Lăng mộ danh nhân Ông Ích Khiêm

Lăng mộ danh nhân Ông Ích Khiêm là di tích lịch sử gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của một vị tướng nổi tiếng dưới triều Nguyễn. Ông được biết đến là người thông minh, giỏi cầm quân, có tài thao lược và tinh thần yêu nước, từng tham gia chỉ huy lực lượng chống thực dân Pháp trong những ngày đầu chúng tấn công Đà Nẵng năm 1858.

Không chỉ ghi dấu cuộc đời của một võ quan có nhiều đóng góp trong lịch sử, lăng mộ Ông Ích Khiêm còn là nơi tưởng niệm một nhân vật có cá tính mạnh mẽ, nổi tiếng chính trực và không chịu xu phụ quyền thế. Di tích góp phần lưu giữ ký ức về một danh nhân xứ Quảng, đồng thời là địa chỉ có ý nghĩa trong hành trình tìm hiểu lịch sử Đà Nẵng.

Vị trí và nguồn gốc lăng mộ

Lăng mộ danh nhân Ông Ích Khiêm tọa lạc tại khu vực Gò Mô, thuộc địa bàn xã Hòa Thọ trước đây, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng. Di tích cách trung tâm thành phố khoảng 10 km về phía tây nam, gắn liền với quê hương của ông tại làng Phong Lệ.

Ông Ích Khiêm, tự Mục Chi, sinh ngày 21 tháng 12 năm Mậu Tý, tức năm 1829, tại làng Phong Lệ, tổng Thanh Quýt, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Khu vực quê hương ông ngày nay thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng.

Sau khi ông qua đời tại Bình Thuận năm 1884, con trai ông là Ông Ích Thiện đưa thi hài về quê an táng tại làng Phong Lệ. Đến năm Bảo Đại thứ 13, tức năm 1938, phần mộ được cải táng về khu vực Gò Mô, nơi tọa lạc của lăng mộ hiện nay.

Quá trình di dời và cải táng cho thấy sự quan tâm của gia đình trong việc gìn giữ nơi an nghỉ của một nhân vật có nhiều đóng góp cho đất nước. Qua thời gian, lăng mộ trở thành địa điểm tưởng niệm gắn với tên tuổi và sự nghiệp của Ông Ích Khiêm.

Thân thế và con đường làm quan

Ông Ích Khiêm sinh trưởng tại làng Phong Lệ, một vùng quê thuộc xứ Quảng. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, có năng lực cả văn chương lẫn võ nghệ. Năm Thiệu Trị thứ 7, tức năm 1847, ông đỗ Cử nhân, xếp thứ 14 trong số 116 người đỗ đạt theo tư liệu được cung cấp.

Sau khi thi đỗ, ông được bổ vào làm việc tại Nội các, rồi chuyển giữ chức Tri huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương. Trong quá trình làm quan, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ hành chính và quân sự, từng được giao những nhiệm vụ quan trọng trong việc ổn định tình hình tại các địa phương.

Ông Ích Khiêm có tính cách cương trực, khảng khái, không thích xu nịnh hay dựa dẫm quyền thế. Chính phẩm chất ấy khiến ông được nhiều người kính trọng, nhưng cũng không ít lần dẫn đến những va chạm với đồng liêu và người có quyền lực. Theo các tư liệu về cuộc đời ông, ông từng nhiều lần bị giáng chức rồi được phục chức.

Với khả năng chỉ huy quân đội và sự quyết đoán trong xử lý công việc, ông được giao tham gia nhiều chiến dịch trấn áp thổ phỉ, cướp biển và giữ gìn an ninh tại các địa phương. Người dân quê nhà thường gọi ông là “Ông Tiểu Phong Lệ”, gắn với chức vụ và danh tiếng của ông trong hoạt động quân sự.

Vai trò trong cuộc chiến chống thực dân Pháp tại Đà Nẵng

Ngày 1/9/1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Trước tình hình đó, triều đình Nguyễn tổ chức lực lượng chống trả nhằm ngăn chặn đối phương mở rộng địa bàn chiếm đóng.

Trong giai đoạn này, Ông Ích Khiêm chiến đấu dưới quyền chỉ huy của Nguyễn Tri Phương, người được giao trọng trách chỉ huy mặt trận Đà Nẵng. Ông tham gia củng cố hệ thống phòng thủ, tổ chức và tăng cường các đồn trại như đồn Nhất ở đèo Hải Vân, đồn Liên Trì và khu vực Phong Lệ. Ông cũng góp phần xây dựng hệ thống lũy phòng thủ từ Hải Châu đến Phước Ninh.

Những công việc này có ý nghĩa quan trọng trong việc tăng cường khả năng phòng thủ, ngăn chặn bước tiến của liên quân và hỗ trợ quân dân địa phương duy trì sức kháng cự.

Ông Ích Khiêm được ghi nhận là một vị tướng có năng lực cầm quân, có tinh thần trách nhiệm và quyết tâm bảo vệ đất nước. Hoạt động của ông tại mặt trận Đà Nẵng là một phần trong sự nghiệp quân sự kéo dài nhiều năm dưới triều Nguyễn.

Những chiến công và đóng góp trong hoạt động quân sự

Sau thời gian tham gia chống Pháp tại Đà Nẵng, Ông Ích Khiêm tiếp tục được triều đình giao nhiều nhiệm vụ quân sự tại các địa phương phía Bắc.

Năm 1865, ông được cử làm Tiễu phủ sứ tại Hải Dương, tham gia đánh dẹp các toán thổ phỉ từ những đảo phía nam Trung Quốc xâm nhập và cướp phá khu vực Đông Bắc. Sau chiến thắng, ông được giao thêm các chức vụ liên quan đến công việc quân vụ và hành chính.

Trong các năm 1868 – 1869, ông tiếp tục chỉ huy lực lượng đánh tan các nhóm cướp biển Tàu Ô hoạt động tại vùng Bắc Ninh. Sau đó, ông được phục chức Bố chánh, sung Tán lý quân thứ.

Do sức khỏe không tốt, có thời gian ông xin về quê nghỉ ngơi. Năm 1874, khi Phạm Phú Thứ được cử làm Tổng đốc Hải Dương, ông Ích Khiêm lại được đề nghị tham gia công việc quân sự tại Bắc Ninh nhằm hỗ trợ ổn định tình hình địa phương.

Trong những năm tiếp theo, ông tiếp tục đảm nhiệm các chức vụ liên quan đến quân vụ và hành chính. Đến đầu niên hiệu Kiến Phước, ông được tấn phong tước Kiên Trung Nam theo tư liệu được cung cấp.

Những hoạt động này cho thấy Ông Ích Khiêm là một võ quan được triều đình sử dụng trong nhiều tình huống phức tạp, từ chống thổ phỉ, cướp biển đến tổ chức phòng thủ và ổn định an ninh tại các địa phương.

Những năm cuối đời và sự ra đi tại Bình Thuận

Bên cạnh tài năng quân sự, Ông Ích Khiêm còn nổi tiếng bởi tính cách cương trực và mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự thẳng thắn của ông cũng khiến ông gặp nhiều mâu thuẫn trong quan trường.

Sau khi vua Tự Đức qua đời năm 1883, tình hình triều đình có nhiều biến động. Theo tư liệu được cung cấp, Ông Ích Khiêm bị những người nắm quyền trong triều buộc tội, bắt giam và đày vào Bình Thuận.

Ông qua đời tại Bình Thuận năm 1884, khi đang bị giam giữ. Tư liệu về cuộc đời ông ghi ngày mất là 19 tháng 7 năm 1884; một phần nội dung khác ghi ngày 19 tháng 8 năm Giáp Thân. Những thông tin này cần được đối chiếu thêm với hồ sơ lịch sử để xác định chính xác.

Sau khi ông mất, triều đình truy tặng ông chức vụ và tước hiệu, đồng thời có những hình thức tưởng thưởng dành cho gia đình. Thi hài được đưa về quê nhà an táng, sau đó cải táng đến vị trí lăng mộ hiện nay vào năm 1938.

Cuộc đời Ông Ích Khiêm phản ánh những thăng trầm của một võ quan có tài, luôn thể hiện tinh thần trách nhiệm trong công việc nhưng cũng phải đối mặt với những mâu thuẫn và biến động chính trị của triều Nguyễn vào cuối thế kỷ XIX.

Kiến trúc lăng mộ và văn bia

Lăng mộ Ông Ích Khiêm được xây dựng theo hình bát giác, có bố cục tương đối rõ ràng với khu vực mộ, tường bao và nhà bia phía trước.

Theo tư liệu được cung cấp, khu lăng có chiều dài từ cổng vào khoảng 13,8 m, chiều rộng 6,1 m. Tường bao quanh mộ cao khoảng 0,72 m. Nấm mộ dài 4,75 m, rộng 3,5 m và cao 0,35 m.

Phía trước mộ có nhà bia, bên trong đặt một tấm bia bằng đá cẩm thạch, cao 0,83 m và rộng 0,54 m. Bia được trang trí các họa tiết rồng, phượng và hoa lá, thể hiện phong cách trang trí truyền thống thường thấy trong các công trình tưởng niệm nhân vật có địa vị dưới triều Nguyễn.

Nội dung bia ghi:

“Hoàng triều – Hiển tổ Binh bộ Tả thị lang, tấn phong Kiên Trung Nam linh mộ.

Bảo Đại thập tam niên, tứ nguyệt, kiết nhật.”

Nội dung này có thể hiểu là bia ghi nhận phần mộ của một nhân vật được truy tặng chức Tả thị lang Bộ Binh và tấn phong tước Kiên Trung Nam, được lập vào ngày tốt tháng tư năm Bảo Đại thứ 13, tức năm 1938.

Tấm bia là hiện vật có giá trị trong việc tìm hiểu quá trình cải táng và ghi nhận địa vị của Ông Ích Khiêm trong lịch sử. Cùng với kiến trúc lăng mộ, bia góp phần tạo nên giá trị lịch sử và văn hóa của di tích.

Giá trị lịch sử và ý nghĩa đối với Đà Nẵng

Lăng mộ Ông Ích Khiêm là nơi tưởng niệm một nhân vật tiêu biểu của lịch sử xứ Quảng, người có đóng góp trong hoạt động quân sự và công cuộc chống thực dân Pháp ở giai đoạn đầu cuộc xâm lược.

Giá trị của di tích không chỉ nằm ở nơi an nghỉ của danh nhân mà còn gắn với ký ức về một vị tướng cương trực, có tài thao lược và tinh thần bảo vệ đất nước. Qua cuộc đời ông, người đời sau có thể tìm hiểu thêm về tổ chức quân sự triều Nguyễn, tình hình chiến sự tại Đà Nẵng và những biến động chính trị trong nửa sau thế kỷ XIX.

Tên tuổi Ông Ích Khiêm vẫn được lưu giữ trong đời sống đô thị Đà Nẵng. Một tuyến đường mang tên ông dài khoảng 2.350 m, rộng 9 m, kéo dài từ khu vực bãi biển Thanh Bình đến đường Nguyễn Văn Linh theo tư liệu được cung cấp. Đây là một trong những tuyến giao thông và khu vực kinh doanh quan trọng của thành phố.

Việc đặt tên đường và bảo tồn lăng mộ giúp duy trì ký ức về danh nhân, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần trách nhiệm và sự trân trọng đối với những người đã có đóng góp cho lịch sử dân tộc.

Công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia

Lăng mộ danh nhân Ông Ích Khiêm được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia ngày 12/7/2001.

Việc xếp hạng di tích khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa của nơi an nghỉ danh nhân, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Ngày nay, lăng mộ Ông Ích Khiêm là địa điểm có ý nghĩa đối với những người muốn tìm hiểu lịch sử Đà Nẵng, các danh nhân xứ Quảng và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trong giai đoạn đầu.

Thông tin nhanh về Lăng mộ Ông Ích Khiêm