Khu kháng chiến Hạ Lào và Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ

Khu kháng chiến Hạ Lào và Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ là di tích lịch sử gắn liền với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giai đoạn 1948–1954. Trong những năm tháng ấy, khu vực Thạnh Đức, Tam Dân, tỉnh Quảng Nam đã trở thành địa bàn đứng chân, nơi tổ chức hoạt động và hậu cứ phục vụ lực lượng kháng chiến Lào cùng quân tình nguyện Việt Nam trên chiến trường Hạ Lào.

Không chỉ mang ý nghĩa quân sự và hậu cần, di tích còn ghi dấu mối quan hệ hữu nghị, đoàn kết đặc biệt và sự giúp đỡ thủy chung giữa nhân dân hai nước Việt Nam – Lào trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Bối cảnh hình thành Khu kháng chiến Hạ Lào

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, việc phối hợp chiến đấu và hỗ trợ lẫn nhau giữa lực lượng cách mạng Việt Nam và Lào có ý nghĩa quan trọng đối với chiến trường Đông Dương. Trước yêu cầu xây dựng căn cứ và tổ chức lực lượng kháng chiến tại Hạ Lào, hai bên đã tăng cường phối hợp, thiết lập cơ quan chỉ huy và các đầu mối hỗ trợ hậu cần.

Tháng 2/1949, Hoàng thân Xu-pha-nu-vông, nhân danh Chính phủ Lào, cử đồng chí Khăm Tày Xi-phăn-don và đồng chí Xi-thôn-côm-ma-dăm chỉ huy một trung đội quân Lào cùng một trung đội Việt kiều mang công hàm của Chính phủ Lào sang Việt Nam, gặp đồng chí Phạm Văn Đồng.

Công hàm đề nghị Chính phủ Việt Nam hỗ trợ thành lập Khu kháng chiến Hạ Lào. Theo đề nghị, đồng chí Xi-thôn-côm-ma-dăm đảm nhiệm cương vị Khu trưởng, đồng chí Xổm-ma-nô-viêng làm Chủ tịch chính quyền khu và đồng chí Khăm Tày Xi-phăn-don làm đại diện Chính phủ Lào.

Trước đề nghị của nước bạn, với tinh thần quốc tế trong sáng và quan điểm giúp bạn cũng là giúp mình, đồng chí Phạm Văn Đồng cùng đồng chí Nguyễn Thế Lâm, Tư lệnh Khu V lúc bấy giờ, quyết định thành lập Khu căn cứ kháng chiến Hạ Lào. Phía Việt Nam đồng thời tổ chức một đoàn cố vấn để hỗ trợ lực lượng cách mạng Lào.

Tỉnh Quảng Nam được giao nhiệm vụ làm hậu phương, trực tiếp giúp đỡ các đơn vị Việt Nam và Lào hoạt động trên chiến trường Hạ Lào. Từ đây, địa phương giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nhân lực, vật lực và các điều kiện cần thiết cho hoạt động kháng chiến.

Những địa điểm đứng chân của Sở chỉ huy Khu kháng chiến Hạ Lào

Trong quá trình hoạt động, Sở chỉ huy Khu kháng chiến Hạ Lào nhiều lần di chuyển để bảo đảm an toàn, giữ bí mật quân sự và phù hợp với yêu cầu thực tiễn của chiến trường.

Ban đầu, Sở chỉ huy đặt tại thôn Thạnh Đức, xã Tam Dân, khu vực được nguồn tư liệu ghi nhận thuộc địa bàn nay là thị trấn Phú Thịnh, huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam.

Đến năm 1950, nhằm bảo đảm bí mật quân sự, Sở chỉ huy chuyển đến khu vực thôn 5, Khánh Tân và Khánh Thọ Tây, thuộc Tam Thái, để xây dựng đại bản doanh.

Cuối năm 1950, cơ quan tiếp tục chuyển về thôn Đàn Trung, thuộc Dương Đàn, xã Tam Dân. Trong những năm tiếp theo, Sở chỉ huy còn di chuyển đến nhiều địa điểm khác tại Quảng Nam, trong đó có các xã Tiên Phong, Tiên Mỹ thuộc huyện Tiên Phước và khu vực Hiệp Đức, trước khi trở về đứng chân tại vùng Hạ Lào.

Việc thay đổi địa điểm đóng quân thể hiện yêu cầu bảo đảm an toàn cho cơ quan chỉ huy, đồng thời phản ánh tính chất linh hoạt trong tổ chức và điều hành hoạt động kháng chiến giữa hai nước.

Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ và nhiệm vụ kết nối chiến trường

Cùng với việc thành lập Khu kháng chiến Hạ Lào, phía Việt Nam tổ chức một cơ quan chuyên trách nhằm duy trì liên lạc giữa khu kháng chiến với Khu ủy Khu V và tỉnh Quảng Nam. Cơ quan này còn có nhiệm vụ giải quyết các yêu cầu từ chiến trường, tổ chức tiếp tế, vận tải, đón tiếp cán bộ, chiến sĩ và thương bệnh binh Việt Nam – Lào qua lại.

Đó là Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ, hoạt động với bí danh Cơ quan 12. Cơ quan được tổ chức thành hai bộ phận chính: Văn phòng Hành chính – Tổ chức và bộ phận Quản trị – Hậu cần.

Khi mới thành lập, Phòng Biên chính đóng tại Tân An, bên bờ sông Tranh, thuộc huyện Trà My. Sau đó, cơ quan chuyển về xã Tiên Phong, huyện Tiên Phước. Để thuận lợi hơn trong việc đi lại và phối hợp công tác với Khu V, Khu kháng chiến Hạ Lào và tỉnh Quảng Nam, Phòng Biên chính tiếp tục chuyển về xã Tam Dân, khu vực Tam Kỳ theo cách gọi trong tư liệu.

Với chức năng kết nối, điều phối và bảo đảm hậu cần, Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ góp phần duy trì mối liên hệ giữa các cơ quan chỉ đạo, lực lượng chiến đấu và hậu phương. Hoạt động của cơ quan là một mắt xích quan trọng trong hệ thống hỗ trợ chiến trường Hạ Lào.

Quảng Nam, hậu phương vững chắc của chiến trường Hạ Lào

Từ cuối năm 1949 đến đầu năm 1950 và những năm tiếp theo, tỉnh Quảng Nam đẩy mạnh công tác chi viện cho chiến trường Hạ Lào. Hàng trăm cán bộ cấp huyện, xã có kinh nghiệm trong xây dựng cơ sở, vận động quần chúng và phát động chiến tranh nhân dân được tăng cường để hỗ trợ nhiệm vụ tại chiến trường.

Bên cạnh đó, hàng chục nghìn lượt dân công Quảng Nam tham gia vận tải, tiếp tế, bảo đảm việc chuyển lương thực, vật tư và các nhu yếu phẩm phục vụ lực lượng kháng chiến.

Sự hỗ trợ không chỉ thể hiện ở nhân lực và vật lực mà còn bao gồm những hy sinh, mất mát của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân địa phương. Trong điều kiện chiến tranh gian khổ, Quảng Nam đã nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ hậu phương theo sự phân công của Trung ương Đảng, Khu ủy Khu V và Ủy ban Hành chính kháng chiến Nam Trung Bộ.

Những đóng góp ấy góp phần tạo nên thế liên kết giữa hậu phương Việt Nam và chiến trường Lào, thể hiện tinh thần đoàn kết quốc tế và tình cảm gắn bó giữa nhân dân hai nước trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Di tích lịch sử và công tác bảo tồn

Ngày nay, Khu Di tích kháng chiến Hạ Lào và Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ được xây dựng tại khu vực Thạnh Đức, Dương Đàn và Khánh Tân, gắn với những địa điểm từng phục vụ hoạt động của các cơ quan kháng chiến.

Ngày 2/8/2011, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định xếp hạng Khu kháng chiến Hạ Lào và Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Trên cơ sở đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thống nhất để tỉnh Quảng Nam lập dự án tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích. Các hạng mục được đề xuất hướng đến việc phục hồi không gian lịch sử và tái hiện điều kiện sinh hoạt, làm việc của lực lượng kháng chiến trước đây.

Những hạng mục đáng chú ý gồm:

• Khôi phục lũy tre xưa bao bọc khu di tích và không gian cánh đồng lúa.
• Trồng cây xanh, phục hồi và tôn tạo cụm di tích gốc tại nhà ông Xã Thám.
• Phục hồi dãy nhà cổ theo kiến trúc truyền thống Quảng Nam, gồm khu nhà in báo và tài liệu, khu kỹ thuật, bộ phận hậu cần.
• Tái hiện khu nhà ở dành cho cán bộ cấp cao và chuyên gia quân sự Việt Nam – Lào.
• Phục hồi nhà làm việc của Trưởng khu Hạ Lào, kết hợp không gian trưng bày hình ảnh và hiện vật.
• Xây dựng quảng trường và tượng đài hữu nghị Việt Nam – Lào.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ nhằm lưu giữ dấu tích của một giai đoạn lịch sử mà còn góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về cách thức tổ chức kháng chiến, công tác hậu cần và sự phối hợp giữa lực lượng cách mạng hai nước.

Giá trị lịch sử và ý nghĩa giáo dục truyền thống

Khu kháng chiến Hạ Lào và Phòng Biên chính miền Nam Trung Bộ là minh chứng cho sự phối hợp chặt chẽ giữa Việt Nam và Lào trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp. Từ việc thành lập cơ quan chỉ huy, tổ chức cố vấn đến bảo đảm vận tải, tiếp tế và chăm sóc thương bệnh binh, các hoạt động tại khu căn cứ phản ánh tinh thần tương trợ giữa hai dân tộc trong hoàn cảnh khó khăn.

Đối với Quảng Nam, di tích ghi dấu đóng góp của địa phương trong vai trò hậu phương, nơi cung cấp nhân lực, vật lực và điều kiện hoạt động cho chiến trường Hạ Lào. Đối với quan hệ Việt Nam – Lào, đây là địa chỉ gắn với truyền thống đoàn kết, hữu nghị và hợp tác được hun đúc qua những năm tháng chiến tranh.

Trong tương lai, việc tiếp tục bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị di tích có thể góp phần phát triển hoạt động tham quan tìm hiểu lịch sử, đồng thời trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ hai nước Việt Nam và Lào.

Thông tin nhanh