Khu lưu niệm Phan Bội Châu tại Nam Đàn là di tích gắn liền với cuộc đời, quê hương, gia đình và những năm tháng đầu tiên trong hành trình hoạt động yêu nước của nhà chí sĩ Phan Bội Châu, một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Khu di tích gồm hai địa điểm nằm cách nhau khoảng 1,5km, thuộc địa bàn huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Trong đó, quê nội của Phan Bội Châu nằm tại xóm 2, xã Xuân Hòa; quê ngoại nằm tại thị trấn Nam Đàn. Hai địa điểm tạo thành một không gian di tích thống nhất, phản ánh nguồn gốc gia đình, tuổi thơ, quá trình hình thành nhân cách và những dấu ấn quan trọng trong cuộc đời của danh nhân.
Phan Bội Châu có tên húy là Phan Văn San, hiệu Sào Nam, sinh ngày 26/12/1867 trong một gia đình nhà Nho nghèo thuộc làng Sa Nam, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Ông là nhà văn hóa lớn, nhà tư tưởng, nhà hoạt động yêu nước và là người có ảnh hưởng sâu rộng đối với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX.
Trong bối cảnh đất nước chìm dưới ách thống trị của thực dân Pháp, Phan Bội Châu đã dành gần ba mươi năm hoạt động không ngừng nghỉ để tìm kiếm con đường cứu nước. Hành trình của ông trải qua nhiều vùng đất trong và ngoài nước, từ Quảng Nam, Nghệ An, Tuyên Quang, Đông Kinh, Thần Hộ, Thượng Hải, Quế Việt đến Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan. Những địa danh ấy gắn liền với quá trình vận động lực lượng, tổ chức phong trào, tìm kiếm sự ủng hộ quốc tế và truyền bá tư tưởng cứu nước.
Phan Bội Châu là người khởi xướng và tham gia tổ chức nhiều phong trào yêu nước quan trọng như Duy Tân hội, phong trào Đông Du, Việt Nam Quang phục hội và nhiều hoạt động vận động cách mạng khác. Các phong trào do ông phát động đã nhận được sự hưởng ứng của nhiều tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thanh niên. Đối với thế hệ trẻ đương thời, Phan Bội Châu trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí tự cường và khát vọng giành lại độc lập cho dân tộc.
Ngày 30/6/1925, Phan Bội Châu bị thực dân Pháp bắt cóc tại Thượng Hải, Trung Quốc, rồi đưa về Việt Nam xét xử tại Tòa Đề hình Hà Nội. Trước sức ép của dư luận trong nước và quốc tế, thực dân Pháp không xử tử mà đưa ông về an trí tại Huế. Sáng ngày 29/10/1940, tức ngày 29 tháng Chín năm Canh Thìn, Phan Bội Châu qua đời tại căn nhà tranh ở dốc Bến Ngự, Huế.
Khu lưu niệm Phan Bội Châu tại Nam Đàn là nơi gắn bó với danh nhân từ khi ông cất tiếng khóc chào đời cho đến những năm tháng đầu tiên bước vào con đường hoạt động cứu nước. Ngôi nhà của gia đình Phan Bội Châu từng là nơi gặp gỡ của nhiều văn thân, sĩ phu yêu nước, những người từng tham gia phong trào Cần Vương, các nhân sĩ, nghĩa sĩ và những người có tinh thần chống Pháp từ nhiều địa phương. Tại đây, các bậc chí sĩ thường cùng nhau trao đổi, bàn luận về thời cuộc và con đường cứu nước.
Trong số những người từng đến thăm và giao lưu tại gia đình Phan Bội Châu có cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi còn nhỏ, Nguyễn Sinh Cung, tức Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này, từng theo cha đến thăm Phan Bội Châu, được nghe những câu chuyện và lời bàn luận của các bậc cha chú về vận mệnh đất nước. Những trải nghiệm đó được xem là một trong những yếu tố góp phần hình thành nhận thức ban đầu về nỗi đau mất nước, tinh thần thương dân và ý chí tìm đường giải phóng dân tộc của Người.
Trong những năm hoạt động ở trong và ngoài nước, trước khi bị bắt và đưa về an trí tại Huế, Phan Bội Châu đã nhiều lần trở về thăm quê hương, gia đình. Lần cuối cùng ông về thăm nhà là vào mùa xuân năm Bính Dần 1926, sau khi đã bị thực dân Pháp bắt và đưa về nước.
Với giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc, Khu lưu niệm Phan Bội Châu tại Nam Đàn không chỉ là nơi tưởng niệm một nhà yêu nước lớn mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng, tinh thần yêu nước và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Các công trình trong khu di tích được bố trí hài hòa với cảnh quan, kiến trúc mang vẻ thanh tao, giản dị, phù hợp với cốt cách nho nhã, uyên bác của cụ Phan.
Quê nội Phan Bội Châu
Khu di tích quê nội của Phan Bội Châu nằm ở phía ngoài đê Tả Lam, thuộc xóm 2, xã Xuân Hòa, huyện Nam Đàn. Từ khu di tích có thể nhìn ra dãy Đại Huệ ở phía trước, phía sau là dòng sông Lam. Về phía Tây Bắc là rú Đụn, một địa danh gắn với lịch sử chống ngoại xâm, từng được nhắc đến như đại bản doanh của Mai Hắc Đế trong lịch sử dân tộc.
Khuôn viên di tích quê nội hiện có diện tích khoảng 754m², gồm cổng, hệ thống tường bao, sân vườn và nhà bia tưởng niệm. Không gian được tổ chức giản dị, phù hợp với cảnh quan làng quê xứ Nghệ và tạo cảm giác gần gũi, trang nghiêm.
Cổng di tích được cấu tạo bởi hai trụ vuông thót đáy xây bằng gạch, khoảng cách giữa hai trụ là 4,55m. Mỗi trụ gồm ba phần: đế trụ, thân trụ và đỉnh trụ. Nối liền với cổng là hệ thống tường bao có tổng chu vi 112,27m, tạo ranh giới bảo vệ cho toàn bộ khuôn viên di tích.
Sân di tích có diện tích 116,5m², mặt sân lát gạch blốc. Hai bên sân trồng hai cây đại, góp phần tạo không gian cân đối, yên tĩnh và trang nghiêm. Vườn di tích rộng khoảng 576,5m², được trồng các loại cây như cau, tùng và một số cây xanh phù hợp với cảnh quan truyền thống.
Nhà bia tưởng niệm có diện tích 27,97m², kích thước 5,95m x 4,7m, chiều cao từ nền đến đỉnh mái là 4,35m. Công trình được xây dựng bằng bê tông cốt thép theo kiểu phương đình bốn mái, mái dán ngói vảy. Trên đỉnh nóc đắp hình mặt trời, các đầu đao hơi vút cong lên tạo vẻ thanh thoát.
Phần mái được nâng đỡ bởi bốn cột trụ bê tông cao 2,5m, đường kính khoảng 0,15m. Nền nhà bia lát gạch hoa, cao hơn mặt sân 0,64m. Phía trước và hai bên để thoáng, phía sau xây tường kín. Cách tổ chức này vừa bảo đảm sự thông thoáng, vừa tạo điểm nhấn trang trọng cho công trình tưởng niệm.
Quê ngoại và khu tưởng niệm Phan Bội Châu
Quê ngoại là nơi Phan Bội Châu chào đời và gắn bó với những năm tháng tuổi thơ. Khu di tích nằm tại thị trấn Nam Đàn, huyện Nam Đàn, có tổng diện tích khoảng 4.878m², gồm hai khu vực chính: khu lưu niệm và khu tưởng niệm.
Khu lưu niệm bao gồm ngôi nhà tranh, sân vườn và không gian sinh hoạt của gia đình Phan Bội Châu. Khu tưởng niệm gồm nhà trưng bày các tài liệu, hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của ông cùng các công trình phụ trợ.
Khu lưu niệm
Cổng khu lưu niệm được tạo bởi hai trụ làm bằng ống sắt giả tre, cánh cổng cũng sử dụng vật liệu sắt tạo hình tre, rộng 1,71m. Hình thức này gợi lại vẻ mộc mạc, giản dị của không gian làng quê xứ Nghệ và phù hợp với cảnh quan truyền thống của khu di tích.
Đường vào khu lưu niệm rộng 1,7m, dài 15,5m, hiện được láng xi măng giả đất đỏ. Trước đây, đây là lối đi bằng đất. Hai bên đường là hàng chè mạn hảo và hai hàng cau thẳng tắp. Trên thân cau có những bụi trầu không xanh tốt, tạo nên không gian đậm nét làng quê Việt Nam.
Sân khu lưu niệm rộng khoảng 35m², kích thước 7m x 5m, mặt sân láng xi măng giả đất. Phía trước sân trồng hàng chè mạn hảo và một cây dâu tằm. Khu vườn rộng khoảng một sào Trung Bộ, tương đương khoảng 500m², được trồng các loại hoa màu và cây ăn quả như chuối, ổi, nhãn, xoài, bưởi và mít. Cảnh quan vườn nhà phản ánh không gian sinh hoạt và sản xuất quen thuộc của một gia đình nhà Nho ở nông thôn Nghệ An cuối thế kỷ XIX.
Nhà trên được làm vào năm 1860, nhân dịp ông Phan Văn Phổ kết hôn với bà Nguyễn Thị Nhàn. Ngôi nhà có diện tích 46,11m², kích thước 8,7m x 5,3m, gồm ba gian hai hồi, mang đặc trưng kiến trúc nhà ở truyền thống xứ Nghệ thế kỷ XIX.
Bộ khung nhà làm bằng gỗ, mái lợp tranh, nền đất nện. Kết cấu vì kèo theo kiểu kèo đôi kẻ suốt, một dạng kết cấu phổ biến trong kiến trúc nhà dân gian truyền thống ở khu vực Bắc Trung Bộ. Ngôi nhà là nơi gắn bó với gia đình Phan Bội Châu trong những năm tháng đầu đời, đồng thời phản ánh điều kiện sinh hoạt của một gia đình nhà Nho nghèo ở vùng quê Nam Đàn.
Nhà dưới có diện tích 42,32m², kích thước 9,2m x 4,6m, gồm ba gian hai hồi. Công trình nhỏ hơn nhà trên và nằm vuông góc với nhà trên, tạo thành mặt bằng hình chữ L. Giữa hai ngôi nhà có máng nước bằng gỗ.
Nhà dưới cũng có bộ khung bằng gỗ, mái lợp tranh, nền đất nện và kết cấu vì kèo kiểu kèo đôi kẻ suốt. Sự bố trí hai nếp nhà vuông góc tạo nên không gian sinh hoạt khép kín, phù hợp với kiểu nhà ở truyền thống của các gia đình nông thôn xứ Nghệ.
Khu tưởng niệm
Nhà trưng bày bổ sung di tích được xây dựng năm 1997, có diện tích 276,24m², kích thước 20,4m x 13,1m. Công trình gồm năm gian, tường xây bằng gạch và vữa tam hợp dày khoảng 0,25m, hệ thống dầm và trụ bằng bê tông cốt thép. Chiều cao từ nền lên đến nóc nhà khoảng 9m, nền lát gạch hoa.
Xung quanh nhà có thềm và hành lang. Không gian bên trong được chia thành hai phòng, gồm một phòng trưng bày rộng bốn gian liền nhau và một phòng tiếp khách gồm một gian. Nhà trưng bày là nơi giới thiệu các tài liệu, hình ảnh, hiện vật và nội dung liên quan đến thân thế, gia đình, quê hương, quá trình hoạt động yêu nước cũng như những đóng góp của Phan Bội Châu đối với lịch sử dân tộc.
Hiện nay, khu di tích còn lưu giữ 134 tài liệu, hiện vật, trong đó có 51 cổ vật và 83 di vật. Các hiện vật được làm từ nhiều chất liệu khác nhau như giấy, gỗ, đá, đồng, tre và các vật liệu truyền thống khác. Đây là những tư liệu, kỷ vật có giá trị, gắn liền với cuộc đời, gia đình và quá trình hoạt động cách mạng của Phan Bội Châu, góp phần làm rõ hơn bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Hằng năm, tại khu di tích diễn ra hai kỳ lễ trọng. Lễ tưởng niệm ngày mất của Phan Bội Châu được tổ chức vào ngày 29 tháng Chín âm lịch. Lễ kỷ niệm ngày sinh của ông được tổ chức vào ngày 26/12 dương lịch. Các hoạt động thu hút sự tham dự của cán bộ, nhân dân địa phương cùng đại diện các cấp, các ngành.
Ngoài hai dịp lễ chính, vào các ngày lễ tiết truyền thống như Tết Nguyên đán, Thượng nguyên, Trung nguyên và những ngày sóc, vọng hằng tháng, nhân dân địa phương thường đến dâng hương, tưởng niệm và bày tỏ lòng tri ân đối với nhà yêu nước Phan Bội Châu.
Khu lưu niệm Phan Bội Châu tại Nam Đàn là một di tích có giá trị đặc biệt trong hệ thống di sản văn hóa lịch sử của tỉnh Nghệ An. Không gian quê nội và quê ngoại không chỉ lưu giữ những dấu tích vật chất gắn với cuộc đời danh nhân mà còn góp phần tái hiện môi trường gia đình, quê hương và truyền thống văn hóa đã nuôi dưỡng nhân cách, tinh thần yêu nước của Phan Bội Châu.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống, Khu lưu niệm Phan Bội Châu tại Nam Đàn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
