Hồ Ayun Hạ | Dòng nước đánh thức vùng đất phía Đông Gia Lai

Giữa vùng đất phía Đông Gia Lai, Hồ Ayun Hạ không chỉ là một hồ nước rộng lớn mà còn là dấu ấn của một công trình thủy lợi đã làm thay đổi diện mạo cả một vùng đất. Từ những cánh đồng từng khô cằn, nhiễm phèn và phụ thuộc vào nước trời, dòng nước Ayun Hạ đã mở ra điều kiện để người dân phát triển sản xuất nông nghiệp, hình thành những vùng dân cư mới và từng bước thay đổi cuộc sống.

Hồ Ayun Hạ nằm trên địa bàn xã Chư A Thai, tỉnh Gia Lai, với diện tích mặt nước khoảng 37 km² và dung tích khoảng 253 triệu m³. Hồ là một phần của công trình đại thủy nông Ayun Hạ, được khởi công năm 1994 và khánh thành năm 2002. Theo tư liệu, đây là công trình thủy lợi khai thác tổng hợp nguồn nước có quy mô lớn tại Tây Nguyên, gồm hồ chứa, đập chính, tràn xả lũ, cống lấy nước và hệ thống kênh.

Ngày nay, bên cạnh vai trò thủy lợi, mặt hồ rộng lớn còn tạo nên không gian cảnh quan giữa cao nguyên, nơi có thể phát triển các hoạt động tham quan, dã ngoại, ngắm cảnh và thể thao dưới nước.

Dòng nước làm thay đổi một vùng đất

Trước khi công trình Ayun Hạ xuất hiện, vùng đất dưới chân đèo Chư Sê được mô tả là khô cằn, nhiễm phèn và thiếu nước. Những điều kiện tự nhiên khắc nghiệt khiến cuộc sống và sản xuất của người dân gặp nhiều khó khăn, đặc biệt đối với cộng đồng di dân kinh tế mới đến khai phá vùng đất sau ngày đất nước thống nhất.

Sự xuất hiện của công trình thủy lợi Ayun Hạ đã tạo nên bước chuyển lớn.

Khởi công năm 1994 và hoàn thành năm 2002, công trình đưa nguồn nước đến những vùng đất rộng lớn vốn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Khi chủ động được nguồn nước tưới, người dân bắt đầu mở rộng diện tích sản xuất, đưa cây lúa nước vào những cánh đồng trước đây khô hạn.

Từ đó, những vùng đất từng khô khát dần hình thành ruộng vườn. Cây lúa trở thành một trong những cây trồng chủ lực, tiếp đó là mì, đậu đỗ, điều, tiêu và nhiều loại cây trồng khác.

Dòng nước vì thế không chỉ thay đổi đất đai mà còn tạo ra một chuỗi thay đổi trong đời sống kinh tế của cộng đồng.

Công trình đại thủy nông Ayun Hạ

Ayun Hạ được xây dựng theo hướng khai thác tổng hợp nguồn nước, với hệ thống gồm hồ chứa, đập chính, tràn xả lũ, cống lấy nước và mạng lưới kênh dẫn nước.

Hồ có diện tích mặt nước khoảng 37 km², dung tích khoảng 253 triệu m³, cung cấp nguồn nước tưới cho hơn 13.500 ha đất nông nghiệp. Theo tư liệu, hệ thống này phục vụ sản xuất hai vụ lúa nước tại các khu vực Phú Thiện, Ia Pa và Ayun Pa, đồng thời phục vụ phát điện và một số cơ sở sản xuất công nghiệp.

Quy mô của công trình khiến Ayun Hạ trở thành một trong những công trình thủy lợi quan trọng của Tây Nguyên. Nhưng nếu nhìn từ đời sống người dân, giá trị của công trình không chỉ nằm ở những con số về dung tích hồ hay diện tích tưới.

Giá trị dễ nhận thấy nhất chính là việc nguồn nước được đưa đến đồng ruộng.

Khi không còn hoàn toàn phụ thuộc vào nước trời, người dân có thể chủ động hơn trong mùa vụ, nâng cao năng suất và chuyển đổi cây trồng theo điều kiện sản xuất.

Từ ruộng lúa đến những mùa vụ mới

Sự thay đổi của Ayun Hạ được thể hiện rõ qua những cánh đồng nằm dưới chân đèo Chư Sê.

Theo câu chuyện của những người dân gắn bó với vùng đất này, khi hồ thủy lợi đi vào hoạt động, cây lúa nhanh chóng phát triển trên những vùng đất rộng lớn. Việc chủ động nguồn nước giúp sản xuất ổn định hơn và mở ra khả năng canh tác hai vụ.

Từ cây lúa, người dân tiếp tục mở rộng sang nhiều loại cây trồng khác như mía, mì và điều. Đáng chú ý, nghề trồng dâu nuôi tằm cũng bắt đầu được một số hộ lựa chọn khi nhận thấy điều kiện đất đai và nguồn nước thuận lợi.

Một ví dụ được tư liệu ghi nhận là gia đình anh Hà Kim Thành ở thôn Sơn Bình, xã Chư A Thai. Từ diện tích đất trồng mì, gia đình chuyển một phần sang trồng dâu nuôi tằm và đầu tư hệ thống điện năng lượng mặt trời áp mái.

Những lựa chọn sản xuất mới cho thấy tác động của Ayun Hạ không chỉ dừng ở việc đưa nước về đồng ruộng. Khi có điều kiện chủ động tưới tiêu, người dân có thêm cơ sở để tính toán những mô hình sinh kế phù hợp với đất đai và thị trường.

Những cánh đồng thay đổi theo dòng nước

Trong câu chuyện về Ayun Hạ, cây lúa là một trong những hình ảnh rõ nhất về sự thay đổi.

Theo tư liệu, một số hộ dân có diện tích ruộng lớn có thể thu hoạch hàng chục tấn thóc mỗi năm. Riêng một hộ dân được dẫn chứng cho biết trong vụ Đông Xuân 2024 – 2025 đã thu khoảng 35 tấn thóc trên diện tích 2 ha.

Những con số như vậy cho thấy sự khác biệt giữa một nền sản xuất phụ thuộc nhiều vào nước trời và một nền sản xuất có điều kiện chủ động nguồn nước.

Từ những cánh đồng lúa, người dân tiếp tục phát triển các loại cây trồng khác. Những vùng đất từng được mô tả là khô hạn, nhiễm phèn dần trở thành ruộng vườn và vùng sản xuất nông nghiệp.

Ayun Hạ vì thế có thể được nhìn nhận như một câu chuyện về sự chuyển đổi cảnh quan do con người tạo ra thông qua hạ tầng thủy lợi.

Từ công trình thủy lợi đến cảnh quan hồ nước

Bên cạnh vai trò sản xuất, hồ Ayun Hạ tạo nên một không gian mặt nước rộng giữa vùng đất cao nguyên.

Mặt hồ rộng khoảng 37 km², trải ra giữa cảnh quan phía Đông Gia Lai, tạo nên một không gian phù hợp cho các hoạt động tham quan, dã ngoại và ngắm cảnh ven hồ.

Theo thông tin giới thiệu về điểm đến, hồ còn là nơi cung cấp nguồn thủy sản cho khu vực Ayun Hạ và thành phố Pleiku. Diện tích mặt nước lớn cũng tạo điều kiện để tổ chức các hoạt động thể thao dưới nước và phát triển các đội tàu, thuyền phục vụ khách tham quan.

Không gian hồ vì thế mang một diện mạo khác với nhiều điểm đến tự nhiên của Gia Lai. Đây là cảnh quan được hình thành từ một công trình thủy lợi nhưng dần trở thành một phần của đời sống địa phương.

Mặt nước rộng, những vùng đất canh tác xung quanh và không gian cao nguyên tạo nên một bức tranh vừa mang dấu ấn công trình, vừa gắn với đời sống sản xuất của cộng đồng.

Những ngôi làng đổi thay bên hồ

Sự thay đổi do Ayun Hạ tạo ra không chỉ thể hiện trên những cánh đồng mà còn hiện diện trong diện mạo các khu dân cư.

Theo tư liệu địa phương, từ những khu nhà tranh vách đất trước đây, nhiều khu dân cư đã hình thành với nhà ở kiên cố hơn, đường giao thông được đầu tư, hệ thống điện được mở rộng và điều kiện học tập của trẻ em được cải thiện.

Đằng sau những thay đổi ấy là một quá trình dài. Công trình thủy lợi tạo điều kiện về nguồn nước, nguồn nước tạo điều kiện cho sản xuất, sản xuất tạo thêm sinh kế và thu nhập, từ đó góp phần thay đổi đời sống cộng đồng.

Đó cũng là lý do nhiều người dân thuộc thế hệ đầu khai phá và thế hệ sau này vẫn nhắc đến thời điểm Ayun Hạ đưa nước về như một dấu mốc quan trọng trong lịch sử vùng đất.

Một điểm đến mới bên hồ Ayun Hạ

Ngày nay, Hồ Ayun Hạ có thể được tiếp cận không chỉ dưới góc nhìn của một công trình thủy lợi mà còn như một điểm đến cảnh quan và trải nghiệm.

Không gian mặt nước rộng mở phù hợp với những chuyến dã ngoại, ngắm cảnh ven hồ và các hoạt động trải nghiệm trên mặt nước. Những vùng sản xuất nông nghiệp xung quanh cũng tạo nên một bức tranh đời sống khác biệt, nơi du khách có thể quan sát quá trình một vùng đất thay đổi từ khô hạn sang những cánh đồng và ruộng vườn xanh tốt.

Nếu được kết nối hợp lý với các điểm đến văn hóa, cộng đồng và nông nghiệp trong khu vực, Hồ Ayun Hạ có thể trở thành một phần trong hành trình khám phá phía Đông Gia Lai, nơi câu chuyện về thiên nhiên, thủy lợi và đời sống người dân cùng hiện diện trong một không gian.

Dòng nước và câu chuyện về một vùng đất

Hồ Ayun Hạ hôm nay là một mặt nước rộng giữa cao nguyên, nhưng phía sau mặt hồ ấy là câu chuyện kéo dài nhiều thập kỷ.

Đó là câu chuyện của những người đến khai phá vùng đất mới, của những cánh đồng từng khô hạn, của công trình thủy lợi được xây dựng trong gần một thập kỷ và của dòng nước đã làm thay đổi phương thức sản xuất.

Từ năm 2002, Ayun Hạ bắt đầu một chương mới cho vùng đất dưới chân đèo Chư Sê. Những cánh đồng được tưới nước, mùa vụ trở nên chủ động hơn, cây trồng đa dạng hơn và đời sống của nhiều cộng đồng từng bước thay đổi.

Ngày nay, khi đứng bên hồ Ayun Hạ, du khách không chỉ nhìn thấy một mặt nước rộng giữa núi đồi. Có thể nhìn thấy phía sau đó cả một câu chuyện về con người, nguồn nước và quá trình biến đổi một vùng đất.

Thông tin cơ bản