Di tích An toàn khu II Hiệp Hòa, thường gọi tắt là ATK II Hiệp Hòa, thuộc thành phố Bắc Ninh. Đây là một trong những địa bàn cách mạng quan trọng của Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ trong thời kỳ vận động giải phóng dân tộc, đặc biệt từ những năm trước Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Di tích ATK II Hiệp Hòa gồm 8 địa điểm: nhà ông Ngô Văn Thấu (cụ Đồ Ba), nhà ông Nguyễn Văn Chế, nhà ông Ngô Văn Đông (Lý Đông), Soi Đền, đình Vân Xuyên, đình Chợ Vân, đình Xuân Biều và chùa Y Sơn.
Đầu năm 1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng chủ trương xây dựng ATK II trên địa bàn Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Khu vực này nằm giáp các huyện Phú Bình, Phổ Yên của tỉnh Thái Nguyên, giữ vai trò là vùng đệm chiến lược nối khu giải phóng với trung du và đồng bằng, đồng thời là cửa ngõ quan trọng giữa căn cứ địa Việt Bắc với các cơ sở cách mạng ở miền xuôi.
Không chỉ có vị trí thuận lợi về địa lý và quân sự, Hiệp Hòa còn có cơ sở quần chúng vững chắc. Nhiều gia đình đã trở thành cơ sở nuôi giấu, bảo vệ cán bộ, góp phần xây dựng mạng lưới cách mạng an toàn trong những năm địch tăng cường khủng bố. Tại đây đã diễn ra nhiều sự kiện quan trọng gắn với hoạt động của Trung ương Đảng, Xứ ủy Bắc Kỳ và các đồng chí lãnh đạo cách mạng.
Những địa điểm tiêu biểu trong ATK II Hiệp Hòa
Nhà ông Ngô Văn Thấu, cơ sở cách mạng đầu tiên của ATK II Hiệp Hòa
Nhà ông Ngô Văn Thấu, còn gọi là cụ Đồ Ba, thuộc xã Hoàng Vân, là một gia đình nhà nho có truyền thống yêu nước và có ảnh hưởng trong cộng đồng địa phương. Sau khi được các cán bộ cách mạng giác ngộ, gia đình cụ trở thành một cơ sở quan trọng của phong trào cách mạng tại Hiệp Hòa.
Trong thời gian hoạt động tại địa phương, các đồng chí Hoàng Quốc Việt, Lê Hoàng cùng một số cán bộ lãnh đạo cách mạng thường xuyên lui tới và hoạt động tại đây. Các con của cụ Đồ Ba là Ngô Văn Đán, Ngô Tuấn Tùng và Ngô Duy Phương cũng sớm tham gia cách mạng, sau này trở thành những cán bộ của Đảng.
Nhà cụ Đồ Ba vì vậy được xem là một trong những cơ sở cách mạng đầu tiên, đặt nền móng cho quá trình xây dựng ATK II Hiệp Hòa.
Chùa Y Sơn, nơi diễn ra các cuộc diễn thuyết tuyên truyền cách mạng
Chùa Y Sơn, nay thuộc xã Hòa Sơn, là địa điểm ghi dấu những hoạt động tuyên truyền cách mạng quan trọng trước Cách mạng tháng Tám.
Ngày 16/2/1940, Chi bộ Đảng Cộng sản ở Hoàng Vân được thành lập do đồng chí Lê Hoàng, Xứ ủy viên Xứ ủy Bắc Kỳ, làm Bí thư. Đây là một dấu mốc quan trọng đối với phong trào cách mạng tại Hiệp Hòa.
Ngày 22/2/1940, nhân ngày hội lệ thường niên tại chùa Y Sơn, đồng chí Lê Hoàng tổ chức diễn thuyết, tuyên truyền cách mạng trước đông đảo nhân dân. Nội dung tập trung phân tích tình hình trong nước và thế giới, xác định mục tiêu đấu tranh giành độc lập dân tộc, đồng thời kêu gọi nhân dân đoàn kết, chuẩn bị lực lượng tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền.
Ngày 5/3/1940, tại đây tiếp tục diễn ra cuộc diễn thuyết của đồng chí Hà Thị Quế, góp phần mở rộng ảnh hưởng của phong trào cách mạng trong nhân dân địa phương.
Soi Đền, nơi huấn luyện quân sự thời kỳ tiền khởi nghĩa
Soi Đền, xóm Đá, làng Vân Xuyên, xã Hoàng Vân là một trong những địa điểm quan trọng được Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ lựa chọn để tổ chức huấn luyện cán bộ trong thời kỳ chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám.
Từ cuối năm 1940 đến đầu năm 1945, tại đây liên tiếp tổ chức khoảng 20 lớp huấn luyện quân sự, mỗi lớp có từ 20 đến 40 học viên. Nội dung đào tạo bao gồm nhiệm vụ và phương pháp hoạt động của quân đội cách mạng, phương pháp tác chiến, sử dụng vũ khí, khí tài và võ thuật.
Nhiều cán bộ quân sự quan trọng trực tiếp tham gia giảng dạy như Hoàng Văn Thái, Lương Văn Chi và Võ Nguyên Giáp. Hoạt động huấn luyện tại Soi Đền góp phần chuẩn bị lực lượng cán bộ quân sự cho phong trào khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945.
Nhà ông Nguyễn Văn Chế, nơi mở lớp huấn luyện chính trị của Đảng
Nhà ông Nguyễn Văn Chế, tức Hựu, tại xóm Đá, làng Vân Xuyên, xã Hoàng Vân là một cơ sở cách mạng quan trọng trong những năm 1941 đến 1942.
Trong thời kỳ phong trào cách mạng bị thực dân Pháp tăng cường đàn áp, các cơ quan và cán bộ của Trung ương, Xứ ủy Bắc Kỳ và tỉnh Bắc Giang vẫn được nhân dân địa phương che chở, nuôi dưỡng và bảo vệ.
Ngày 19/11/1942, tại nhà ông Nguyễn Văn Chế diễn ra lớp tập huấn chính trị dành cho cán bộ các tỉnh thuộc Bắc Kỳ. Lớp gồm 8 học viên và do đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư của Đảng, trực tiếp giảng bài.
Do bị mật thám phát hiện, lớp huấn luyện sau đó bị lộ. Đồng chí Trường Chinh được ông Hương Lịnh đưa qua sông Cầu sang cơ sở cách mạng ở xã Tiên Thù, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên an toàn. Một số cơ sở và cán bộ cách mạng, trong đó có vợ chồng ông Nguyễn Văn Chế, bị bắt giam. Ngay trong nhà tù, họ vẫn tiếp tục đấu tranh, bảo vệ cơ sở cách mạng và bảo vệ Đảng.
Đình Xuân Biều, nơi giành chính quyền cấp xã sớm trong năm 1945
Đình Xuân Biều nằm ở vị trí giáp ranh với nhiều địa bàn, thuận lợi cho việc xây dựng và phát triển cơ sở cách mạng. Trong những năm 1943 và 1944, nơi đây đã có hoạt động của các cán bộ cách mạng như Hoàng Quốc Việt, Lê Thanh Nghị và Nguyễn Trọng Tỉnh.
Ngày 12/3/1945, hai đồng chí Lê Thanh Nghị và Nguyễn Trọng Tỉnh phát động quần chúng Xuân Biều đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền. Các cán bộ Việt Minh tại địa phương họp bàn kế hoạch khởi nghĩa và dự kiến thành lập Ủy ban dân tộc giải phóng.
Ngay tối hôm đó, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại đình Xuân Biều với sự tham gia của hơn 70 tự vệ và trên 300 quần chúng. Đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh tuyên bố xóa bỏ chính quyền của địch, thành lập chính quyền cách mạng và kêu gọi nhân dân thực hiện khẩu hiệu “Phá kho thóc để cứu đói”.
Sự kiện tại đình Xuân Biều mở đầu cho phong trào giành chính quyền ở tỉnh Bắc Giang và là một trong những cuộc khởi nghĩa giành chính quyền cấp xã diễn ra sớm trong cả nước.
Đình Chợ Vân, nơi phát động cao trào kháng Nhật, cứu nước
Sau những thắng lợi tại Xuân Biều, Trung Định và đồn điền Vát, uy thế của Mặt trận Việt Minh ngày càng được nâng cao, phong trào cách mạng trong khu vực phát triển mạnh.
Ngày 15/3/1945, nhân ngày phiên chợ, hai đồng chí Lê Thanh Nghị và Nguyễn Trọng Tỉnh chỉ đạo Chi bộ Đảng Hoàng Vân cùng Mặt trận Việt Minh địa phương tổ chức tuyên truyền tại đình Chợ Vân. Hoạt động nhằm phát động quần chúng tham gia phong trào cứu nước, phá kho thóc của Nhật và Pháp để giải quyết nạn đói.
Ngày 16/3/1945, Ban Cán sự tỉnh tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại đình Chợ Vân nhằm biểu dương lực lượng và củng cố khí thế cách mạng. Sự kiện có tác động mạnh đến phong trào đấu tranh ở các địa phương lân cận, góp phần thúc đẩy cao trào kháng Nhật, cứu nước và chuẩn bị giành chính quyền.
Nhà ông Ngô Văn Đông, nơi diễn ra Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ
Từ ngày 15 đến 20/4/1945, tại nhà ông Ngô Văn Đông, còn gọi là Lý Đông, ở thôn Liễu Ngạn, xã Hoàng Vân, diễn ra Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ do Ban Thường vụ Trung ương Đảng triệu tập.
Hội nghị có sự tham dự của các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Chu Văn Tấn, Văn Tiến Dũng cùng nhiều cán bộ lãnh đạo các chiến khu, cán bộ phụ trách xây dựng kinh tế, hậu cần quân đội và đại biểu du kích, tự vệ ở nhiều địa phương. Hội nghị do đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư của Đảng, chủ trì.
Đây là một hội nghị quan trọng trong quá trình chuẩn bị lực lượng vũ trang và thúc đẩy phong trào đấu tranh cách mạng, hướng tới khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước. Những chủ trương được đề ra tại hội nghị góp phần chuẩn bị về tổ chức, lực lượng và phương thức hoạt động cho cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Đình Vân Xuyên, nơi giành chính quyền tại huyện Hiệp Hòa
Đình Vân Xuyên là địa điểm ghi dấu sự kiện lực lượng cách mạng tiến vào huyện lỵ Hiệp Hòa giành chính quyền trước Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.
Ngày 1/6/1945, lực lượng tự vệ tổng Hoàng Vân cùng lực lượng vũ trang tỉnh Bắc Giang tập trung tại đình Vân Xuyên để chuẩn bị tiến vào huyện lỵ.
Tối cùng ngày, một đơn vị vũ trang của tỉnh phối hợp với lực lượng tự vệ Hoàng Vân, dưới sự chỉ huy của các đồng chí Lương Văn Đài và Nguyễn Trọng Tỉnh, triển khai kế hoạch tiến vào huyện lỵ. Trước sức mạnh của lực lượng cách mạng, toàn bộ binh lính trong huyện đã nộp vũ khí đầu hàng.
Sự kiện đánh dấu việc chính quyền cách mạng được thiết lập tại Hiệp Hòa, chấm dứt bộ máy chính quyền phong kiến, thực dân và phát xít tại địa phương. Hiệp Hòa trở thành một trong những huyện giành chính quyền sớm trong khu vực Bắc Giang và Bắc Ninh, trước ngày Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội 19/8/1945.
Giá trị lịch sử của ATK II Hiệp Hòa
Di tích An toàn khu II Hiệp Hòa là nơi từng bảo vệ an toàn cho các cơ quan, cán bộ của Trung ương Đảng, Xứ ủy Bắc Kỳ và Ủy ban Quân sự cách mạng Bắc Kỳ trong thời kỳ chuẩn bị Tổng khởi nghĩa. Hệ thống di tích còn lưu giữ dấu ấn của nhiều sự kiện quan trọng, từ xây dựng cơ sở cách mạng, tuyên truyền vận động quần chúng, huấn luyện chính trị và quân sự đến tổ chức hội nghị, phát triển lực lượng vũ trang và giành chính quyền.
Nơi đây gắn với hoạt động của nhiều cán bộ lãnh đạo cách mạng như Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Võ Nguyên Giáp, Văn Tiến Dũng, Lê Thanh Nghị, Nguyễn Trọng Tỉnh và nhiều cán bộ, đảng viên khác. Đặc biệt, vai trò của nhân dân và các gia đình cơ sở tại Hiệp Hòa đã tạo nên một thế trận cách mạng rộng khắp, góp phần bảo vệ cán bộ, duy trì phong trào và chuẩn bị lực lượng cho Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử cách mạng, ATK II Hiệp Hòa đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020. Đây là một quần thể di tích có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu, giáo dục truyền thống cách mạng và góp phần giới thiệu những dấu mốc lịch sử gắn với quá trình chuẩn bị và giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945.
