Nghề làm bánh đa nem Thổ Hà

Thổ Hà từ lâu được biết đến là một làng nghề truyền thống giàu bản sắc, nơi nghề làm bánh đa nem được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ những kinh nghiệm chế biến mì gạo của người dân địa phương vào đầu thế kỷ XX, một sản phẩm mới đã hình thành và dần trở thành đặc trưng của làng. Ban đầu chỉ phục vụ nhu cầu trong cộng đồng, bánh đa nem Thổ Hà ngày càng được nhiều thương lái tìm mua nhờ hương vị riêng, rồi mở rộng thị trường ra nhiều địa phương trong nước và xuất khẩu.

Theo tư liệu, sản phẩm bánh đa nem Thổ Hà hiện được tiêu thụ tại một số thị trường như Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản và một số nước châu Âu, đồng thời đạt chuẩn OCOP của tỉnh Bắc Ninh. Nghề làm bánh không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần hình thành một không gian văn hóa làng nghề gắn với đời sống cộng đồng và hoạt động du lịch.

Từ kinh nghiệm làm mì gạo đến nghề bánh đa nem

Nghề làm bánh đa nem ở Thổ Hà được cho là xuất hiện từ những năm đầu thế kỷ XX. Một số gia đình vốn có kinh nghiệm làm mì gạo đã tìm tòi, sáng tạo cách chế biến mới để tạo ra những tấm bánh mỏng, phù hợp với nhu cầu sử dụng trong đời sống.

Theo thời gian, sản phẩm được người tiêu dùng biết đến rộng rãi. Từ những mẻ bánh làm thủ công phục vụ người dân trong làng, bánh đa nem Thổ Hà dần trở thành mặt hàng được thương lái tìm mua. Nghề phát triển, số hộ tham gia ngày càng tăng và những kỹ thuật quan trọng trong lựa chọn nguyên liệu, pha bột, tráng bánh, phơi bánh cũng được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, khoảng 300 hộ gia đình tại Thổ Hà vẫn duy trì nghề. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và thiết bị sản xuất hiện đại giúp các hộ vừa giữ được phương pháp làm bánh đặc trưng, vừa nâng cao năng suất để đáp ứng thị trường.

Chọn gạo, chọn nguyên liệu là bước đầu quyết định chất lượng

Để có những tấm bánh đạt chất lượng, người làm nghề đặc biệt chú trọng đến nguyên liệu. Gạo phải là gạo tẻ ngon, hạt căng tròn, không mốc, không bị vỡ. Một yêu cầu đáng chú ý là gạo thường được xát từ thóc đã để ít nhất một năm. Theo kinh nghiệm của người dân, gạo mới chứa nhiều nhựa nên khi tráng dễ bị dính khuôn.

Hai giống gạo được ưa chuộng là Khang Dân và Mộc Tuyền, trong đó Mộc Tuyền là giống lúa chiêm dài ngày. Dù không phải loại gạo được đánh giá cao khi nấu cơm, những giống này lại phù hợp với việc tráng bánh nhờ khả năng nở đều và ít dính.

Bên cạnh gạo, muối và đường cũng giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên hương vị và kết cấu của bánh. Lượng muối được điều chỉnh tùy điều kiện thời tiết. Khi trời hanh khô, người làm bánh có thể sử dụng nhiều muối hơn, trong khi những ngày nồm ẩm thì lượng muối được giảm bớt.

Từ hạt gạo đến mẻ bột tráng bánh

Gạo sau khi được nhặt sạch sạn được ngâm trong nước muối loãng khoảng 2 đến 3 giờ để hạt gạo nở đều. Trước đây, người Thổ Hà xay gạo bằng cối đá thủ công gồm hai thớt đá ghép lại và quay bằng tay. Công đoạn này đòi hỏi nhiều sức lao động và thời gian.

Ngày nay, phần lớn các gia đình đã sử dụng máy xay điện. Sau khi xay, bột được lọc qua vải để loại bỏ cặn, sau đó pha thêm nước muối và đường theo tỷ lệ phù hợp. Độ sánh của bột là một trong những yếu tố cần được người thợ kiểm soát cẩn thận, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến độ mỏng, độ dai và chất lượng của tấm bánh sau khi tráng.

Tráng bánh, công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm

Tráng bánh là công đoạn quan trọng nhất trong quy trình làm bánh đa nem Thổ Hà. Bột được múc lên khuôn, dàn thành một lớp mỏng và đều, sau đó đậy vung để bánh chín bằng hơi nước.

Người thợ phải điều chỉnh lượng bột, tốc độ dàn và thời gian hấp sao cho tấm bánh đạt độ dày phù hợp. Khi bánh vừa chín, một chiếc ống nhựa được sử dụng để cuốn và lấy bánh ra khỏi khuôn nhẹ nhàng, hạn chế tình trạng rách hoặc biến dạng.

Từ khoảng năm 2005, nhiều hộ gia đình bắt đầu sử dụng máy tráng điện. Theo tư liệu, phương pháp này giúp năng suất tăng khoảng 5 đến 7 lần so với cách tráng thủ công. Dù thiết bị hiện đại đã thay đổi đáng kể quy mô sản xuất, kinh nghiệm của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm soát chất lượng từng mẻ bánh.

Phơi bánh giữa không gian làng nghề

Sau khi tráng, bánh được đưa ra phơi trên những giàn tre dưới ánh nắng nhẹ. Đây là một công đoạn tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự quan sát và kinh nghiệm của người làm nghề.

Các hộ dân thường sử dụng giàn phơi đứng để tiết kiệm diện tích. Một số nơi còn tận dụng hàng rào hoặc mái nhà làm không gian phơi bánh. Thời gian phơi phải được điều chỉnh phù hợp với thời tiết. Nếu bánh bị phơi quá lâu, sản phẩm dễ trở nên giòn và vỡ; ngược lại, nếu chưa đủ độ khô, bánh có thể bị ẩm.

Sau khi đạt độ khô cần thiết, bánh được cắt thành hình tròn hoặc vuông rồi đóng gói cẩn thận để giữ được độ giòn và chất lượng trong quá trình bảo quản, vận chuyển.

Bánh đa nem Thổ Hà trong đời sống và thị trường

Bánh đa nem Thổ Hà được làm từ gạo tẻ và theo tư liệu của làng nghề, sản phẩm không sử dụng phụ gia. Từ một sản phẩm chủ yếu phục vụ đời sống địa phương, bánh đa nem đã trở thành mặt hàng được tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành trong nước và xuất khẩu sang một số thị trường nước ngoài.

Nghề làm bánh tạo việc làm và thu nhập cho hàng trăm lao động, đồng thời góp phần duy trì mối liên kết cộng đồng trong làng. Những kinh nghiệm về nguyên liệu, kỹ thuật pha bột, tráng bánh và phơi bánh được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một hệ thống tri thức nghề nghiệp gắn với chính đời sống của cư dân Thổ Hà.

Nghề bánh đa nem gắn với du lịch làng nghề

Thổ Hà không chỉ được biết đến bởi nghề làm bánh đa nem mà còn sở hữu hệ thống di tích, không gian kiến trúc cổ, lễ hội và các giá trị văn hóa cộng đồng. Trong bối cảnh đó, nghề làm bánh trở thành một phần quan trọng của trải nghiệm du lịch làng nghề.

Du khách có thể tìm hiểu cách người dân lựa chọn gạo, xay bột, tráng bánh và phơi bánh, qua đó cảm nhận rõ hơn mối quan hệ giữa nghề thủ công, đời sống cộng đồng và không gian văn hóa của làng.

Sự kết hợp giữa nghề truyền thống và du lịch cộng đồng cũng mở ra hướng phát triển mới cho Thổ Hà. Sản phẩm bánh đa nem vừa là hàng hóa phục vụ thị trường, vừa có thể trở thành món quà mang dấu ấn địa phương, góp phần giới thiệu văn hóa làng nghề đến du khách trong nước và quốc tế.

Giá trị của nghề làm bánh đa nem Thổ Hà

Nghề làm bánh đa nem Thổ Hà là kết quả của quá trình sáng tạo, tích lũy kinh nghiệm và truyền nghề trong cộng đồng. Giá trị của nghề không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn thể hiện qua hệ thống tri thức dân gian về lựa chọn nguyên liệu, xử lý gạo, pha bột, tráng, phơi và bảo quản bánh.

Việc ứng dụng máy móc trong một số công đoạn cho thấy khả năng thích ứng của làng nghề trước nhu cầu thị trường, trong khi những kỹ năng cốt lõi vẫn được cộng đồng duy trì. Chính sự kết hợp giữa truyền thống và đổi mới giúp nghề tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại.

Nghề làm bánh đa nem Thổ Hà đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2211/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục bảo tồn tri thức nghề, phát huy giá trị văn hóa cộng đồng và gắn nghề truyền thống với phát triển du lịch làng nghề.

Thông tin cơ bản