Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An, là quần thể di tích gắn với quê hương, gia đình và tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là nơi còn lưu giữ nhiều ngôi nhà, công trình, cảnh quan, tài liệu và hiện vật liên quan đến những năm tháng đầu đời của Người.
Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890–1969), tên khai sinh Nguyễn Sinh Cung, sinh ngày 19/5/1890 tại làng Hoàng Trù, nay thuộc xã Kim Liên. Thân phụ của Người là Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân mẫu là bà Hoàng Thị Loan. Quê nội của Người ở làng Sen, còn quê ngoại ở Hoàng Trù, thường gọi là làng Chùa.
Khu di tích gồm hai cụm chính tại Làng Sen, quê nội và Hoàng Trù, quê ngoại, cùng các di tích liên quan tại khu vực Nam Giang.
Cụm di tích Làng Sen
Làng Sen là quê nội của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nơi gắn với gia đình cụ Nguyễn Sinh Sắc và những năm tháng tuổi thơ của Người.
Nhà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc được nhân dân làng Sen dựng để chúc mừng cụ đỗ Phó bảng năm 1901. Ngôi nhà gồm nhà chính, nhà ngang, sân, vườn và còn lưu giữ nhiều đồ dùng sinh hoạt như phản gỗ, giường, rương, tủ và mâm gỗ.
Nhà cụ Nguyễn Sinh Nhậm, ông nội của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là nơi gia đình cụ Nguyễn Sinh Sắc từng sinh sống.
Nhà thờ họ Nguyễn Sinh được dựng trên đất hương hỏa của dòng họ, là nơi thờ tự và lưu giữ những dấu tích liên quan đến dòng họ Nguyễn Sinh.
Nhà cụ Vương Thúc Quý là nơi gia đình cụ Vương Thúc Quý sinh sống. Cụ Vương Thúc Quý là người thầy khai tâm của Nguyễn Sinh Cung.
Lò rèn cố Điền là nơi cậu bé Nguyễn Sinh Cung thường đến chơi trong những lúc rảnh rỗi. Công trình mang dáng vẻ đơn sơ của một lò rèn làng quê xưa.
Giếng Cốc là giếng nước phục vụ sinh hoạt của gia đình cụ Nguyễn Sinh Sắc, được kè đá và có các bậc đá dẫn xuống.
Núi Chung gắn với tuổi thơ của Người và bạn bè qua những hoạt động như chăn trâu, thả diều, chơi đánh trận giả.
Sân vận động Làng Sen là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng gặp gỡ, trò chuyện với bà con trong hai lần về thăm quê năm 1957 và 1961.
Đền Làng Sen là công trình tín ngưỡng của địa phương, đồng thời là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng làm việc và gặp gỡ cán bộ địa phương trong chuyến về thăm quê năm 1961.
Cụm di tích Hoàng Trù
Hoàng Trù là quê ngoại và cũng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh cất tiếng khóc chào đời.
Nhà của gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh ở làng Chùa là ngôi nhà tranh ba gian, nơi Nguyễn Sinh Cung sinh ngày 19/5/1890. Đây là một trong những điểm quan trọng nhất của toàn bộ khu di tích.
Nhà cụ Hoàng Xuân Đường, ông ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là ngôi nhà tranh gắn với gia đình bên ngoại của Người.
Nhà thờ chi họ Hoàng Xuân được cụ Hoàng Xuân Đường dựng vào năm 1882, là nơi thờ tự của dòng họ Hoàng Xuân.
Mộ bà Hoàng Thị Loan và mộ cụ Hà Thị Hy
Ngoài hai cụm di tích chính, khu lưu niệm còn có mộ bà Hoàng Thị Loan, thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh, trên núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ, và mộ cụ Hà Thị Hy, bà nội của Người.
Hai khu mộ được xây dựng trang nghiêm giữa không gian núi rừng, là nơi nhân dân và du khách đến dâng hương, tưởng niệm những người thân trong gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Giá trị của Khu lưu niệm Kim Liên
Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên không chỉ lưu giữ những công trình và hiện vật gắn với gia đình Người mà còn bảo tồn một phần không gian làng quê xứ Nghệ. Những ngôi nhà tranh, giếng nước, khu vườn, núi Chung và các công trình tín ngưỡng tạo nên một quần thể có giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục.
Hàng năm, đặc biệt vào dịp 19/5, đông đảo nhân dân và du khách về Kim Liên tham quan, dâng hương và tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Lễ hội Làng Sen cũng trở thành hoạt động văn hóa tiêu biểu, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương xứ Nghệ.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg.
