Đình Tiền hiền Tân Hiệp

Đình Tiền hiền Tân Hiệp, còn gọi là Lăng Tiền Hiền, tọa lạc tại Xóm Giữa, thôn Bãi Làng, xã Tân Hiệp, Cù Lao Chàm. Đây là một công trình tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng cư dân trên đảo, được xây dựng để thờ các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai hoang, lập làng và ổn định cuộc sống, đồng thời phối thờ các vị thần được tin là phù hộ, che chở cho cư dân trong cuộc sống và những chuyến đi biển.

Theo lời kể của các bậc cao niên địa phương, di tích được xây dựng từ khá sớm, khoảng cuối thế kỷ XVIII hoặc đầu thế kỷ XIX. Dù hiện không còn tư liệu xác định chính xác niên đại khởi dựng, công trình vẫn là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu quá trình định cư, khai hoang và hình thành đời sống tín ngưỡng của cư dân Cù Lao Chàm.

Vị trí và đường đến Đình Tiền hiền

Đình Tiền hiền nằm tại Xóm Giữa, thôn Bãi Làng, xã Tân Hiệp. Phía Tây giáp đường mòn, phía Đông và phía Bắc giáp khu dân cư, phía Nam giáp Trường Tiểu học Bãi Làng.

Từ bến đò Bãi Làng, đi theo đường bê tông ven biển về hướng Đông Nam khoảng hơn 200 m, đến khu vực cống thoát nước ra biển thì rẽ trái khoảng 50 m là tới di tích.

Cù Lao Chàm và quá trình hình thành cộng đồng cư dân

Cù Lao Chàm từng được biết đến với nhiều tên gọi trong lịch sử như Pulaucham, Chiêm Bất Lao, Tiêm Bút Loa, Tiêm Bích Loa và Đại Chiêm dư. Quần đảo gồm nhiều đảo lớn nhỏ như Hòn Lao, Hòn Tai, Hòn Khô, Hòn Lá, Hòn Mồ, Hòn Dài và Hòn Ông, nằm cách đất liền khoảng 15 km và tạo thành một vòng cung hướng về phía đất liền.

Từ lâu, Cù Lao Chàm được xem như một bức bình phong tự nhiên bảo vệ Đại Chiêm hải khẩu, vùng cửa biển gắn với đô thị cổ Hội An. Đại Nam nhất thống chí từng mô tả Cù Lao Chàm là “bức bình phong của Đại Chiêm hải khẩu”, đồng thời cho biết cư dân phường Tân Hiệp sinh sống ở sườn phía Nam của núi. Trên đảo có ruộng đất có thể canh tác, còn những người đi biển trong nước và từ nước ngoài thường lấy Cù Lao Chàm làm mốc, dừng chân để lấy củi và nước trên hành trình.

Các tư liệu lịch sử và kết quả khảo cổ học cho thấy con người đã cư trú trên Cù Lao Chàm từ rất sớm. Những hiện vật bằng đá được phát hiện tại di chỉ Bãi Ông như rìu tứ giác, rìu có vai, lưỡi ghè và bàn nghiền cho thấy sự hiện diện của con người trên quần đảo từ khoảng 3.000 năm trước.

Trong quá trình định cư, cộng đồng cư dân trên đảo hình thành những không gian tín ngưỡng để tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công khai hoang, khẩn hóa, lập làng và bảo vệ cuộc sống cộng đồng. Đây cũng là truyền thống phổ biến của cư dân Việt khi đến khai phá và định cư tại những vùng đất mới. Đình, miếu vừa là nơi thờ tự, vừa là không gian cộng đồng và nơi gửi gắm mong cầu bình an.

Đình Tiền hiền Tân Hiệp được hình thành trong bối cảnh đó, phản ánh quá trình cộng đồng cư dân Cù Lao Chàm tổ chức đời sống và xây dựng hệ thống tín ngưỡng riêng trên đảo.

Lịch sử hình thành và đối tượng thờ tự

Hiện nay, di tích không còn giữ được tư liệu xác định chính xác năm xây dựng. Qua điều tra các bậc cao niên trong làng, công trình được cho là đã tồn tại từ khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX.

Đình được xây dựng trước hết để thờ các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai hoang, lập làng và xây dựng cộng đồng. Bên cạnh đó, di tích còn phối thờ những vị thần liên quan đến biển cả, sông nước và việc bảo hộ cư dân trong cuộc sống cũng như trong quá trình đi biển.

Đặc biệt, trên bệ thờ chính gian giữa có các bài vị ghi thần hiệu của những vị Phục Ba Tướng quân. Theo tư liệu của di tích, “Phục Ba Tướng quân” (伏波將軍) là tước hiệu dành cho những người có công chinh phục sóng gió hoặc có tài hàng hải, được xem là có khả năng vượt qua phong ba trong những chuyến đi biển.

Tư liệu cũng cho biết trong lịch sử Trung Quốc có ít nhất ba nhân vật từng được phong tước Phục Ba Tướng quân là Lộ Bác Đức, Mã Viện và Trịnh Thành Công. Vì vậy, danh tính cụ thể của vị Phục Ba được thờ tại Đình Tiền hiền Tân Hiệp hiện chưa được xác định rõ từ các tư liệu còn lại.

Hai bên bệ thờ chính còn có các bệ thờ Tả ban liệt vị và Hữu ban liệt vị, thể hiện cấu trúc tín ngưỡng truyền thống của một công trình thờ tự cộng đồng.

Kiến trúc Đình Tiền hiền Tân Hiệp

Đình Tiền hiền là một công trình có quy mô tương đối lớn trong hệ thống di tích tín ngưỡng của cư dân Cù Lao Chàm. Công trình chủ yếu sử dụng các vật liệu sẵn có tại địa phương như vôi, gạch, đá và san hô.

Khác với nhiều đình làng truyền thống sử dụng hệ thống cột, kèo gỗ, công trình được xây dựng theo lối cuốn vòm, không có hệ cột kèo gỗ. Mái lợp ngói âm dương, bờ nóc trang trí hình lưỡng long tranh châu. Các bờ hồi được tạo dáng mềm mại với những mô típ hoa lá, đuôi cá, mặt rồng và các chi tiết trang trí truyền thống.

Không gian nội thất khá rộng, được chia thành nhiều nếp và ngăn cách bởi các trụ xây. Gian giữa là khu vực thờ chính với các bài vị bằng gỗ sơn son thếp vàng. Hai bên là những không gian thờ phụ dành cho các ban thờ liên quan.

Trên tường và các trụ trong đình còn có nhiều câu đối chữ Hán ca ngợi công đức của các bậc tiền hiền, hậu hiền và thần linh. Một câu đối có nội dung ca ngợi công lao khai phá của tiền nhân sâu như biển lớn và đức của những người đi sau cao như núi. Một câu khác thể hiện mong ước nhờ thần linh che chở để núi non bình yên, biển cả không nổi sóng.

Di tích còn lưu giữ những bức hoành gỗ sơn son thếp vàng do các hiệu buôn tại phố Hội An phụng cúng. Trong đó có bức “Hải Bất Dương Ba” (海不揚波), mang ý nghĩa biển không nổi sóng, cùng bức “Đức Phối Càn Khôn” (德配乾坤), thể hiện tư tưởng ca ngợi công đức rộng lớn của các bậc được thờ phụng.

Phía trước đình là khoảng sân rộng lát gạch đỏ, có bình phong lớn án ngữ phía trước. Cổng đình cao, phần đỉnh được tạo dáng hình bông sen, tạo điểm nhấn cho không gian phía trước công trình.

Những hiện vật còn lưu giữ

Hiện nay, di tích còn bảo tồn được một số hiện vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật, tiêu biểu gồm:

• 3 bài vị bằng gỗ, được chạm trổ, sơn son thếp vàng và ghi thần hiệu của các vị Phục Ba Tướng quân.
• 2 bức hoành phi lớn, sơn son thếp vàng, do các thương hiệu tại phố Hội An phụng cúng.

Các bài vị, hoành phi cùng hệ thống câu đối và trang trí kiến trúc góp phần phản ánh mối liên hệ giữa cộng đồng cư dân Cù Lao Chàm với đời sống tín ngưỡng, nghề biển và thương cảng Hội An.

Giá trị lịch sử, khoa học và văn hóa

Đình Tiền hiền Tân Hiệp có giá trị quan trọng trong việc nghiên cứu quá trình cư dân đến định cư, khai hoang và ổn định cuộc sống trên Cù Lao Chàm. Di tích đồng thời góp phần làm sáng tỏ những tập tục tín ngưỡng của cộng đồng cư dân đảo, đặc biệt là truyền thống thờ tiền hiền, hậu hiền và các vị thần bảo hộ cuộc sống.

Về kiến trúc, công trình là một dạng thức khá đặc biệt trong hệ thống kiến trúc tín ngưỡng của Hội An và Cù Lao Chàm với kết cấu cuốn vòm bằng vật liệu địa phương, mái ngói âm dương và hệ thống trang trí mang đậm đặc trưng truyền thống.

Sự hiện diện của Đình Tiền hiền trong quần thể di tích Tân Hiệp góp phần làm phong phú thêm hệ thống công trình tôn giáo, tín ngưỡng trên Cù Lao Chàm, đồng thời giúp hình dung rõ hơn về đời sống cộng đồng của cư dân đảo qua nhiều thế hệ.

Bảo tồn và tu bổ di tích

Năm 1997, cán bộ chuyên môn của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An đã tiến hành khảo sát, đánh giá giá trị và lập hồ sơ bước đầu cho di tích. Công tác đo vẽ và khoanh vùng bảo vệ tiếp tục được triển khai nhằm hoàn thiện hồ sơ khoa học.

Do công trình từng xuống cấp và hư hại nghiêm trọng, UBND thị xã Hội An và Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An đã phối hợp với địa phương tiến hành đại trùng tu vào năm 2001. Sau quá trình tu bổ, công trình được củng cố vững chắc, bảo đảm điều kiện tiếp tục phục vụ nhu cầu tín ngưỡng và bảo tồn giá trị văn hóa của cộng đồng.

Thông tin nhanh