Lăng mộ và đền thờ Nguyễn Xí là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đặc biệt quan trọng của tỉnh Nghệ An, gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí, một trong những khai quốc công thần tiêu biểu của triều Lê sơ. Di tích hiện thuộc xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An, nằm trên vùng đất quê hương của dòng họ Nguyễn Đình.
Nguyễn Xí sinh năm Đinh Sửu (1397) tại Thượng Xá, huyện Chân Phúc, đạo Hoan Châu, trong một gia đình làm nghề buôn muối. Nhiều tài liệu lịch sử như Đại Việt sử ký toàn thư, Lam Sơn thực lục, Khâm Định Việt sử Thông giám cương mục, Đại Nam nhất thống chí, Lịch triều hiến chương loại chí, Nghệ An ký, cùng các văn bia, sắc phong và gia phả họ Nguyễn Đình đều ghi nhận những đóng góp nổi bật của ông đối với lịch sử dân tộc và quê hương Nghệ An.
Nguyễn Xí và sự nghiệp dưới triều Lê sơ
Ngay từ những ngày đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Xí cùng người anh là Nguyễn Biện đã tham gia nghĩa quân. Với tài năng quân sự và sự nhanh nhẹn, ông sớm được Lê Lợi tin dùng, trở thành một trong những tướng lĩnh có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.
Trong suốt mười năm khởi nghĩa, Nguyễn Xí tham gia nhiều trận đánh quan trọng như Bồ Đằng, Trà Lân, thành Nghệ An, thành Diễn Châu, Tốt Động, Chúc Động, Đông Quan và Xương Giang. Những chiến công đó góp phần vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, chấm dứt ách đô hộ của nhà Minh và mở ra thời kỳ phát triển mới của Đại Việt.
Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, Nguyễn Xí được xếp vào hàng khai quốc công thần, được ban quốc tính và giữ nhiều chức vụ quan trọng. Năm 1429, khi triều đình cho khắc biển ghi công các công thần, Nguyễn Xí đứng hàng thứ năm và được phong tước Huyện hầu.
Ông tiếp tục phụng sự dưới bốn triều vua Lê gồm Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Năm 1445, ông giữ chức Nhập nội đô đốc; năm 1448 được thăng Thiếu bảo, coi việc quân dân. Đến năm 1460, dưới triều Lê Thánh Tông, ông được tiến phong Khai phủ nghi đồng tam ty, Nhập nội kiểm hiệu Thái phó, Bình chương quân quốc trọng sự, Á quận hầu.
Không chỉ có công trong quân sự và chính trị, Nguyễn Xí còn có vai trò đáng kể trong quá trình khai phá, tổ chức cư dân và phát triển kinh tế ở Nghệ An. Ông được triều đình ban hơn 5.000 mẫu lộc điền, phân bố tại nhiều địa phương từ Hải Dương đến Nghệ An, Hà Tĩnh. Riêng tại Nghệ An, nguồn ruộng đất này góp phần tạo điều kiện cho quá trình khai khẩn, lập làng và ổn định đời sống cư dân.
Nguyễn Xí đặc biệt chú trọng vùng Cửa Lò – Cửa Hội, nơi vào thế kỷ XV còn nhiều khu vực đất mặn, đất ngập nước và dân cư thưa thớt. Ngoài số ruộng được ban cấp, ông còn mua thêm hàng trăm mẫu đất và giao cho con cháu cùng nhân dân khai phá. Các con ông tiếp tục chiêu dân, mở đất, lập làng ở nhiều khu vực ven biển và ven sông, góp phần biến vùng đất Cửa Lò thành khu vực dân cư ngày càng đông đúc và trù phú.
Ông cũng quan tâm đến đời sống dân cư thông qua việc làm đường, xây cầu, phát triển giao thương. Chợ Sơn ở làng Long Trảo, nay thuộc khu vực Khánh Hợp, được hình thành trong quá trình này và về sau trở thành một trong những chợ lớn của vùng Nghi Lộc.
Những đóng góp về khai khẩn và tổ chức cư dân của Nguyễn Xí cùng dòng họ Nguyễn Đình có ý nghĩa đối với quá trình hình thành nhiều làng xã ở Nghệ An trong thế kỷ XV, góp phần đưa vùng đất từng được xem là vùng biên viễn của Đại Việt từng bước hòa nhập sâu hơn vào đời sống kinh tế, xã hội của quốc gia.
Di huấn Nguyễn Xí và truyền thống dòng họ Nguyễn Đình
Nguyễn Xí có 16 con trai và 8 con gái. Nhiều người trong số các con của ông trở thành quan lại dưới triều Hậu Lê. Về sau, các chi họ Nguyễn Đình tiếp tục phát triển, có nhiều người giữ chức vụ và được phong tước trong các triều đại khác nhau.
Một dấu ấn đặc biệt trong di sản tinh thần của Nguyễn Xí là bản di huấn dành cho con cháu. Nội dung thể hiện quan niệm về đạo trung nghĩa, trách nhiệm với đất nước, triều đình, gia đình và cộng đồng. Bản di huấn được Lê Thánh Tông chuẩn y, qua đó trở thành một tư liệu có giá trị không chỉ đối với dòng họ Nguyễn Đình mà còn phản ánh những chuẩn mực đạo lý của xã hội Đại Việt thế kỷ XV.
Nguyễn Xí qua đời ngày 30 tháng 10 năm Quang Thuận thứ 6 (1465), hưởng thọ 69 tuổi. Triều đình tổ chức tang lễ trọng thể và đến ngày 13 tháng 12 cùng năm, ông được an táng tại quê nhà, bên cạnh phần mộ của thân phụ.
Hai năm sau khi Nguyễn Xí qua đời, vua Lê Thánh Tông cho xây dựng đền thờ ông tại quê nhà. Qua các triều đại Lê, Tây Sơn và Nguyễn, Nguyễn Xí tiếp tục được phong tặng và thờ phụng với tư cách một vị phúc thần. Việc thờ phụng Nguyễn Xí không chỉ giới hạn ở Nghệ An mà còn được duy trì tại nhiều địa phương như Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Ninh Bình và Hà Nội.
Không gian lăng mộ và đền thờ
Lăng mộ Nguyễn Xí nằm tại khu vực Đồng Lầm, trên vùng đất quê hương của ông. Khu lăng mộ nằm giữa không gian ruộng đồng, cách đền thờ khoảng 300 m. Xung quanh di tích là hệ thống núi, sông và địa danh gắn với lịch sử khai phá vùng đất Cửa Lò như núi Cờ, núi Kiếm, núi Mão, núi Đai, núi Voi, núi Ngựa, Lô Sơn, Cửa Xá và Cửa Lò.
Đền thờ được xây dựng trên một gò đất cao, thoáng, quay về hướng Nam. Không gian phía trước có hồ bán nguyệt, vừa tạo cảnh quan vừa góp phần hình thành thế phong thủy đặc trưng của kiến trúc truyền thống.
Đền có mặt bằng theo kiểu “nội công, ngoại quốc”, các hạng mục được bố trí đăng đối, tuân thủ trật tự không gian truyền thống. Công trình hiện nay mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn do đã trải qua nhiều lần tu bổ sau những biến động lịch sử. Theo tư liệu của Ban Quản lý Di tích Nghệ An, đền từng bị phá hủy một phần vào thời Mạc và được tu bổ qua các thời kỳ sau.
Quần thể đền trước đây gồm ba tòa thượng điện, trung điện, hạ điện cùng tam quan, gác chuông, gác khánh, tả vu và hữu vu. Trong đó, trung điện là một trong những công trình nổi bật với lối kiến trúc chồng diêm và hệ thống trang trí phong phú.
Giá trị của đền Nguyễn Xí còn thể hiện rõ qua nghệ thuật chạm khắc và trang trí kiến trúc. Các đề tài linh vật gồm tứ linh, lưỡng long triều nguyệt, long ngư hí thủy, phượng hàm thư, phượng vũ, hổ phù, long mã phụ Hà đồ, thần quy phụ Lạc thư, rùa đội hạc, nghê, lân, sư tử, voi, ngựa, dơi, cá và chim.
Các mô típ hoa lá cũng rất đa dạng như tứ quý, mai hóa long, trúc hóa long, dây leo hóa rồng, hoa thị, lựu, đào, nho, phật thủ, cúc, sen và lá đề. Bên cạnh đó là những hình tượng con người và bảo vật như lính canh, Bát tiên, Bát bửu, đàn, sáo, kiếm, quạt, bầu rượu, túi thơ và văn triện.
Những hình thức trang trí này được thể hiện chủ yếu trên gỗ và các mảng vôi vữa, tạo nên hệ thống mỹ thuật vừa mang tính tôn giáo, vừa phản ánh tư tưởng, thẩm mỹ và quan niệm về trật tự xã hội của người Việt trong lịch sử.
Lễ hội đền Nguyễn Xí
Lễ hội đền Nguyễn Xí là một trong những sinh hoạt văn hóa truyền thống tiêu biểu gắn với di tích. Lễ hội chính thường diễn ra vào ngày 30 tháng Giêng và mồng 1 tháng Hai âm lịch hằng năm, thu hút con cháu họ Nguyễn Đình cùng người dân và du khách về dâng hương, tưởng niệm vị khai quốc công thần triều Lê.
Bên cạnh lễ hội chính, tại đền còn duy trì nhiều kỳ lễ trong năm, trong đó có lễ Tiếu trai đàn và lễ giỗ Cương Quốc công Nguyễn Xí.
Lễ Tiếu trai đàn diễn ra vào ngày 16 tháng 6 âm lịch. Theo truyền thống, nhà chùa được mời về lập đàn chay, tụng kinh, lễ Phật, sám hối và cầu siêu cho những người đã hy sinh vì dân, vì nước. Nghi lễ này thể hiện sự giao thoa giữa các yếu tố Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong đời sống văn hóa địa phương.
Lễ giỗ Nguyễn Xí được tổ chức vào ngày 29 và 30 tháng 10 âm lịch. Ngày 29 diễn ra lễ Yết cáo với các nghi thức tế truyền thống. Ngày 30 là lễ chính tế, được tổ chức trang nghiêm với sự tham dự của đại diện địa phương, các bậc cao niên, con cháu dòng họ Nguyễn Đình, nhân dân và du khách.
Các nghi lễ tại đền không chỉ nhằm tưởng nhớ Nguyễn Xí mà còn là dịp để cộng đồng nhắc lại lịch sử, giáo dục truyền thống và gìn giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị lịch sử và kiến trúc nghệ thuật
Lăng mộ và đền thờ Nguyễn Xí là nơi lưu giữ ký ức về một nhân vật có vai trò quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và quá trình xây dựng nhà nước Đại Việt dưới triều Lê sơ. Giá trị của di tích đồng thời được thể hiện qua không gian thờ tự, kiến trúc truyền thống, nghệ thuật chạm khắc, hệ thống sắc phong, văn bia và các hiện vật được lưu giữ tại đền.
Di tích cũng phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Nghệ An, đặc biệt là quá trình khai phá, lập làng, tổ chức cư dân và phát triển kinh tế ở khu vực Cửa Lò – Cửa Hội. Truyền thống thờ phụng Nguyễn Xí qua nhiều thế hệ cho thấy vị trí đặc biệt của ông trong đời sống văn hóa và ký ức cộng đồng xứ Nghệ.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, Lăng mộ và Đền thờ Nguyễn Xí được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020. Đây là một trong bảy di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đợt 11 năm 2020.
Ngày nay, di tích tiếp tục là địa điểm tưởng niệm Nguyễn Xí, nơi tổ chức các nghi lễ truyền thống của cộng đồng và dòng họ Nguyễn Đình, đồng thời là một điểm đến văn hóa góp phần giới thiệu lịch sử, kiến trúc và truyền thống của vùng đất Nghệ An.
