Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy

Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy là một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng đất Cần Thơ, được tổ chức tại đình Bình Thủy vào tháng Tư âm lịch hằng năm. Đây là kỳ lễ lớn nhất trong năm của đình, gồm hệ thống nghi lễ thờ Thành Hoàng, Thần Nông, Sơn Quân cùng các bậc tiền hiền, hậu hiền và những người có công khai phá, xây dựng làng xã.

Lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng mà còn phản ánh rõ đời sống văn hóa của cư dân Nam Bộ, đặc biệt là truyền thống cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, xóm làng bình an và cuộc sống sung túc.

Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL ngày 30/01/2018.

Nội dung chính

Đình Bình Thủy và lịch sử hình thành

Đình Bình Thủy tọa lạc trên đường Lê Hồng Phong, phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ. Đây là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, đồng thời là không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng cư dân địa phương.

Theo tư liệu về lịch sử đình, vùng đất Bình Thủy xưa thuộc làng Long Tuyền. Năm 1844, một trận bão lụt lớn gây thiệt hại nặng nề cho nhà cửa, ruộng vườn và đời sống người dân. Sau thiên tai, cư dân trở lại khai khẩn, ổn định cuộc sống và dựng một ngôi đình bằng gỗ, lợp lá tại khu vực vàm rạch Bình Thủy để thờ thần và cầu mong cuộc sống yên ổn.

Năm 1852, theo truyền thuyết địa phương, quan Khâm sai Đại thần Huỳnh Mẫn Đạt trong chuyến tuần du trên sông Hậu gặp cuồng phong, phải cho thuyền tránh vào khu vực vàm rạch Bình Thủy. Tại đây, sóng gió yên bình, cảnh vật trù phú, dân cư an cư lạc nghiệp. Sau khi trở về, ông dâng sớ trình vua Tự Đức và vùng đất này được đặt tên là Bình Thủy. Cũng trong năm 1852, vua Tự Đức ban sắc phong “Bổn Cảnh Thành Hoàng” cho làng.

Trải qua nhiều lần tu bổ, đình được xây dựng lại bằng gạch ngói vào đầu thế kỷ XX và hoàn thành vào năm 1910. Năm 1989, đình Bình Thủy được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Ngày nay, đình vẫn là nơi duy trì các nghi lễ truyền thống và hai kỳ lễ Kỳ Yên quan trọng trong năm là Kỳ Yên Thượng điền vào tháng Tư âm lịch và Kỳ Yên Hạ điền vào tháng Chạp.

Lễ Kỳ Yên Thượng điền đình Bình Thủy

Kỳ Yên Thượng điền được tổ chức từ khoảng ngày 12 đến 15 tháng Tư âm lịch, là kỳ lễ lớn và có hệ thống nghi thức đầy đủ nhất tại đình Bình Thủy.

Trước khi bước vào những nghi lễ chính, từ ngày 11, Ban Tế tự và những người có trách nhiệm trong cộng đồng thực hiện các nghi thức chuẩn bị như mở cửa tam quan, tế đất, cúng tiên thường và lễ trình sanh.

Lễ mở cửa tam quan được thực hiện theo trình tự nhất định. Sau đó, đình được làm vệ sinh, lau dọn các đồ thờ tự để chuẩn bị cho những ngày lễ chính.

Lễ tế đất được thực hiện tại nhà bổn thôn nhằm cáo với vị thần cai quản đất đai về việc đình chuẩn bị mở hội. Lễ tiên thường là nghi thức báo cáo với các bậc tiền nhân và người đã khuất về kỳ lễ sắp diễn ra.

Đặc biệt, lễ trình sanh được tổ chức tại miếu Thần Nông trong khuôn viên đình. Lễ vật truyền thống là tam sanh, gồm heo, dê và ngỗng. Theo thông lệ, cứ ba năm lễ vật có sự thay đổi, trong đó bò lông vàng được sử dụng thay cho heo. Nghi thức mang ý nghĩa cầu mong quốc gia, thôn xã và nhân dân đều được bình an, thuận lợi.

Lễ thỉnh sắc thần du ngoạn

Khoảng 2 giờ sáng ngày 12, lễ hội chính thức bước vào nghi thức thỉnh sắc thần du ngoạn.

Sắc thần được rước bằng long xa phụng tán đi qua một số tuyến đường và khu dân cư trên địa bàn Bình Thủy rồi trở về đình làm lễ an vị. Khi đoàn rước đi qua, người dân hai bên đường thường chuẩn bị lễ vật để nghinh đón, gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an và cuộc sống thuận lợi.

Nghi thức rước sắc không chỉ có ý nghĩa tôn giáo mà còn tạo nên sự kết nối giữa đình và cộng đồng cư dân trong khu vực.

Lễ tế Thần Nông

Khoảng 5 giờ sáng ngày 12, lễ tế Thần Nông được tổ chức tại miếu Thần Nông.

Thần Nông là vị thần gắn với nghề nông và quá trình con người khai phá, canh tác đất đai. Lễ tế thể hiện lòng biết ơn đối với vị thần được quan niệm là người dạy dân cày cấy, đồng thời cầu mong mùa màng tươi tốt, cuộc sống no đủ.

Lễ thay khăn Sắc Thần

Đến khoảng giữa trưa, nghi thức thay khăn Sắc Thần được thực hiện. Chủ lễ làm lễ xin phép, sau đó sắc phong được cung kính lấy ra khỏi hộp để đọc và thay khăn đỏ mới trước khi đặt trở lại ngai thờ.

Đây vừa là nghi thức tín ngưỡng, vừa là dịp để cộng đồng được chứng kiến sắc phong của đình. Sắc thần là một trong những biểu tượng quan trọng cho lịch sử hình thành làng xã và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.

Lễ Xây chầu – Đại bội

Một trong những nghi thức đặc sắc nhất của lễ hội là Xây chầu – Đại bội, gắn với nghệ thuật hát bội truyền thống Nam Bộ.

Lễ Xây chầu tại đình Bình Thủy được thực hiện theo hình thức kết hợp giữa văn và võ. Chủ tế làm lễ thỉnh Thành Hoàng về dự lễ, sau đó tiếng trống chầu vang lên mở đầu nghi thức.

Ý nghĩa của Xây chầu gắn với quan niệm khai thông thái cực, hòa hợp âm dương và cầu mong cuộc sống bình an.

Tiếp đó là phần Đại bội do các diễn viên hát bội thực hiện. Các nghi tiết Nhứt thái, Lưỡng nghi, Tam tài, Tứ tượng, Ngũ hành lần lượt được thể hiện thông qua số lượng diễn viên, động tác, phục trang, điệu múa và lời hát. Đây là phần nghi lễ kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và nghệ thuật sân khấu truyền thống, tạo nên nét riêng của lễ hội đình Nam Bộ.

Các nghi lễ trong những ngày tiếp theo

Sáng ngày 13, lễ Tế bàn soạn được tổ chức tại gian chánh điện. Đây là dịp để những người chủ trì thống nhất việc chuẩn bị lễ vật và phân công nhiệm vụ cho các nghi thức tiếp theo.

Khoảng 2 giờ sáng ngày 14 diễn ra lễ Túc yết, một nghi lễ quan trọng nhằm nghinh thần và trình lễ vật. Nghi thức có sự tham gia của Ban Chủ lễ và các học trò lễ. Lễ vật gồm heo đã cạo lông cùng chén huyết, chén lông và các lễ phẩm theo nghi thức truyền thống. Văn tế sau khi đọc được mang đi hóa.

Rạng sáng ngày 15 là lễ Chánh tế, nghi lễ trọng tâm của kỳ Kỳ Yên Thượng điền. Đây là dịp cộng đồng dâng lễ tạ thần, tưởng nhớ các bậc tiền hiền, hậu hiền, những người có công khai phá, lập làng và xây dựng quê hương. Nghi lễ cũng mang ý nghĩa tưởng niệm những người đã hy sinh vì cộng đồng và đất nước.

Sau Chánh tế là lễ Tôn vương, được thực hiện với sự tham gia của các nghệ nhân, diễn viên hát bội. Nghi thức này có mối liên hệ mật thiết với chương trình hát bội trong lễ hội và là một phần quan trọng trong không gian văn hóa đình làng Nam Bộ.

Tiếp đó là lễ tế Sơn Quân tại miếu Sơn Quân, thường được gọi là miếu Ông Hổ. Nghi lễ thể hiện quan niệm dân gian về việc kính thần, cầu mong cuộc sống bình yên, tránh thiên tai, dịch họa và thú dữ.

Không gian hội và các hoạt động văn hóa

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, Kỳ Yên đình Bình Thủy còn có phần hội với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thể thao.

Hát bội, hát tuồng cổ, đờn ca tài tử được tổ chức trong không gian lễ hội, tạo điều kiện để các loại hình nghệ thuật truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Một số hoạt động khác có thể được tổ chức tùy từng năm như thi thổi xôi, trình diễn ẩm thực dân gian, thư pháp, vẽ tranh ký họa, triển lãm sách, giới thiệu sản phẩm và quảng bá du lịch địa phương. Các trò chơi, hoạt động thể thao dân gian như đua thuyền, kéo co, đập nồi, nhảy bao bố, cờ tướng, đua xe đạp cũng góp phần tạo không khí vui tươi cho lễ hội.

Phần hội giúp lễ Kỳ Yên không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng mà còn trở thành không gian giao lưu văn hóa, nơi người dân gặp gỡ, vui chơi và cùng tham gia các hoạt động cộng đồng.

Giá trị văn hóa của Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy

Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy phản ánh quá trình hình thành cộng đồng cư dân trên vùng đất Nam Bộ, nơi con người từng bước khai phá tự nhiên, lập làng, phát triển sản xuất và xây dựng đời sống cộng đồng.

Hệ thống nghi lễ trong lễ hội thể hiện nhiều lớp tín ngưỡng dân gian, từ thờ Thành Hoàng, Thần Nông, Sơn Quân đến tưởng niệm tiền hiền, hậu hiền và những người có công với quê hương. Qua đó, lễ hội thể hiện rõ quan niệm của cư dân nông nghiệp về sự hài hòa giữa con người, thiên nhiên và thế giới tâm linh.

Lễ hội cũng là dịp để cộng đồng thực hành truyền thống uống nước nhớ nguồn, tưởng nhớ những người đi trước và cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi, quốc thái dân an.

Đáng chú ý, những nghi thức như Xây chầu – Đại bội còn góp phần bảo tồn nghệ thuật hát bội và các hình thức diễn xướng dân gian trong môi trường sinh hoạt cộng đồng. Việc duy trì lễ hội qua nhiều thế hệ giúp những tri thức, nghi lễ và tập quán truyền thống tiếp tục được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng, Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL ngày 30/01/2018.

Ngày nay, lễ hội vẫn là một sự kiện văn hóa quan trọng của Bình Thủy và Cần Thơ, thu hút người dân địa phương cũng như du khách đến tham dự, tìm hiểu một không gian tín ngưỡng và văn hóa truyền thống đặc trưng của miền Tây Nam Bộ.