Giếng Xóm Cấm Cù Lao Chàm

Giếng Xóm Cấm, còn gọi là Giếng Xóm Trong, tọa lạc tại khu dân cư Xóm Cấm, thôn Cấm, xã Tân Hiệp, Cù Lao Chàm. Đây là một trong những giếng cổ trên quần đảo còn được bảo tồn và sử dụng đến ngày nay, mang những đặc điểm kiến trúc được cho là kế thừa kỹ thuật xây dựng giếng của cư dân Chăm.

Không chỉ phục vụ nhu cầu nước ngọt của cư dân trên đảo, Giếng Xóm Cấm còn gắn với lịch sử giao thương đường biển của Cù Lao Chàm. Theo các tư liệu được dẫn lại, những thương thuyền quốc tế từng ghé Cù Lao Chàm để bổ sung lương thực, thực phẩm và nước ngọt cho những chặng hải trình tiếp theo.

Vị trí và đường đến Giếng Xóm Cấm

Giếng nằm tại ngã ba đường bê tông trong khu dân cư Xóm Cấm, thuộc thôn Cấm, xã Tân Hiệp. Di tích nằm gần ranh giới giữa khu dân cư Xóm Cấm và Bãi Làng, cách cầu tàu Bãi Làng Cù Lao Chàm khoảng 200 m về phía Tây. Vị trí này thuận lợi cho cư dân hai khu vực lấy nước phục vụ sinh hoạt hằng ngày.

Từ bến đò Bãi Làng, đi bộ theo hướng Đông Bắc khoảng 200 m đến sân vận động xã Tân Hiệp, sau đó rẽ phải, đi tiếp theo đường bê tông khoảng 100 m. Đến ngã ba đường bê tông là tới di tích.

Cù Lao Chàm và những giếng cổ của cư dân Chăm

Cù Lao Chàm nằm cách Hội An khoảng 15 km ngoài khơi và giữ vị trí quan trọng trong lịch sử kinh tế, văn hóa và quân sự của Hội An. Các kết quả khảo cổ học cho thấy quần đảo đã có cư dân sinh sống từ thời tiền sử và tiếp tục có quá trình cư trú liên tục qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Trong các cuộc khảo sát và khai quật từ năm 1998 đến 2000, các nhà khảo cổ học phát hiện nhiều hiện vật tại Bãi Ông như đồ gia dụng, công cụ sản xuất, đồ trang sức và mộ nồi. Niên đại được xác định khoảng 3.100 ± 60 BP, cho thấy cách đây hơn 3.000 năm đã có cư dân Tiền Sa Huỳnh sinh sống khá tập trung trên Cù Lao Chàm.

Tại di tích cư trú Bãi Làng, các cuộc thám sát và khai quật năm 1998, 1999 cũng phát hiện gốm Chăm, gốm Islam và gốm Đường, qua đó cho thấy từ khoảng thế kỷ VII đến X, cư dân Champa đã cư trú liên tục tại Cù Lao Chàm và có sự giao lưu thương mại với các thương nhân đến từ Trung Đông và Trung Quốc.

Những phát hiện này cho thấy Cù Lao Chàm là một không gian cư trú liên tục từ thời tiền sơ sử đến thời cổ sử, đồng thời từng giữ vai trò đáng kể trên tuyến giao thương hàng hải trong khu vực.

Giếng Xóm Cấm trong lịch sử hàng hải

Các tư liệu được dẫn lại từ Tùy Thư, Đường Thư và Hải ngoại ký sự của Thích Đại Sán cho biết Cù Lao Chàm từng là điểm dừng chân của các thương thuyền quốc tế trên tuyến hàng hải ven biển Đông. Tại đây, thương nhân có thể bổ sung lương thực và lấy nước ngọt từ các giếng trên đảo để chuẩn bị cho hành trình tiếp theo.

Trong không gian văn hóa Hội An hiện vẫn còn nhiều giếng cổ mang đặc điểm kỹ thuật của giếng Chăm, phân bố tại nhiều khu vực như Thanh Hà, Cẩm Hà, Minh An, Tân Hiệp và vùng Trung Phường. Những công trình tiêu biểu có thể kể đến Giếng Bá Lễ, Giếng đá Trà Quế và Giếng Xóm Cấm ở Cù Lao Chàm.

Các nhà khảo cổ cũng phát hiện dấu tích những dãy đá xếp dẫn nước từ núi xuống trên Cù Lao Chàm. Cùng với hệ thống giếng, những công trình này cho thấy cư dân cổ trên đảo đã có những phương thức khai thác và dẫn nguồn nước ngọt phù hợp với điều kiện tự nhiên.

Từ thế kỷ XVI, XVII, cộng đồng người Việt hình thành và phát triển tại Cù Lao Chàm và Hội An. Trong quá trình định cư, cư dân Việt xây dựng nhiều công trình phục vụ đời sống, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Một số giếng Chăm có thể đã được cộng đồng cư dân về sau kế thừa, sử dụng, tu bổ nhưng vẫn giữ lại kiểu dáng, vật liệu và kết cấu truyền thống. Giếng Xóm Cấm được xem là một trong những công trình phản ánh quá trình kế thừa đó.

Năm 1989, các nhà nghiên cứu Trần Quốc Vượng, Vũ Hữu Minh và Trần Kỳ Phương đã khảo sát các giếng Chăm ở Cù Lao Chàm và ghi nhận một giếng lớn được xây bằng gạch, đáy lót gỗ, vẫn được người dân sử dụng. Theo hồ sơ di tích, có khả năng công trình được mô tả trong tư liệu này chính là Giếng Xóm Cấm.

Tháng 7 năm 1997, cán bộ chuyên môn của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An phối hợp với UBND xã Tân Hiệp tiến hành khảo sát và bước đầu đánh giá giá trị của di tích.

Kiến trúc và kỹ thuật xây dựng

Theo các nghiên cứu về giếng Chăm tại Hội An, những giếng cổ thuộc loại hình này thường có hình tròn, hình vuông hoặc cấu trúc trên tròn dưới vuông. Thành giếng được xây bằng gạch hoặc đá xếp theo dạng “vành khăn”, còn dưới đáy thường có các thanh gỗ lim hoặc đá ghép thành hình vuông.

Một đặc điểm đáng chú ý là nguồn nước trong các giếng cổ này thường trong, ngọt và dồi dào, kể cả trong những thời kỳ khô hạn.

Giếng Xóm Cấm có kiến trúc nguyên gốc dạng ống lăng trụ, thành giếng hình tròn, nền giếng hình vuông và tại các góc có dấu tích trụ vuông. Khuôn viên giếng rộng khoảng 15 m², đường kính miệng giếng khoảng 118 cm. Lòng giếng được xây bằng gạch và tô vữa vôi, gạch có kích thước khoảng 30 × 14 × 4 cm. Độ sâu từ miệng giếng xuống đáy khoảng 4,5 m, bên dưới có các thanh gỗ lim.

Một số bộ phận của giếng đã được cải tạo trong quá trình sử dụng, gồm thành miệng giếng xây bằng gạch xi măng, nền tráng xi măng và phần gờ bao bên ngoài. Kiến trúc nguyên gốc từng bị biến dạng do việc đập phá để mở đường liên xóm trước đây.

So với những giếng cổ khác ở Hội An, Giếng Xóm Cấm có nhiều đặc điểm tương đồng về hình dáng, kỹ thuật xây dựng và cách xử lý đáy giếng. Những đặc điểm này là cơ sở để nghiên cứu kỹ thuật xây dựng giếng của cư dân Chăm cũng như quá trình tiếp nhận và kế thừa kỹ thuật đó của cư dân Việt trên đảo.

Nguồn nước và đời sống cư dân

Một trong những giá trị đặc biệt của Giếng Xóm Cấm là khả năng cung cấp nguồn nước ổn định trong điều kiện tự nhiên của một xã đảo.

Theo tư liệu di tích, giếng vẫn có nguồn nước dồi dào, trong, ngọt và mát. Hiện nay, hơn 30 hộ với khoảng 150 nhân khẩu thuộc hai khu vực Bãi Làng và Xóm Cấm từng sử dụng nguồn nước từ giếng cho sinh hoạt. Nhiều tàu thuyền đánh cá cũng ghé khu vực này để lấy nước.

Vị trí của giếng gần biển khiến công trình không chỉ có ý nghĩa đối với cư dân địa phương mà còn từng có vai trò đối với các thương thuyền và ngư thuyền đi qua Cù Lao Chàm. Nguồn nước ngọt tại đây là một tài nguyên thiết yếu đối với những hành trình dài trên biển.

Giếng vì thế không đơn thuần là một công trình dân sinh mà còn phản ánh mối quan hệ giữa con người, nguồn nước và hoạt động giao thương hàng hải trong lịch sử Cù Lao Chàm.

Tín ngưỡng Thần Giếng

Trong quan niệm dân gian của cư dân Việt, trong đó có cư dân Cù Lao Chàm, giếng nước được xem là nơi có vị thần cai quản và chi phối nguồn nước. Vì vậy, người dân Xóm Cấm vẫn duy trì những tập tục tín ngưỡng liên quan đến Thần Giếng.

Vào ban đêm, người dân thường thắp hương tại giếng. Vào những ngày sóc, vọng và dịp giao thừa, cư dân trong khu vực tổ chức lễ cúng với hương đèn, hoa quả và đồ lễ bằng giấy, cầu mong Thần Giếng phù hộ cho Xóm Cấm bình yên, cuộc sống thuận lợi và nguồn nước luôn dồi dào.

Tập tục này cho thấy một công trình phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày cũng có thể trở thành một phần của đời sống tín ngưỡng cộng đồng, nơi con người thể hiện sự trân trọng đối với nguồn nước và môi trường sống.

Giá trị lịch sử, khoa học và văn hóa

Về lịch sử, Giếng Xóm Cấm chưa có tư liệu xác định chính xác niên đại xây dựng. Tuy nhiên, dựa trên hiện trạng, kỹ thuật xây dựng và so sánh với các giếng cổ khác tại Hội An, công trình được cho là đã tồn tại từ nhiều trăm năm.

Về văn hóa và xã hội, giếng từng giữ vai trò quan trọng trong đời sống cư dân đảo, đồng thời là điểm cung cấp nước cho ngư dân và thương nhân từ nơi khác đến Cù Lao Chàm. Qua đó, di tích phản ánh mối giao lưu giữa cộng đồng cư dân trên đảo với các thương nhân, ngư dân từ những vùng khác trong quá trình giao thương đường biển.

Về khoa học, Giếng Xóm Cấm cung cấp tư liệu để nghiên cứu đời sống sinh hoạt của cư dân địa phương, quá trình phát triển làng xã và vị trí của Cù Lao Chàm trên tuyến giao thương hàng hải ven biển Đông. Những câu chuyện dân gian và tập tục liên quan đến giếng được người dân truyền lại cũng góp phần bổ sung tư liệu về đời sống tinh thần của cộng đồng Xóm Cấm.

Đặc biệt, kỹ thuật xây dựng giếng là nguồn tư liệu có giá trị trong việc tìm hiểu hệ thống giếng Chăm ở Hội An và quá trình cư dân Việt kế thừa, thích nghi những kinh nghiệm xây dựng công trình khai thác nước ngọt trên đảo.

Giếng Xóm Cấm được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 2006, trở thành một thành phần quan trọng trong hệ thống di sản lịch sử, khảo cổ và văn hóa của Cù Lao Chàm.

Thông tin nhanh