Đền Cờn là một di tích lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng tiêu biểu của vùng ven biển Nghệ An, gắn liền với tục thờ Tứ vị Thánh nương và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân vùng Hoàng Mai. Ngôi đền tọa lạc trên Gò Diệc, bên dòng Mai Giang, gần cửa biển Cờn, thuộc phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An. Trong không gian sông nước, cửa biển và làng quê ven biển, Đền Cờn không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là địa điểm lưu giữ nhiều truyền thuyết dân gian, dấu ấn lịch sử và những phong tục tín ngưỡng được truyền lại qua nhiều thế kỷ.
Đền Cờn thường được nhắc đến với hai không gian thờ tự là Đền Cờn Trong và Đền Cờn Ngoài. Cả hai đều gắn với tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh nương, gồm Dương Nguyệt Quả, được truyền tụng là Từ Thi Thái hậu của triều Nam Tống, hai người con gái là Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương cùng một người hầu cận. Các vị được cư dân địa phương tôn kính như những vị thần bảo hộ, có khả năng phù trợ cuộc sống, bảo vệ người đi biển và đem lại sự bình an cho cộng đồng.
Nguồn gốc và những dấu ấn lịch sử của Đền Cờn
Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, nguồn gốc tục thờ Tứ vị Thánh nương bắt đầu từ biến cố cuối triều Nam Tống. Sau khi nhà Nam Tống thất bại trong cuộc chiến với quân Nguyên, một số thành viên hoàng tộc cùng cung nữ lên thuyền chạy về phương Nam. Trong hành trình lênh đênh trên biển, họ gặp nạn và thi thể được sóng biển đưa dạt vào khu vực cửa Cờn. Người dân địa phương phát hiện, an táng và lập miếu thờ. Truyền thuyết kể rằng, thi thể những người phụ nữ có dung mạo cao quý, khi được tìm thấy vẫn tỏa hương thơm, vì vậy vùng đất này ban đầu được gọi là Hương Cần hoặc Phương Cần. Theo thời gian, các nhân vật lịch sử được dân gian thần hóa, trở thành những vị nữ thần linh thiêng trong tín ngưỡng vùng biển.
Đền Cờn được cho là đã hình thành từ thời Trần. Một trong những dấu mốc quan trọng gắn với ngôi đền là sự kiện năm 1311, dưới triều Trần Anh Tông. Khi nhà vua đem quân đi đánh Champa, đoàn thuyền gặp sóng to gió lớn tại vùng biển Cờn. Theo truyền thuyết, nhà vua nằm mộng thấy một người phụ nữ xuất hiện, tự xưng là thần nữ cai quản vùng biển và xin được phù trợ cho đoàn quân vượt qua phong ba. Sau đó, chuyến đi diễn ra thuận lợi, quân Trần giành thắng lợi. Khi trở về, nhà vua cho tu sửa đền, ban sắc phong và phong tặng danh hiệu “Quốc gia Nam Hải đại càn Thánh nương”, thể hiện sự tôn kính đối với vị thần được cho là đã phù trợ triều đình.
Đến thời Lê, tín ngưỡng thờ Tứ vị Thánh nương tại Đền Cờn tiếp tục được phát triển. Tương truyền, trong cuộc Nam chinh năm 1470, vua Lê Thánh Tông từng dừng chân tại khu vực Cảng Xước và đến làm lễ tại đền. Sau khi quân đội giành thắng lợi, đoàn thuyền trở về gặp gió ngược, phải quay lại cửa Cờn. Nhà vua cho rằng các vị thần đã hiển linh phù trợ nên ban thêm lễ vật, cho dựng tượng, mở rộng đền miếu và đề thơ ghi nhận sự linh ứng. Những câu chuyện gắn với các triều đại Trần, Lê góp phần làm cho Đền Cờn trở thành một trung tâm tín ngưỡng có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa vùng Bắc Trung Bộ.
Mặc dù có nguồn gốc được cho là từ thời Trần, diện mạo kiến trúc hiện còn của Đền Cờn chủ yếu phản ánh những lần trùng tu dưới thời Lê và thời Nguyễn. Các chi tiết chạm khắc như rồng, phượng, hoa văn trang trí, đồ án linh thú và hệ thống đồ thờ thể hiện sự tiếp nối của nghệ thuật kiến trúc đền miếu truyền thống Việt Nam qua nhiều giai đoạn lịch sử. Trong chiến tranh, đặc biệt vào tháng 9 năm 1966, di tích từng bị bom đạn làm hư hại nghiêm trọng. Ba tòa thượng điện, trung điện và hạ điện cùng nhiều đồ thờ quý đã bị phá hủy hoặc hư hỏng. Một số hạng mục còn lại như nghi môn, nhà ca vũ, tượng thờ và các hiện vật nghi lễ vẫn góp phần lưu giữ dấu tích quan trọng của di tích.
Lễ hội Đền Cờn và đời sống văn hóa cư dân ven biển
Lễ hội Đền Cờn là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lớn của cộng đồng dân cư vùng Hoàng Mai và các địa phương lân cận. Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ Tứ vị Thánh nương, cầu mong các vị thần tiếp tục che chở cho nhân dân, phù hộ quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, ngư dân ra khơi bình an, đánh bắt được nhiều tôm cá và cuộc sống gia đình ấm no, hạnh phúc.
Theo truyền thống, lễ hội xưa từng kéo dài từ ngày 21 tháng Chạp đến ngày 22 tháng Giêng âm lịch. Hiện nay, lễ hội thường được tổ chức từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng, trong đó ngày 20 và ngày 21 là thời điểm diễn ra những nghi lễ quan trọng nhất. Đây cũng là thời điểm người dân khắp nơi trở về dự hội, dâng hương, cầu phúc và tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng trong những ngày đầu năm mới.
Phần lễ bao gồm nhiều nghi thức truyền thống như khai quang, yết cáo, khai hội, cầu ngư, hợp tế, yết vị, đại tế và tạ lễ. Các nghi lễ được tiến hành trang nghiêm với sự tham gia của các bô lão, chức sắc, đội tế, đội rước và đông đảo nhân dân. Một hoạt động đặc biệt trong lễ hội là tục “chạy ói”, gắn với quan niệm rước các vị thánh đi du xuân, thăm thú cảnh vật và ban phúc lành cho dân chúng. Trong dịp này, đoàn rước cũng có thể tiến hành nghi lễ phối hợp với Đền Cờn Ngoài, thể hiện mối liên hệ giữa các không gian thờ tự và sự thống nhất trong đời sống tín ngưỡng địa phương.
Những nghi lễ rước voi, rước ngựa từng có thời gian bị gián đoạn nhưng đã được phục hồi trong quá trình khôi phục lễ hội truyền thống. Các đoàn rước với cờ, trống, lọng, lễ vật và trang phục nghi lễ tạo nên không khí vừa linh thiêng vừa náo nhiệt. Đây không chỉ là hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng mà còn là hình thức diễn xướng dân gian, phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với các vị thần được thờ phụng.
Bên cạnh phần lễ, phần hội diễn ra với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian như biểu diễn nghệ thuật, thi chim hót, đua thuyền, kéo co, bóng chuyền, đẩy gậy, cờ tướng cùng nhiều trò chơi truyền thống khác. Những hoạt động này tạo không khí vui tươi trong dịp đầu xuân, đồng thời góp phần gắn kết cộng đồng, khơi dậy tinh thần đoàn kết và tạo cơ hội để các thế hệ cùng tham gia, giao lưu, gìn giữ phong tục quê hương.
Lễ hội Đền Cờn còn phản ánh sâu sắc mối quan hệ giữa cư dân ven biển với môi trường tự nhiên. Đối với người dân sống bằng nghề đánh bắt và các hoạt động gắn với biển, biển cả vừa là nguồn sống vừa chứa đựng nhiều hiểm nguy khó lường. Việc thờ Tứ vị Thánh nương và tổ chức lễ cầu ngư đầu năm thể hiện mong muốn được các vị thần bảo hộ trước sóng gió, đồng thời gửi gắm ước vọng về những chuyến ra khơi thuận lợi, gia đình bình an và cuộc sống đủ đầy.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, lễ hội từng bị gián đoạn do hoàn cảnh chiến tranh. Đến năm 1999, lễ hội được phục hồi và từng bước tổ chức quy mô, nền nếp hơn. Việc khôi phục lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân mà còn góp phần phục hồi những nghi thức, trò diễn, phong tục và ký ức văn hóa từng được lưu truyền trong cộng đồng.
Giá trị di sản và công tác bảo tồn
Đền Cờn được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 68/QĐ-BVHTT ngày 29 tháng 1 năm 1993. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị nổi bật của di tích về lịch sử, tín ngưỡng, kiến trúc và vai trò của Đền Cờn trong đời sống văn hóa của cư dân ven biển Nghệ An.
Ngày 13 tháng 6 năm 2016, Lễ hội Đền Cờn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2067/QĐ-BVHTTDL, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Việc ghi danh khẳng định sức sống lâu bền của lễ hội, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, phục hồi và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.
Ngày nay, Đền Cờn vẫn là địa điểm sinh hoạt tâm linh quan trọng của nhân dân địa phương và du khách thập phương. Di tích không chỉ lưu giữ những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết về Tứ vị Thánh nương mà còn phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng thờ nữ thần, tục thờ thần biển và nghi lễ cầu ngư của cư dân miền duyên hải. Lễ hội Đền Cờn vì thế vừa là dịp tưởng niệm các vị thần linh thiêng, vừa là không gian để cộng đồng khẳng định bản sắc, củng cố sự gắn kết và truyền lại các giá trị văn hóa cho thế hệ mai sau.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Đền Cờn
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An
- Không gian tổ chức: Đền Cờn Trong và Đền Cờn Ngoài
- Thời gian tổ chức: Từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch
- Đối tượng thờ phụng: Tứ vị Thánh nương
- Di tích: Đền Cờn, di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia
- Năm xếp hạng di tích: 1993
- Năm ghi danh di sản phi vật thể quốc gia: 2016 theo Quyết định số 2067/QĐ – BVHTTDL ngày 13/6/2016
- Giá trị tiêu biểu: Tín ngưỡng thờ nữ thần, tín ngưỡng thờ thần biển, nghi lễ cầu ngư, lễ hội truyền thống và sinh hoạt văn hóa cộng đồng cư dân ven biển Nghệ An
