Nghề làm bánh Pía tỉnh Sóc Trăng là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, gắn liền với cộng đồng người Hoa, đặc biệt là người Triều Châu, tại vùng Vũng Thơm và các địa phương thuộc Châu Thành. Không chỉ là một nghề thủ công truyền thống, làm bánh Pía còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa, ẩm thực, sinh kế và hoạt động giao thương của người dân Sóc Trăng.
Bánh Pía đã vượt ra khỏi phạm vi một món ăn địa phương để trở thành biểu tượng ẩm thực của Sóc Trăng, hiện diện trong các dịp lễ, Tết, ngày rằm tháng Tám âm lịch, các sự kiện gia đình, hoạt động biếu tặng và trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.
| Thông tin di sản | Nội dung |
|---|---|
| Tên di sản | Nghề làm bánh Pía |
| Số quyết định | 2728/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020 |
| Loại hình | Nghề thủ công truyền thống |
| Địa điểm | Tỉnh Sóc Trăng |
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kỹ thuật chế biến, đời sống cộng đồng và kinh tế địa phương, Nghề làm bánh Pía tỉnh Sóc Trăng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2728/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020.
Nguồn gốc của bánh Pía ở Sóc Trăng
Theo cách gọi của người Triều Châu, “pía” hoặc “pi-é” có nghĩa là bánh. Bánh Pía được cho là do một bộ phận người Minh Hương, tức người Hoa di cư, mang vào Việt Nam từ khoảng thế kỷ XVI. Loại bánh này có nguồn gốc từ dòng bánh Trung thu truyền thống của người Triều Châu, còn được gọi là người Tiều.
Khi đến vùng Nam Bộ, bánh Pía dần được người Hoa điều chỉnh công thức để phù hợp với khẩu vị địa phương, đồng thời tận dụng nguồn nguyên liệu phong phú tại miền Tây Nam Bộ. Qua thời gian, món bánh có nguồn gốc ngoại nhập đã được bản địa hóa, trở thành một sản phẩm đặc trưng của Sóc Trăng.
Nghề làm bánh Pía tập trung chủ yếu tại các xã Phú Tâm, Thuận Hòa và An Hiệp, thuộc huyện Châu Thành, tỉnh Sóc Trăng. Trong đó, địa danh Vũng Thơm được xem là cái nôi của nghề làm bánh Pía truyền thống.
Vũng Thơm gắn với hai làng Phước Tâm, nay là xã Phú Tân, và Phú Nổ, nay thuộc xã Phú Tâm. Ban đầu, những gia đình người Hoa tại đây làm bánh chủ yếu để sử dụng trong gia đình, sau đó bán tại các tiệm tạp hóa, quán nước, chợ và khu dân cư trong vùng.
Những lò bánh đầu tiên ở Vũng Thơm
Theo tư liệu truyền khẩu của các nghệ nhân và gia đình làm bánh lâu đời, lò bánh Công Lập Thành của ông Âu Minh Xương được xem là một trong những lò bánh đầu tiên tại Vũng Thơm. Nghề làm bánh sau đó được truyền lại cho các thế hệ con cháu, trong đó có ông Âu Minh Châu.
Nhờ chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh doanh, lò Công Lập Thành dần phát triển, tạo động lực để nhiều gia đình khác học nghề và mở lò sản xuất. Một số lò bánh ra đời sau đó gồm Thuận Thành, Tân Hưng, Mỹ Hiệp Thành, Tạo Thành và nhiều cơ sở khác.
Từ những lò bánh gia đình quy mô nhỏ, nghề làm bánh Pía từng bước hình thành một vùng sản xuất tập trung. Các hộ gia đình vừa duy trì phương thức làm bánh thủ công, vừa cải tiến kỹ thuật để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường.
Sự biến đổi của công thức và kỹ thuật làm bánh
Bánh Pía Triều Châu thời kỳ đầu có cách chế biến khá đơn giản. Theo lời kể của các nghệ nhân, nhân bánh trước đây có thể gồm thịt vịt quay, chao, mỡ heo hoặc mỡ cừu; phần vỏ được làm từ bột mì hoặc hạt kê và nướng bằng lửa than.
Một số loại bánh Pía truyền thống của người Hoa Triều Châu từng xuất hiện tại Vũng Thơm gồm:
- Tàu xa lá: bánh Pía nhân đậu xanh, mứt và mỡ.
- Òn xa lá: bánh Pía nhân khoai môn, mứt và mỡ.
- Can xại: bánh Pía nhân cải muối mặn.
Khi định cư lâu dài ở miền Tây Nam Bộ, người Hoa đã từng bước thay đổi nguyên liệu và cách chế biến để phù hợp với khẩu vị người Việt. Các loại nhân truyền thống được biến đổi, bổ sung hoặc thay thế bằng những nguyên liệu phổ biến tại địa phương như đậu xanh, khoai môn, sầu riêng, đậu đỏ, hạt sen và nhiều loại thực phẩm khác.
Đặc điểm nổi bật của bánh Pía là phần vỏ gồm nhiều lớp bột mỏng xếp chồng lên nhau. Khi ăn, các lớp vỏ có thể dễ dàng tách ra, tạo nên đặc trưng được gọi là “bánh lột da”. Kỹ thuật tạo vỏ nhiều lớp đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm và độ chính xác của người thợ trong quá trình cán bột, cuộn bột và nướng bánh.
Bánh Pía trong đời sống văn hóa và ẩm thực Sóc Trăng
Bánh Pía không chỉ là món ăn mà còn gắn với nhiều phong tục, tập quán và hoạt động giao tiếp xã hội của cộng đồng. Bánh thường được sử dụng làm lễ vật dâng cúng, quà biếu trong dịp lễ, Tết, quà thăm hỏi hoặc quà tặng dành cho người thân, bạn bè.
Đặc biệt, bánh Pía thường gắn với Tết Trung thu và ngày rằm tháng Tám âm lịch, khi các gia đình chuẩn bị bánh trái để cúng gia tiên, sum họp và trao tặng nhau những món quà mang ý nghĩa đoàn viên.
Qua quá trình phát triển, bánh Pía đã trở thành một dấu hiệu nhận diện văn hóa ẩm thực của Sóc Trăng. Nhắc đến Sóc Trăng, du khách thường nhớ đến những sản phẩm đặc trưng như bánh Pía, lạp xưởng, mè láo và các món ăn mang dấu ấn giao thoa văn hóa Khmer, Hoa và Kinh.
Nghề làm bánh Pía cũng góp phần bảo tồn ký ức cộng đồng người Hoa tại Sóc Trăng, thể hiện sự tiếp nối giữa truyền thống gia đình, kỹ thuật thủ công, văn hóa ẩm thực và đời sống kinh tế địa phương.
Sự phát triển của làng nghề và sản phẩm bánh Pía
Sau gần một thế kỷ hình thành và phát triển, nghề làm bánh Pía tại Vũng Thơm nói riêng và Sóc Trăng nói chung đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Từ những lò bánh gia đình, nhiều doanh nghiệp và cơ sở sản xuất chuyên nghiệp đã ra đời, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng.
Hiện nay, Sóc Trăng có hơn 30 thương hiệu bánh Pía được sản xuất bởi nhiều doanh nghiệp, cơ sở và lò bánh. Trong số đó có những thương hiệu đã tồn tại gần 100 năm, đồng thời cũng có những thương hiệu mới hình thành nhưng nhanh chóng tạo được chỗ đứng trên thị trường.
Các sản phẩm bánh Pía ngày càng phong phú về chủng loại, hương vị và đối tượng sử dụng, tiêu biểu như: Bánh Pía đậu xanh sầu riêng, Bánh Pía khoai môn sầu riêng, Bánh Pía đậu xanh nhân dứa, Bánh Pía nhân đậu đỏ, Bánh Pía nhân đậu đen, Bánh Pía hạt sen, Bánh Pía chay, Bánh Pía dành cho người ăn kiêng đường…
Việc đa dạng hóa sản phẩm cho thấy nghề làm bánh Pía đã có khả năng thích ứng linh hoạt với nhu cầu của người tiêu dùng hiện đại, nhưng vẫn giữ được những đặc điểm cốt lõi như lớp vỏ nhiều tầng, kỹ thuật làm bánh truyền thống và hương vị đặc trưng.
Từ đặc sản địa phương đến sản phẩm xuất khẩu
Bánh Pía Sóc Trăng hiện được phân phối rộng rãi tại các hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng đặc sản, bến xe, bến cảng, sân bay, điểm tham quan và các khu du lịch trên cả nước.
Không chỉ chiếm lĩnh thị trường nội địa, bánh Pía Sóc Trăng còn từng bước tiếp cận thị trường quốc tế thông qua hoạt động xuất khẩu và hệ thống phân phối ở nước ngoài. Sản phẩm đã có mặt tại một số thị trường như: Hoa Kỳ, Canada, Nhật Bản, Australia, Trung Quốc, Hong Kong, Campuchia…
Một số thương hiệu lớn đã đưa bánh Pía vào hệ thống bán lẻ quốc tế. Chẳng hạn, sản phẩm bánh Pía của Tân Huê Viên đã được phân phối tại Costco, một trong những hệ thống bán lẻ lớn tại Hoa Kỳ.
Việc bánh Pía xuất hiện tại các thị trường quốc tế cho thấy một sản phẩm truyền thống của Sóc Trăng đã có khả năng vượt qua giới hạn địa lý, trở thành đại diện cho văn hóa ẩm thực Việt Nam trong hoạt động giao thương và quảng bá hình ảnh địa phương.
Giá trị kinh tế và sinh kế cộng đồng
Nghề làm bánh Pía đóng vai trò quan trọng đối với đời sống kinh tế của nhiều hộ gia đình tại Sóc Trăng. Từ các cơ sở sản xuất nhỏ đến những doanh nghiệp quy mô lớn, nghề làm bánh đã tạo ra nhiều việc làm cho người dân địa phương, từ khâu chuẩn bị nguyên liệu, chế biến, cán bột, tạo nhân, nướng bánh, đóng gói đến vận chuyển và phân phối.
Nghề truyền thống này giúp nhiều gia đình duy trì sinh kế ổn định, đồng thời tạo ra chuỗi giá trị liên quan đến nông sản và nguyên liệu địa phương. Các nguyên liệu như đậu xanh, khoai môn, sầu riêng, trứng muối và nhiều loại nông sản khác được sử dụng trong quá trình sản xuất, góp phần thúc đẩy hoạt động nông nghiệp, thương mại và dịch vụ.
Từ lợi ích kinh tế, các cơ sở sản xuất từng bước chuyên nghiệp hóa quy trình, cải tiến nhà xưởng, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và phát triển hệ thống phân phối. Tuy nhiên, nhiều cơ sở vẫn cố gắng duy trì các kỹ thuật thủ công truyền thống, đặc biệt là kỹ thuật tạo vỏ bánh nhiều lớp và phương pháp phối hợp nguyên liệu theo kinh nghiệm gia truyền.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản
Ngày nay, nghề làm bánh Pía ở Sóc Trăng đã được thương mại hóa ở mức độ nhất định để đáp ứng nhu cầu thị trường. Tuy nhiên, quá trình phát triển sản xuất không đồng nghĩa với việc mất đi những giá trị văn hóa cốt lõi. Ngược lại, việc nghề truyền thống tiếp tục tồn tại trong đời sống kinh tế hiện đại chính là một hình thức bảo tồn sống động.
Các cơ quan quản lý nhà nước tại Sóc Trăng đã quan tâm đến việc bảo vệ, quảng bá và phát huy giá trị của nghề làm bánh Pía. Tỉnh khuyến khích các doanh nghiệp nhỏ và vừa đổi mới công nghệ, cải thiện năng lực sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.
Trong giai đoạn 2022–2023, tỉnh Sóc Trăng đã hỗ trợ 08 cơ sở sản xuất bánh Pía, với tổng kinh phí gần 4.997,88 triệu đồng, nhằm góp phần tôn vinh nghề truyền thống, nâng cao năng lực sản xuất và quảng bá thương hiệu bánh Pía Sóc Trăng đến người tiêu dùng trong nước và quốc tế.
Sở Công Thương cũng đã triển khai xây dựng thương hiệu chung cho sản phẩm bánh Pía Sóc Trăng, tạo điều kiện để các thành viên trong Hội bánh Pía người Hoa Sóc Trăng tăng cường liên kết, nâng cao sức cạnh tranh và khẳng định nguồn gốc sản phẩm.
Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư đổi mới trang thiết bị, cải tạo nhà xưởng, nâng cao điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm và xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn HACCP. Đây là yếu tố quan trọng giúp sản phẩm truyền thống đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.
Truyền nghề và phát huy vai trò của nghệ nhân
Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong công tác bảo tồn là duy trì việc truyền dạy kỹ thuật làm bánh Pía trong cộng đồng và các hộ gia đình có truyền thống làm nghề. Những kỹ năng như lựa chọn nguyên liệu, chế biến nhân, cán vỏ, tạo lớp bột, định hình bánh, nướng bánh và kiểm soát chất lượng thường được truyền lại qua thực hành trực tiếp.
Các nghệ nhân và thợ lành nghề là những người nắm giữ tri thức quan trọng của di sản. Họ không chỉ hiểu rõ công thức làm bánh mà còn lưu giữ kinh nghiệm về thời tiết, độ ẩm, nhiệt độ lò nướng, độ dẻo của bột, tỷ lệ nguyên liệu và cách tạo nên hương vị đặc trưng của từng dòng bánh.
Việc tôn vinh nghệ nhân, hỗ trợ các cơ sở truyền thống, khuyến khích thế hệ trẻ học nghề và tạo điều kiện để các hộ gia đình tiếp tục duy trì sản xuất là giải pháp cần thiết nhằm bảo đảm tính kế tục của di sản.
Cùng với đó, các hoạt động quảng bá trên phương tiện truyền thông, website du lịch, hội chợ, sự kiện thương mại, chương trình giới thiệu sản phẩm địa phương và ngày hội bánh Pía có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa nghề truyền thống đến gần hơn với công chúng.
Gắn nghề làm bánh Pía với du lịch văn hóa
Nghề làm bánh Pía có nhiều tiềm năng kết hợp với du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa. Du khách đến Sóc Trăng không chỉ mua bánh làm quà mà còn có thể tìm hiểu lịch sử hình thành làng nghề, tham quan cơ sở sản xuất, quan sát quy trình làm bánh, tìm hiểu kỹ thuật tạo vỏ nhiều lớp và thưởng thức sản phẩm tại chỗ.
Các cơ sở sản xuất bánh Pía có thể trở thành điểm dừng chân trong hành trình khám phá văn hóa Sóc Trăng, kết nối với những địa danh nổi tiếng như chùa Khmer, chợ truyền thống, các điểm du lịch cộng đồng và không gian văn hóa của người Hoa.
Thông qua hoạt động du lịch, nghề làm bánh Pía có thể được giới thiệu như một câu chuyện về di cư, giao lưu văn hóa, thích nghi với môi trường bản địa và quá trình hình thành bản sắc ẩm thực vùng miền. Đây cũng là cách giúp du khách hiểu rằng một chiếc bánh đặc sản không chỉ chứa đựng hương vị mà còn lưu giữ lịch sử, ký ức và công sức của nhiều thế hệ.
Biểu tượng ẩm thực của Sóc Trăng
Từ một món bánh có nguồn gốc Triều Châu, bánh Pía đã được cộng đồng người Hoa tại Sóc Trăng tiếp nhận, cải tiến và phát triển thành sản phẩm mang dấu ấn riêng của vùng đất Nam Bộ. Trong quá trình ấy, nghề làm bánh Pía đã thể hiện rõ sự giao thoa giữa văn hóa Hoa và văn hóa địa phương, giữa kỹ thuật truyền thống và nhu cầu thị trường hiện đại.
Ngày nay, bánh Pía không chỉ là một món ăn nổi tiếng mà còn là biểu tượng văn hóa ẩm thực của tỉnh Sóc Trăng. Nghề làm bánh Pía vừa góp phần bảo tồn tri thức dân gian, kỹ thuật thủ công và truyền thống gia đình, vừa tạo việc làm, phát triển kinh tế, xây dựng thương hiệu địa phương và quảng bá hình ảnh Sóc Trăng đến bạn bè trong nước, quốc tế.
Với lịch sử gần một thế kỷ phát triển, hệ thống cơ sở sản xuất ngày càng chuyên nghiệp, sản phẩm đa dạng và thị trường không ngừng mở rộng, Nghề làm bánh Pía tỉnh Sóc Trăng là một di sản văn hóa phi vật thể có sức sống mạnh mẽ. Di sản này là minh chứng cho khả năng thích ứng, sáng tạo và gìn giữ bản sắc của cộng đồng, đồng thời góp phần làm phong phú kho tàng văn hóa ẩm thực Việt Nam.
