Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười là một trong những lễ hội tín ngưỡng nổi tiếng của xứ Nghệ, thu hút đông đảo người dân và du khách về dâng hương, chiêm bái, cầu mong bình an, may mắn và cuộc sống thuận lợi. Lễ hội được tổ chức tại Đền Ông Hoàng Mười, thuộc xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên trước đây, nay thuộc tỉnh Nghệ An. Đây là một địa điểm quan trọng trong đời sống tín ngưỡng dân gian, đặc biệt gắn với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và hình tượng Quan Hoàng Mười.
Vào khoảng tháng Mười âm lịch hằng năm, người dân xứ Nghệ sinh sống ở nhiều miền đất nước lại trở về quê hương tham dự lễ hội. Trong không khí linh thiêng của vùng đất ven sông Lam, các nghi lễ truyền thống được tổ chức trang trọng, kết hợp với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và sinh hoạt cộng đồng.
Đền Ông Hoàng Mười và không gian văn hóa tâm linh
Đền Ông Hoàng Mười được xây dựng vào năm 1634, dưới thời Hậu Lê. Trải qua nhiều biến động lịch sử, chiến tranh và thiên tai, ngôi đền từng bị xuống cấp nghiêm trọng. Một số đồ tế khí quan trọng như thần chủ, sắc phong cùng nhiều cấu kiện gỗ của đền đã được nhân dân đưa về làng Xuân Am để gìn giữ.
Đến năm 1995, đền được phục dựng và tôn tạo trên cơ sở nền đất, khung nhà cũ tại khu vực Mỏ Hạc xưa. Từ đó đến nay, di tích tiếp tục được quan tâm đầu tư, tu bổ và nâng cấp, ngày càng khang trang, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân và du khách. Toàn bộ khu di tích hiện có diện tích hơn 10.600 m².
Kiến trúc Đền Ông Hoàng Mười mang dáng dấp kiến trúc thời Nguyễn. Hệ thống cấu kiện gỗ được chạm khắc công phu, thể hiện bàn tay tài hoa và tư duy sáng tạo của các nghệ nhân xứ Nghệ. Bên cạnh giá trị kiến trúc, đền còn lưu giữ nhiều hiện vật có ý nghĩa lịch sử và nghệ thuật, đặc biệt là hệ thống sắc phong, thần tích chữ Hán và tượng pháp. Di tích hiện còn lưu giữ 21 sắc phong, trong đó có 12 sắc phong còn đọc được, cùng nhiều hiện vật thờ tự có giá trị.
Đền tọa lạc trong một không gian cảnh quan đặc biệt hữu tình. Phía trước là dòng sông Lam rộng lớn, phía quanh đền là sông Cồn Mộc uốn lượn. Ở phía bên kia sông Cồn Mộc là núi Dũng Quyết và khu vực Phượng Hoàng Trung Đô, nơi gắn với nhiều dấu tích lịch sử của vùng đất Nghệ An. Sự kết hợp giữa cảnh quan sông nước, núi non và không gian kiến trúc cổ kính đã tạo nên vẻ đẹp riêng cho Đền Ông Hoàng Mười.
Trong đời sống dân gian, Quan Hoàng Mười được biết đến là vị thần linh thiêng, thường được nhân dân cầu xin phù hộ về công danh, sự nghiệp, tài lộc, sức khỏe và cuộc sống gia đình. Vì vậy, Đền Ông Hoàng Mười không chỉ là nơi tham quan văn hóa, lịch sử mà còn là điểm đến tâm linh quan trọng, thu hút du khách từ nhiều tỉnh, thành, đặc biệt là Hà Nội, Lạng Sơn, Ninh Bình, Thanh Hóa, Hải Phòng và các địa phương phía Bắc.
Nghi lễ truyền thống trong Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười
Theo các bậc cao niên địa phương, lễ hội đã gắn bó với lịch sử của ngôi đền từ nhiều thế hệ. Trước đây, lễ hội thường được tổ chức vào ngày 15 tháng Ba âm lịch. Sau khi đền được phục dựng vào năm 1995, thời gian tổ chức lễ hội chính được chuyển sang ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Mười âm lịch hằng năm.
Đây được xem là ngày hóa của Quan Hoàng Mười, đồng thời cũng gắn với Tết Cơm mới, còn gọi là Tết Trùng thập hoặc Tết Hạ nguyên. Trong quan niệm dân gian, ngày này mang ý nghĩa viên mãn, tròn đầy, là thời điểm con người bày tỏ lòng thành kính với thần linh, tổ tiên và cầu mong những điều tốt đẹp trong năm mới. Ngày 15 tháng Ba âm lịch hiện chủ yếu được tổ chức với hình thức dâng hương, dâng lễ tưởng niệm.
Phần lễ của Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười gồm nhiều nghi thức truyền thống được thực hiện trang nghiêm. Mở đầu là lễ khai quang, mộc dục nhằm thanh tẩy không gian thờ tự, làm sạch và chuẩn bị các đồ tế khí trước khi bước vào những nghi lễ chính. Đây là nghi thức thể hiện quan niệm làm sạch cả không gian vật chất lẫn tinh thần, tạo sự thanh tịnh cho nơi thờ phụng.
Tiếp đó là lễ rước sắc, trong đó sắc phong, bài vị và các đồ thờ tự được rước qua những địa điểm linh thiêng theo nghi thức truyền thống. Lễ yết cáo được tổ chức để báo cáo với thần linh về việc mở hội, kính mời các vị thần chứng giám và phù hộ cho lễ hội diễn ra thuận lợi, an toàn.
Lễ đại tế là nghi thức quan trọng nhất, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Quan Hoàng Mười và các vị thần được phụng thờ tại đền. Nội dung nghi lễ thường hướng đến việc cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, nhân dân mạnh khỏe, gia đình hạnh phúc, công việc hanh thông và cuộc sống bình an. Khi lễ hội kết thúc, lễ tạ được tổ chức để bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh, đồng thời khép lại chu kỳ nghi lễ trong sự trang trọng và thành kính.
Trong những năm gần đây, bên cạnh các nghi lễ cổ truyền như lễ mộc dục, khai quang, rước sắc, yết cáo, đại tế và lễ tạ, lễ hội còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa phù hợp với đời sống hiện đại. Nổi bật là chương trình nghệ thuật, không gian diễn xướng và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, trong đó có các giá đồng Quan Hoàng Mười. Những hoạt động này góp phần giới thiệu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tín ngưỡng dân gian đặc sắc của vùng Bắc Trung Bộ.
Phần hội và giá trị văn hóa của di sản
Phần hội của Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười là không gian sinh hoạt cộng đồng sôi nổi, với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Người dân địa phương cùng du khách có thể tham gia các hoạt động như kéo co, bóng chuyền nam, bóng chuyền nữ, các trò chơi dân gian và những chương trình giao lưu văn nghệ.
Một hoạt động tạo dấu ấn riêng trong lễ hội là nghi thức thả đèn hoa đăng trên sông Cồn Mộc. Những ngọn đèn được thả xuống dòng nước mang theo lời cầu nguyện về bình an, hạnh phúc, may mắn và những điều tốt lành. Không gian sông nước lung linh ánh đèn tạo nên cảnh tượng vừa trang nghiêm, vừa giàu tính biểu tượng, thể hiện mối liên hệ giữa tín ngưỡng dân gian với cảnh quan tự nhiên của địa phương.
Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của nhân dân mà còn là dịp để cộng đồng cùng tham gia, thực hành và trao truyền các phong tục, nghi lễ truyền thống. Các nghi thức được tổ chức với sự chủ động của người dân địa phương, từ khâu chuẩn bị lễ vật, trang trí không gian, tổ chức rước sắc đến thực hành các nghi lễ thờ Mẫu và hoạt động hội.
Thông qua lễ hội, hình tượng Quan Hoàng Mười được tôn vinh như một biểu tượng tâm linh gắn với lòng trung nghĩa, tài năng, sự che chở và những ước vọng chính đáng của con người trong cuộc sống. Lễ hội đồng thời phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ nhân thần, tín ngưỡng thờ Mẫu, tục thờ các vị thần sông nước và truyền thống tri ân những nhân vật có công với quê hương, đất nước.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng, Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2970/QĐ-BVHTTDL ngày 27 tháng 8 năm 2019. Việc ghi danh góp phần khẳng định vị trí của lễ hội trong đời sống văn hóa xứ Nghệ, đồng thời tạo cơ sở để địa phương tiếp tục bảo tồn, thực hành và phát huy các giá trị truyền thống trong bối cảnh hiện đại.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Đền Ông Hoàng Mười, xã Hưng Thịnh trước đây, nay thuộc tỉnh Nghệ An
- Không gian tổ chức: Đền Ông Hoàng Mười, khu vực di tích, sân đền và sông Cồn Mộc
- Thời gian tổ chức: Ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Mười âm lịch hằng năm; ngày 15 tháng Ba âm lịch tổ chức dâng hương tưởng niệm
- Đối tượng thờ phụng: Quan Hoàng Mười và các vị thần linh được phụng thờ tại đền
- Di tích: Đền Ông Hoàng Mười
- Năm xây dựng: 1634
- Năm phục dựng: 1995
- Năm xếp hạng di tích: Chưa xác định cụ thể trong tư liệu cung cấp
- Năm ghi danh di sản phi vật thể quốc gia: 2019
- Giá trị tiêu biểu: Giá trị lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng thờ Mẫu, thực hành nghi lễ dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng
- Văn bản ghi danh: Quyết định số 2970/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019
