Địa điểm Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được

Di tích lịch sử Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được ghi dấu một sự kiện đấu tranh chính trị tiêu biểu của nhân dân huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam xưa, diễn ra từ ngày 4 đến ngày 7/9/1954. Trước những hành động đàn áp và vi phạm Hiệp định Genève của chính quyền Mỹ – Diệm, đông đảo người dân địa phương đã đứng lên phản đối, đòi công lý và yêu cầu các bên thực hiện những cam kết quốc tế về hòa bình tại Việt Nam.

Cuộc đấu tranh khởi phát sau khi binh lính có hành vi chặt phá cây cối, ruộng vườn của người dân tại khu vực Bàu Bàng. Khi người dân yêu cầu bồi thường thiệt hại, binh lính đã nổ súng và ném lựu đạn vào đám đông, khiến nhiều người thiệt mạng và bị thương. Sự kiện nhanh chóng làm dấy lên làn sóng phẫn nộ, thu hút hàng nghìn người từ Hà Lam, Chợ Được và các vùng lân cận tham gia đấu tranh.

Trong những ngày diễn ra phong trào, người dân kiên trì bao vây, chất vấn lực lượng đối phương, yêu cầu nhận trách nhiệm về vụ nổ súng, bồi thường thiệt hại và thực hiện đúng Hiệp định Genève. Dù phải chịu tổn thất nặng nề, cuộc đấu tranh vẫn thể hiện tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước và ý chí bảo vệ quyền sống, quyền tự do của nhân dân.

Ngày nay, di tích là nơi tưởng niệm những người đã hy sinh, đồng thời nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử đầy đau thương nhưng giàu ý nghĩa trong phong trào đấu tranh chính trị của nhân dân Quảng Nam.

Vị trí và quá trình hình thành di tích

Di tích Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được nằm tại xã Thăng An, thành phố Đà Nẵng. Từ ngã tư Hà Lam, đi về hướng đông theo tỉnh lộ ĐT 613 khoảng 5 km sẽ đến khu di tích. Địa điểm này cách Chợ Được khoảng 300 m.

Khu di tích được xây dựng nhằm ghi lại những mất mát của nhân dân trong cuộc đấu tranh năm 1954, tưởng niệm những người đã ngã xuống và giáo dục các thế hệ sau về truyền thống yêu nước, tinh thần đấu tranh vì quê hương.

Năm 2005, di tích được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Đến năm 2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Khu tưởng niệm có diện tích gần 9.000 m², gồm nhiều hạng mục công trình cùng hệ thống cây xanh, thảm cỏ và hoa được bố trí để tạo cảnh quan trang nghiêm.

Tượng đài và các công trình tưởng niệm

Tượng đài là công trình trung tâm của khu di tích, có hình khối cao khoảng 5 m, thể hiện ba nhân vật đứng tựa lưng vào nhau: một cụ già tay cầm chắc cây gậy, một cô gái cầm nón lá và một thanh niên bồng trên tay một em bé bất động.

Hình tượng ba nhân vật gợi lên hình ảnh những người dân bình thường thuộc nhiều thế hệ đã phải đối mặt với bạo lực trong cuộc đấu tranh. Tư thế đứng sát cánh bên nhau thể hiện tinh thần đoàn kết, sự kiên cường và ý chí bảo vệ cộng đồng.

Phía trước tượng đài là tấm bia bằng đá hoa cương màu trắng, viền xanh ngọc, khắc chữ màu đỏ ghi dấu sự kiện lịch sử. Phía sau là hai bức phù điêu xi măng đắp nổi, tái hiện khí thế đấu tranh của nhân dân Hà Lam – Chợ Được.

Các hạng mục được bố trí trong không gian tưởng niệm rộng rãi, tạo điều kiện cho người dân và du khách đến dâng hương, tưởng nhớ những người đã hy sinh và tìm hiểu về sự kiện lịch sử năm 1954.

Bối cảnh lịch sử của cuộc đấu tranh năm 1954

Ngày 21/7/1954, Hiệp định Genève về đình chỉ chiến sự ở Đông Dương được ký kết, mở ra hy vọng về hòa bình và việc thực hiện các cam kết liên quan đến tương lai chính trị của Việt Nam.

Tuy nhiên, tại miền Nam Việt Nam, chính quyền Ngô Đình Diệm với sự hậu thuẫn của Mỹ triển khai các biện pháp đàn áp những người bị xem là có cảm tình với cách mạng, trong đó có các chiến dịch mang tên “Tố cộng, diệt cộng”. Nhiều cán bộ và người dân bị bắt giữ, tra khảo, gây nên tình trạng căng thẳng tại nhiều địa phương.

Tại huyện Thăng Bình, những bất bình trước hành động của binh lính và chính quyền đã tích tụ trong bối cảnh người dân mong muốn hòa bình, bảo vệ quyền lợi và yêu cầu các bên tôn trọng Hiệp định Genève.

Sáng ngày 4/9/1954, một đơn vị lính từ khu vực Chợ Được tiến đến Bàu Bàng, thuộc địa bàn xã Bình Phục ngày trước, để chặt cây dương liễu của người dân. Số cây này được dùng để sửa đường, cầu và phục vụ việc xây dựng doanh trại. Việc chặt cây diễn ra mà không được sự đồng ý của gia đình có tài sản bị ảnh hưởng.

Người dân địa phương phản đối, yêu cầu bồi thường thiệt hại. Thay vì giải quyết yêu cầu, binh lính đã có hành động đe dọa và nổ súng vào đám đông, sau đó tiếp tục ném lựu đạn và truy đuổi những người bỏ chạy.

Vụ nổ súng tại Bàu Bàng trở thành nguyên nhân trực tiếp làm bùng phát cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được.

Diễn biến cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được

Từ vụ nổ súng ở Bàu Bàng đến làn sóng phản đối

Ngay sau vụ việc, người dân đã tổ chức đưa những người chết và bị thương ra khỏi hiện trường. Nhiều thi thể được phủ cờ đỏ sao vàng để tố cáo hành động bạo lực và thể hiện quyết tâm đấu tranh.

Những người bị thương được đưa đi cấp cứu, trong đó có người phải di chuyển bằng thuyền suốt đêm đến bệnh viện ở Hội An. Tin tức về vụ nổ súng nhanh chóng lan truyền, làm dấy lên sự phẫn nộ trong nhân dân Thăng Bình và các địa phương lân cận.

Người dân từ Hà Lam, Tất Viên, Ngọc Sơn, Chợ Được, Phước Châu, Vân Tây, Hưng Mỹ, Trà Đỏa cùng nhiều vùng lân cận ở Quế Sơn, Tam Kỳ và Tiên Phước kéo về khu vực Chợ Được. Đoàn người ngày càng đông, có thời điểm lên đến hơn 5.000 người.

Những người tham gia chủ yếu là dân thường, trong đó có nhiều người cao tuổi, phụ nữ và trẻ em. Họ mang theo cờ, biểu ngữ và liên tục yêu cầu chính quyền cùng binh lính chịu trách nhiệm về vụ nổ súng, bồi thường thiệt hại và thực hiện đúng Hiệp định Genève.

Từ đấu tranh tự phát đến đấu tranh chính trị có tổ chức

Ban đầu, cuộc đấu tranh xuất phát từ sự phẫn nộ trước hành vi phá hoại tài sản và việc binh lính nổ súng vào dân. Trước quy mô ngày càng lớn của phong trào, Huyện ủy Thăng Bình tổ chức chỉ đạo để cuộc đấu tranh đi đúng hướng, tránh những hành động khiêu khích có thể tạo cớ cho đối phương tiếp tục đàn áp.

Từ một phản ứng tự phát, phong trào dần trở thành cuộc đấu tranh chính trị có tổ chức. Người dân tập trung đông đảo, bao vây và gây sức ép buộc lực lượng đối phương phải đối diện với những yêu cầu chính đáng của cộng đồng.

Trong những ngày cao điểm, hàng nghìn người cùng tham gia, tạo nên một sức ép lớn đối với lực lượng binh lính được trang bị vũ khí. Các đoàn biểu tình hô vang khẩu hiệu yêu cầu thực hiện Hiệp định Genève, đòi công lý cho những người bị sát hại và yêu cầu bồi thường cho các gia đình chịu thiệt hại.

Buộc đối phương phải nhượng bộ

Trước sức ép của quần chúng, lực lượng đối phương phải co cụm và tìm cách thương lượng. Đại diện nhân dân vạch rõ hành vi nổ súng vào dân thường, yêu cầu lập biên bản ghi nhận trách nhiệm, đồng thời đưa ra kiến nghị gửi Ủy ban Quốc tế.

Người dân yêu cầu cung cấp vải và quan tài để khâm liệm, chôn cất những người thiệt mạng; chi trả chi phí cứu chữa người bị thương và bồi thường cho các gia đình có người bị hại.

Cuộc đấu tranh kéo dài từ ngày 4 đến ngày 7/9/1954. Dù phải đối mặt với nguy cơ tiếp tục bị đàn áp và thương vong, người dân vẫn kiên trì đấu tranh cho đến khi đạt được một số yêu cầu. Nhận thấy việc kéo dài đối đầu có thể gây thêm tổn thất, tổ chức lãnh đạo phong trào đã chỉ đạo người dân giải tán.

Những mất mát và nhân chứng lịch sử

Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được để lại những tổn thất nặng nề. Theo tư liệu được cung cấp, 43 người dân thiệt mạng và 23 người bị thương, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em. Ngoài ra, gần 100 người bị bắt giữ và tra tấn.

Những con số ấy phản ánh cái giá mà người dân địa phương phải trả trong cuộc đấu tranh đòi công lý và yêu cầu tôn trọng các cam kết hòa bình. Nhiều gia đình mất người thân, nhiều người bị thương mang di chứng trong thời gian dài.

Một nhân chứng được tư liệu ghi lại là ông Đức, người có mặt tại khu vực Bàu Bàng sáng ngày 4/9/1954. Theo lời kể, khi nghe tiếng ồn ào bên ngoài, ông chạy ra và chứng kiến cảnh binh lính đối đầu với người dân. Sau khi nghe hai bên tranh cãi về việc bồi thường thiệt hại, ông nhìn thấy người chỉ huy rút súng bắn vào những người dân đang có mặt tại hiện trường.

Ông Đức tìm cách ẩn dưới cây cầu nhưng vẫn bị đạn bắn vào đùi, mông và mảnh lựu đạn làm bị thương ở hông. Sau đó, ông được đưa bằng thuyền đến bệnh viện ở Hội An. Do quãng đường vận chuyển dài, vết thương bị nhiễm trùng và phải mất nhiều thời gian mới hồi phục.

Một nhân chứng khác, ông Nguyễn Hữu Tuần, kể rằng ông đang làm ruộng gần khu vực xảy ra vụ việc thì nghe tiếng súng nổ. Theo lời ông, người dân đã tụ tập để phản đối việc binh lính tự ý chặt cây dương liễu. Ông cho biết riêng xóm Cát, làng Hà Lam, nơi nay thuộc xã Bình Phục, đã có 27 người hy sinh.

Những lời kể của nhân chứng góp phần tái hiện không khí căng thẳng tại Bàu Bàng, đồng thời làm rõ nỗi đau của người dân và tinh thần đấu tranh của cộng đồng trong những ngày tháng 9/1954.

Ý nghĩa lịch sử của cuộc đấu tranh

Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được là một sự kiện tiêu biểu của phong trào đấu tranh chính trị tại Quảng Nam sau Hiệp định Genève năm 1954. Từ một vụ việc liên quan đến tài sản của người dân, phong trào đã phát triển thành cuộc đấu tranh tập thể với những yêu cầu rộng hơn về công lý, quyền sống và việc thực hiện các cam kết hòa bình.

Sự tham gia đông đảo của nhân dân cho thấy sức mạnh đoàn kết của cộng đồng khi đối mặt với bạo lực và bất công. Đặc biệt, việc đông đảo người dân không mang vũ khí vẫn kiên trì đấu tranh trước lực lượng được trang bị vũ khí thể hiện tinh thần dũng cảm và ý chí bảo vệ quyền lợi chính đáng.

Cuộc đấu tranh cũng phản ánh vai trò của tổ chức lãnh đạo địa phương trong việc định hướng phong trào, chuyển từ phản ứng tự phát sang đấu tranh chính trị có tổ chức. Dù phải chịu tổn thất lớn, người dân đã buộc đối phương phải nhượng bộ một số yêu cầu, qua đó tạo tiếng vang trong phong trào đấu tranh tại địa phương.

Đối với lịch sử Quảng Nam, sự kiện Hà Lam – Chợ Được là lời nhắc nhớ về những hy sinh của người dân trong giai đoạn sau năm 1954, đồng thời cho thấy khát vọng hòa bình, độc lập và công lý đã trở thành động lực quan trọng trong các phong trào đấu tranh của nhân dân.

Công tác tưởng niệm và bảo tồn di tích

Sau ngày quê hương được giải phóng vào năm 1975, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương đã xây dựng tượng đài và bia tưởng niệm ngay tại nơi đồng bào hy sinh trong cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được.

Công trình được hình thành nhằm ghi nhớ những người đã mất, bảo tồn ký ức về sự kiện và giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau. Không gian tưởng niệm với tượng đài, bia đá, phù điêu và cây xanh tạo nên địa điểm để người dân đến thắp hương, tri ân và tìm hiểu lịch sử.

Năm 2014, Ban Tuyên giáo Huyện ủy Thăng Bình phối hợp với Hội Văn học – Nghệ thuật tỉnh xuất bản tập sách Cuộc đấu tranh Hà Lam – Chợ Được: Dấu ấn lịch sử. Cuốn sách tập hợp các bài viết về sự kiện và những vấn đề liên quan, đồng thời giới thiệu các di tích lịch sử trên địa bàn huyện Thăng Bình.

Di tích được công nhận cấp tỉnh năm 2005 và xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2014. Việc bảo tồn và phát huy giá trị khu tưởng niệm góp phần lưu giữ ký ức lịch sử địa phương, đồng thời giúp du khách hiểu thêm về những mất mát và khát vọng hòa bình của người dân trong thời kỳ chiến tranh.

Thông tin nhanh