Làng nghề dệt chiếu Đà Nẵng

Trên hành trình khám phá văn hóa làng quê Đà Nẵng, nghề dệt chiếu mở ra một lát cắt bình dị về đời sống cư dân miền Trung. Từ những bãi bồi ven sông Thu Bồn đến các vùng trồng cói phía nam thành phố, những sợi cói được chẻ, phơi, nhuộm màu rồi đưa vào khung dệt, tạo nên những tấm chiếu gắn bó với nhiều thế hệ gia đình. Đằng sau sản phẩm mộc mạc ấy là tri thức thủ công, ký ức sinh kế và nhịp sống của những cộng đồng đã gắn bó lâu đời với vùng đất xứ Quảng.

Nghề dệt chiếu tại Đà Nẵng không chỉ tạo ra vật dụng phục vụ đời sống thường ngày. Nghề còn phản ánh quá trình hình thành làng xóm, sự thích nghi với môi trường sông nước và khả năng sáng tạo của người dân từ những nguyên liệu gần gũi với tự nhiên.

Những làng chiếu bên dòng Thu Bồn

Làng chiếu Cẩm Kim, phường Hội An Tây

Nằm bên dòng Thu Bồn, Cẩm Kim mang vẻ thanh bình của một miền quê sông nước với ruộng đồng, đường làng và những nếp nhà truyền thống. Nghề dệt chiếu từng là công việc quen thuộc của người làm nông và ngư dân trong thời gian nông nhàn, đặc biệt vào những tháng mưa khi hoạt động đồng áng và sông nước có những khoảng nghỉ.

Đến Cẩm Kim, du khách có thể khám phá một khía cạnh khác của Hội An, nơi nhịp sống chậm rãi hơn và những hoạt động lao động thường ngày vẫn hiện diện trong không gian làng quê. Bên khung dệt, câu chuyện về sợi cói gắn liền với dòng sông, mùa vụ và những gia đình đã nhiều đời sinh sống trên vùng đất bãi bồi.

Làng chiếu Trà Nhiêu và Bàn Thạch, xã Nam Phước

Vùng chiếu Bàn Thạch gắn với hệ thống sông Thu Bồn, Ly Ly và Trường Giang, nơi từng có những bãi cói rộng cung cấp nguyên liệu cho nghề dệt. Các sản phẩm truyền thống khá đa dạng, gồm chiếu trắng, chiếu hoa, chiếu trổ, chiếu bông và chiếu nổi.

Tại một số cơ sở ở Bàn Thạch và Trà Nhiêu, du khách có thể quan sát các công đoạn làm chiếu hoặc thử sức với những thao tác đơn giản như chẻ cói, phơi sợi, nhuộm màu và dệt sản phẩm nhỏ. Những tấm lót bình trà, thảm ngồi hay miếng chiếu cầm tay trở thành món quà lưu niệm mang dấu ấn của nghề thủ công địa phương.

Làng chiếu cói Thạch Tân, phường Bàn Thạch

Thạch Tân lưu giữ mối liên hệ rõ nét giữa vùng nguyên liệu và hoạt động sản xuất. Cói được trồng tại địa phương, sau khi thu hoạch sẽ được chẻ thành sợi, phơi khô, nhuộm màu rồi đưa vào khung dệt.

Hình ảnh những bó cói nhiều màu sắc trải dài trước sân nhà, những người phụ nữ ngồi đối diện nhau bên khung dệt và những đôi chiếu hoa vừa hoàn thiện tạo nên bức tranh sinh động về đời sống làng nghề. Không gian trải nghiệm dệt chiếu tại đây còn được kết nối với các giá trị lịch sử và sinh thái của vùng Thạch Tân, Kỳ Anh và sông Đầm.

Làng chiếu Cẩm Nê, xã Hòa Tiến

Cẩm Nê nằm về phía tây nam trung tâm thành phố Đà Nẵng, là địa danh gắn với nghề dệt chiếu thủ công qua nhiều thế hệ. Chiếu Cẩm Nê được biết đến với màu sắc rực rỡ, bề mặt chắc và quy trình xử lý nguyên liệu công phu.

Theo tư liệu địa phương, sản phẩm chiếu Cẩm Nê được làm thủ công trên những khung dệt truyền thống. Dù số hộ còn theo nghề không đông như trước, ký ức về những sân phơi cói đầy nắng và tiếng khung dệt trong làng vẫn là một phần đáng nhớ trong không gian văn hóa Hòa Tiến.

Từ cây cói đến những sợi chiếu

Nghề dệt chiếu tại vùng đất Đà Nẵng hình thành và lan tỏa trong không gian văn hóa rộng lớn, gắn với quá trình khai hoang, lập làng và sự dịch chuyển của cư dân dọc lưu vực sông Thu Bồn.

Tư liệu về nghề dệt chiếu ở Hội An cho biết vào đầu thế kỷ XVII, chiếu đã là vật dụng phổ biến trong các gia đình ở xứ Đàng Trong. Những làng chiếu lâu đời như Bàn Thạch, An Phước và Triêm Tây được nhắc đến như những địa bàn có ảnh hưởng đến sự hình thành các xóm nghề tại Hội An. Theo chân những người phụ nữ về quê chồng hoặc các nhóm cư dân chuyển đến vùng đất mới, nghề dệt chiếu tiếp tục bén rễ, tạo nên những cộng đồng chuyên nghề bên các bãi bồi ven sông.

Mỗi làng chiếu có câu chuyện riêng, nhưng đều bắt đầu từ những nguyên liệu gần gũi với tự nhiên. Lát, còn gọi là cói, tạo nên phần mặt chiếu. Đay được tước nhỏ, nối thành những sợi dài làm dây sân, giữ cho các sợi cói nằm ngay ngắn bên nhau. Dụng cụ dệt cũng mang những tên gọi dân dã như khổ, lụi, con ngựa, đòn ngáng và kẹo chắp sân. Phần lớn được làm từ tre già, gỗ, thân cau cùng những vật liệu sẵn có trong đời sống nông thôn.

Để tạo ra một tấm chiếu phẳng phiu, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn và phối hợp nhịp nhàng. Đó là hành trình của nhiều ngày nắng, sự kiên nhẫn khi xử lý từng sợi cói và kinh nghiệm được truyền lại thông qua quan sát, thực hành và ký ức nghề nghiệp.

Công đoạn chuẩn bị nguyên liệu và nhuộm cói

Sau khi thu hoạch, cói được đưa về sân nhà để lựa chọn, loại bỏ những thân quá non hoặc quá già rồi chẻ dọc thành các sợi nhỏ. Đây là công đoạn cần đôi tay chắc và đều, bởi sợi cói phải đủ mảnh để tạo độ mềm khi dệt nhưng vẫn giữ được độ dai, hạn chế đứt gãy trong quá trình sử dụng.

Những sợi cói vừa chẻ còn xanh và chứa nhiều nước được đem phơi dưới nắng. Người làm nghề phải quan sát thời tiết cẩn thận vì nắng ảnh hưởng trực tiếp đến độ khô, màu sắc và độ bền của nguyên liệu. Cói cần được trở thường xuyên để khô đều, tránh ẩm mốc và giữ cho thân sợi tương đối thẳng.

Với chiếu trắng, cói sau khi phơi có thể được đưa vào khung dệt. Với chiếu hoa, các bó cói tiếp tục được nhuộm màu rồi phơi thêm một lần nữa. Trên sân nhà, những dải cói đỏ, xanh, vàng, tím trải dài giữa nền đất nâu và màu cây lá, tạo nên một khung cảnh đặc trưng của những làng nghề ven sông.

Nhịp khung dệt và nghệ thuật phối màu

Tại Thạch Tân, quy trình truyền thống bắt đầu từ cánh đồng cói, qua các bước chẻ sợi, phơi khô, nhuộm màu rồi đưa vào khung. Mỗi khung dệt thường cần hai người phối hợp. Một người đưa sợi cói ngang qua hàng dây sân, người còn lại điều khiển chiếc khổ để nén chặt từng đường dệt.

Cây lụi đưa sợi cói lướt từ bên này sang bên kia. Chiếc khổ được kéo lên rồi dập xuống. Từng sợi lần lượt nằm sát nhau, dần hình thành mặt chiếu. Người đưa cói phải nhanh mắt để chọn đúng màu và đúng vị trí, trong khi người điều khiển khổ phải giữ lực tay đều để bề mặt không xuất hiện những chỗ dày, chỗ thưa.

Tiếng tre gỗ va vào nhau tạo thành nhịp điệu riêng của nghề. Không vội vã, mỗi thao tác đều đòi hỏi sự phối hợp và tập trung. Từ những chuyển động lặp lại ấy, một sản phẩm hoàn chỉnh dần hiện ra.

Chiếu truyền thống không chỉ có màu trắng tự nhiên của cói phơi nắng. Bằng cách phối hợp các sợi màu, người thợ tạo nên chiếu hoa, chiếu trổ, chiếu bông và chiếu nổi với những đường sọc, ô vuông cùng họa tiết hình học nối tiếp nhau.

Bàn Thạch từng được biết đến với nhiều dòng chiếu có bề mặt mịn, màu sắc hài hòa và độ bền chắc. Những đôi chiếu theo ghe, theo xe rời làng, đến với nhiều vùng miền và trở thành vật dụng quen thuộc trong đời sống gia đình.

Màu sắc của chiếu không nhằm phô bày sự cầu kỳ mà tạo nên vẻ sinh động từ những chất liệu bình dị. Sắc đỏ, xanh, tím, vàng được đặt cạnh màu cói tự nhiên, làm sáng lên không gian trong nhà, hiên bếp hay khoảng sân quê. Mỗi đường màu là kết quả của sự tính toán từ trước khi đưa sợi vào khung, bởi khi nhịp dệt đã đi qua, việc sửa từng chi tiết không hề đơn giản.

Chiếu cói trong đời sống gia đình và cộng đồng

Chiếu là vật dụng gần gũi trong mỗi nếp nhà. Đó là nơi con người nghỉ ngơi sau một ngày lao động, nơi gia đình quây quần và cũng là không gian diễn ra nhiều sinh hoạt đời thường. Vì thế, nghề dệt chiếu không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn gắn với những ký ức gia đình và văn hóa bản địa.

Trong nhiều gia đình làm chiếu, nghề được truyền lại không phải bằng những bài học viết thành sách. Trẻ nhỏ lớn lên bên khung dệt, nhìn bà chẻ cói, nhìn mẹ nối sân rồi dần học cách đưa sợi và giữ nhịp. Kiến thức nghề được tiếp nhận thông qua quan sát và thực hành, từ những thao tác đơn giản đến kỹ thuật phối màu và tạo hoa văn.

Phụ nữ thường là lực lượng thợ chính. Họ vừa chăm lo gia đình, làm ruộng hoặc tham gia các hoạt động sông nước, vừa tranh thủ thời gian nông nhàn để ngồi vào khung dệt. Tại một số vùng Hội An trước đây, hoạt động dệt chiếu tăng lên vào mùa mưa hoặc những tháng cuối năm, khi người dân tạm rời công việc đồng áng và nghề sông nước. Việc sản xuất thường diễn ra trong từng gia đình, đôi khi theo hình thức đổi công giữa hai người thợ.

Nghề dệt chiếu vì vậy còn là cách các thành viên chia sẻ công việc, tạo thêm thu nhập sau mùa vụ và duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.

Sự thích nghi của nghề chiếu trong đời sống hiện đại

Ngày nay, bên cạnh những đôi chiếu nằm truyền thống, sợi cói còn được sử dụng để tạo ra nhiều sản phẩm có kích thước nhỏ hơn như tấm lót bàn, thảm ngồi, túi xách, mũ, đèn trang trí và quà lưu niệm.

Một số người trẻ trở về làng đã nghiên cứu cách phối màu mới, mở rộng bảng màu của cói và tổ chức các buổi trải nghiệm thủ công cho du khách. Những thay đổi này tạo cơ hội để sản phẩm truyền thống tiếp cận các nhu cầu sử dụng và thị hiếu mới mà vẫn giữ được nét đặc trưng của nguyên liệu và kỹ thuật thủ công.

Tuy nhiên, nghề cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Nguồn nguyên liệu bị thu hẹp, công việc đòi hỏi nhiều thời gian, thu nhập không cao và sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp khiến một số khung dệt dần im tiếng. Tại Bàn Thạch, theo tư liệu, phần lớn khung thủ công hiện hoạt động vào thời gian nông nhàn hoặc khi có đơn đặt hàng.

Trước thực tế đó, người dân đang tìm hướng phát triển thông qua việc đa dạng hóa kích thước, mẫu mã và kết hợp hoạt động tham quan, trải nghiệm với không gian làng nghề. Đây là cách để sản phẩm không chỉ được tiêu thụ như một vật dụng mà còn được giới thiệu như một phần của văn hóa địa phương.

Khi một người thợ rời khung, làng không chỉ mất đi một lao động mà còn có nguy cơ mất những tri thức khó thay thế: cách nhìn trời, chọn cói, phối màu, giữ lực tay và tạo hoa văn. Những kỹ năng này cần thời gian dài để tích lũy và không thể phục hồi chỉ bằng việc lưu giữ sản phẩm đã hoàn thiện.

Giữ nghề vì vậy không đơn thuần là duy trì một cách mưu sinh cũ. Đó còn là bảo tồn ký ức của làng và khả năng kể câu chuyện quê hương thông qua những vật liệu sinh ra từ đất.

Trải nghiệm nghề dệt chiếu khi đến Đà Nẵng

Một chuyến thăm làng chiếu sẽ trở nên ý nghĩa hơn khi du khách không chỉ đứng nhìn mà còn có cơ hội trực tiếp tham gia vào một số công đoạn.

Du khách có thể thử ngồi bên khung dệt, cầm một sợi cói đã nhuộm màu và đưa qua hàng dây sân. Chuyển động tưởng chừng đơn giản này đòi hỏi sự tập trung, nhịp nhàng và kiên nhẫn. Khi tự tay thực hiện, người trải nghiệm sẽ hiểu rõ hơn vì sao một đôi chiếu thủ công cần nhiều thời gian và vì sao những sai lệch nhỏ có thể hiện rõ trên bề mặt thành phẩm.

Bên cạnh đó, trò chuyện với nghệ nhân về cách chọn cói, tìm hiểu tên gọi của những dụng cụ dân dã, quan sát thao tác chẻ sợi hoặc chọn mua một sản phẩm nhỏ làm quà cũng là những cách tiếp cận gần gũi với đời sống làng nghề. Mỗi món đồ được mang về góp phần tạo thêm sinh kế cho người làm nghề và duy trì chỗ đứng của sản phẩm thủ công trong đời sống hôm nay.

Hoạt động dệt tại các làng có thể thay đổi theo mùa vụ, thời tiết và đơn đặt hàng. Du khách nên liên hệ trước với cơ sở trải nghiệm hoặc đơn vị du lịch địa phương để có cơ hội gặp nghệ nhân và tham gia các công đoạn phù hợp.

Rời làng, trong hành trang có thể chỉ là một tấm lót nhỏ hay chiếc túi bằng cói. Nhưng ký ức còn lại có thể là màu của những bó sợi dưới nắng, mùi cói khô bên hiên nhà và tiếng khung dệt đều đặn giữa một buổi quê yên tĩnh.

Ở những làng chiếu ven sông của Đà Nẵng, di sản không chỉ nằm trong những sản phẩm đã hoàn thiện. Di sản vẫn hiện diện trong từng sợi cói được chẻ, từng bó sợi được nhuộm màu và từng đường dệt được tiếp nối mỗi ngày bởi những người còn gắn bó với nghề.

Thông tin cơ bản