Phong, tiểu hiệu Thường Chánh thị, sinh năm 1771 và quê ở làng Phú Nhơn, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn, nay thuộc thôn Luật Chánh, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước theo địa danh trong tư liệu.

Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành và làm quan. Tổ tiên họ Lê có gốc ở Nghệ An. Trong gia tộc có Lê Công Miễn, người từng là thầy dạy học của vua Thái Đức và Cảnh Thịnh triều Tây Sơn, sau giữ chức Thượng thư Bộ Hình triều Cảnh Thịnh.

Lê Đại Cang sinh trưởng trong hoàn cảnh gia đình nghèo và xã hội nhiều biến động. Không có điều kiện học hành quy củ, ông chủ yếu tự học. Đến năm 16 tuổi, ông được các bậc thầy như Nguyễn Tử Nghiễm và Đặng Đức Siêu truyền dạy.

Năm 31 tuổi, ông bắt đầu giữ chức Tri huyện Tuy Viễn, từ đó bước vào con đường quan trường kéo dài nhiều thập niên.

Trong khoảng 40 năm làm quan, từ năm 1802 đến 1842 theo tư liệu, Lê Đại Cang từng đảm nhiệm nhiều chức vụ khác nhau, từ Tri huyện, Hiệp trấn, Cai bạ đến các chức vụ Tổng trấn, Tổng đốc, Thượng thư và Tham tán đại thần.

Ông từng làm việc tại nhiều địa phương trên cả ba miền đất nước và tham gia công việc trên nhiều lĩnh vực, trong đó có chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, giáo dục và ngoại giao.

Một cuộc đời nhiều thăng trầm

Con đường làm quan của Lê Đại Cang không phải lúc nào cũng thuận lợi. Tư liệu ghi nhận ông nhiều lần được thăng quan tước nhưng cũng trải qua những giai đoạn bị giáng chức, cách chức, thậm chí bị xử án.

Có thời điểm ông từ một vị quan giữ chức vụ cao bị cách chức và phải làm lính khiêng võng. Những biến động ấy tạo nên một cuộc đời quan trường nhiều thăng trầm, nhưng theo các tư liệu về ông, Lê Đại Cang vẫn giữ thái độ kiên định và tiếp tục thực hiện trách nhiệm của mình trong những hoàn cảnh khác nhau.

Tư liệu về cuộc đời ông nhấn mạnh hình ảnh một vị quan văn võ toàn tài, trải qua cả thời kỳ được trọng dụng lẫn lúc gặp khó khăn nhưng vẫn giữ quan niệm sống hướng đến việc ích nước, lợi dân.

Chính những thăng trầm ấy cũng trở thành một phần đáng chú ý trong di sản tinh thần của Lê Đại Cang. Chiếc đòn khiêng võng từng gắn với những lần ông bị cách chức được ông mang về để tại từ đường dòng họ, như một vật nhắc nhở con cháu phải bền lòng trước những biến động của cuộc đời.

Những đóng góp trên nhiều vùng đất

Trong thời gian làm quan, Lê Đại Cang được giao nhiệm vụ tại nhiều địa phương và giữ những chức vụ quan trọng trong bộ máy nhà Nguyễn.

Tư liệu ghi nhận ông từng tham gia các công việc liên quan đến quản lý hành chính, quân sự, thủy lợi và bảo vệ biên cương. Những địa danh gắn với sự nghiệp của ông trải rộng từ Bắc vào Nam.

Trong đó, ông được ghi nhận có đóng góp trong việc khai mở vùng đất Nam Bộ, đắp đê ở Bắc Thành, đào sông Vĩnh Điện, xây thành An Giang và tham gia giữ gìn vùng biên giới phía Tây Nam.

Những hoạt động này cho thấy phạm vi công việc của Lê Đại Cang không chỉ giới hạn trong một địa phương mà trải rộng trên nhiều vùng đất của đất nước.

Trở về quê và những năm tháng cuối đời

Năm 1842, khi đã 72 tuổi, Lê Đại Cang cáo quan về quê.

Sau khi trở về quê nhà, ông khôi phục từ đường họ Lê tại làng Luật Chánh, lập chùa Giác Am để tu tâm dưỡng tính và lấy hiệu Giác Am cư sĩ. Ông cũng lập Văn chỉ Tuy Phước, nơi tụ họp văn nhân và góp phần chăm lo việc khuyến học, khuyến tài tại quê hương.

Những năm tháng cuối đời cho thấy một khía cạnh khác trong cuộc đời Lê Đại Cang. Sau nhiều năm hoạt động trên chính trường, ông trở về với quê hương, dòng họ và các hoạt động văn hóa, giáo dục tại địa phương.

Tại từ đường họ Lê ở thôn Luật Chánh hiện còn lưu giữ nhiều sắc phong quan tước của Lê Đại Cang cùng một số câu đối thể hiện quan niệm sống của ông.

Một trong những câu đối được tư liệu dẫn lại có nội dung đề cao việc tích thiện và để lại phúc đức cho con cháu. Một câu khác nhấn mạnh rằng vàng bạc không phải điều quý giá nhất, mà điều thiện và đức sáng của con người mới là giá trị đáng trân trọng.

Những lời răn ấy góp phần cho thấy quan niệm sống mà Lê Đại Cang muốn truyền lại cho hậu thế, đặc biệt là tinh thần coi trọng đạo đức, trách nhiệm và cách đối nhân xử thế.

Khu mộ Lê Đại Cang và công tác bảo tồn

Khu mộ Lê Đại Cang được UBND tỉnh xếp hạng di tích ngày 27/9/2013. Qua thời gian, một số hạng mục của di tích xuống cấp, đặt ra yêu cầu tu bổ và tôn tạo để bảo đảm không gian tưởng niệm và bảo tồn các giá trị lịch sử.

Ngày 09/3/2023, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 683/QĐ-UBND phê duyệt chủ trương đầu tư tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích khu mộ Lê Đại Cang.

Dự án được triển khai với sự phối hợp của Sở Văn hóa và Thể thao cùng các sở, ngành liên quan, địa phương, đơn vị thi công và đơn vị giám sát.

Theo thông tin về dự án, nguyên tắc tu bổ là giữ nguyên kết cấu kiến trúc gốc, phục hồi các chi tiết bị hư hỏng theo nguyên bản và đồng thời chỉnh trang cảnh quan theo hướng trang nghiêm, phù hợp với tính chất của một di tích tưởng niệm.

Không gian tưởng niệm sau tu bổ

Công trình tu bổ, tôn tạo khu mộ Lê Đại Cang bao gồm nhiều hạng mục như mộ Lê Đại Cang, mộ bà Đệ nhất phu nhân Phạm Thị Đoan, mộ Đệ nhị phu nhân Quận chúa Ngọc Phiên, hương án và am thờ.

Bên cạnh đó là hệ thống tường rào, cổng ngõ, sân đường nội bộ, bãi đậu xe, cảnh quan cây xanh, bia di tích, kè chắn đất cùng hệ thống điện chiếu sáng và cấp thoát nước.

Theo tư liệu, tổng vốn đầu tư công trình hơn 4,5 tỷ đồng. Việc hoàn thiện các hạng mục góp phần tạo dựng không gian tưởng niệm khang trang, đồng thời hỗ trợ hoạt động tham quan, tìm hiểu về thân thế và sự nghiệp của Lê Đại Cang.

Không gian di tích vì vậy không chỉ phục vụ việc thăm viếng mà còn có thể trở thành điểm đến cho những người quan tâm đến lịch sử, văn hóa và những nhân vật có dấu ấn trong lịch sử địa phương.

Ký ức về một bậc quốc sĩ

Lê Đại Cang được nhắc đến trong các tư liệu như một vị quan có tài năng trên cả hai phương diện văn và võ, từng trải qua nhiều vị trí và nhiều bước thăng trầm trên con đường làm quan.

Điều đáng chú ý trong câu chuyện về ông không chỉ nằm ở những chức vụ từng đảm nhiệm mà còn ở cách ông đối diện với những biến động trong cuộc đời. Từ lúc giữ chức vụ cao đến khi bị giáng chức, ông vẫn được các tư liệu nhấn mạnh ở sự kiên định và quan niệm giữ gìn danh dự, trách nhiệm với đất nước và gia tộc.

Khu mộ Lê Đại Cang vì thế không chỉ là nơi an nghỉ của một danh thần. Đây còn là một địa điểm gắn với ký ức về một nhân vật lịch sử quê hương Bình Định, nơi hậu thế có thể tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp và những giá trị tinh thần được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích góp phần đưa câu chuyện về Lê Đại Cang đến gần hơn với cộng đồng, đồng thời tạo thêm một điểm đến cho hành trình khám phá lịch sử và văn hóa vùng Tuy Phước.

Thông tin cơ bản