Đình Hoành Sơn, còn gọi là Đình làng Ngang, thuộc xã Thiên Nhẫn, tỉnh Nghệ An, cách trung tâm Phường Thành Vinh khoảng 35 km về phía Tây Nam. Đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của vùng đất Nghệ An, nổi bật bởi quy mô lớn, kết cấu gỗ đặc sắc và hệ thống chạm khắc phong phú được tạo tác từ thế kỷ XVIII.
Theo truyền thuyết dân gian, đình Hoành Sơn gắn với câu chuyện về những người thợ mộc nhà trời được phái xuống trần gian để dựng một ngôi đình lớn tại làng Hoành Sơn, tên Nôm là làng Ngang, nằm ven sông Lam và thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt. Câu chuyện dân gian này phản ánh cách người dân lý giải về quy mô và vẻ đẹp đặc biệt của ngôi đình, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với tài năng, sức sáng tạo và tinh thần cộng đồng của cư dân địa phương.
Dựa trên lạc khoản, đặc điểm kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc, các nhà nghiên cứu xác định đình Hoành Sơn được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVIII, dưới thời Lê Trung hưng, với niên đại được xác định là năm 1763. Đình thờ chính Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, đồng thời phối thờ Tứ Vị Thánh Nương và các vị chư Phật.
Kiến trúc đình Hoành Sơn
Đình Hoành Sơn được xây dựng trên khu đất tương đối bằng phẳng, diện tích khoảng 1.663,3 m². Tổng thể di tích gồm Đại đình và Hậu cung bố cục theo kiểu chữ Nhất kết hợp chuôi vồ, cùng sân, vườn và hệ thống tường bao.
Cổng đình rộng khoảng 4,5 m. Sân có diện tích 181,79 m², nền lát gạch đất nung. Khuôn viên được bao quanh bởi hệ thống tường thấp, phía trong trồng nhiều loại cây tạo không gian thoáng và phù hợp với cảnh quan truyền thống của một ngôi đình làng.
Đại đình là công trình quan trọng nhất, có diện tích khoảng 330,4 m², kích thước 25,97 m x 12,725 m, gồm 7 gian và 2 chái. Công trình có hệ thống mái gồm hai mái lớn phía trước và phía sau cùng hai mái hồi, lợp ngói âm dương. Trên bờ nóc nổi bật hình tượng “Lưỡng long chầu nhật”, trong đó hai rồng ở tư thế hồi long hướng về mặt trời ở trung tâm. Các đầu đao, khúc nguỷnh được trang trí bằng các hình tượng linh vật tạo nên vẻ uy nghi cho công trình.
Hệ khung Đại đình gồm 6 bộ vì với tổng cộng 32 chân cột, gồm 12 cột cái và 20 cột quân. Các bộ vì được tạo dựng bằng gỗ với nhiều kiểu kết cấu truyền thống như giá chiêng chồng rường con nhị và giá chiêng kẻ chuyền.
Điểm nổi bật nhất của Đại đình là nghệ thuật chạm khắc gỗ. Các cấu kiện kiến trúc như vì nóc, vì nách, kẻ, cổ nghé, ván bưng và ván gió đều được các nghệ nhân tận dụng để thể hiện nhiều đề tài phong phú.
Các hình tượng rồng, phượng, hổ phù, hoa lá, mây xoắn, tứ linh, tứ quý xuất hiện với mật độ cao. Nhiều hình tượng được thể hiện bằng kỹ thuật chạm bong kênh và chạm lộng, tạo độ nổi sâu và cảm giác chuyển động cho các mảng trang trí.
Bên cạnh hệ thống linh vật, đình Hoành Sơn còn đặc biệt bởi sự xuất hiện của nhiều hoạt cảnh đời sống và điển tích. Các nghệ nhân đã đưa vào kiến trúc những hình ảnh như chèo thuyền, bắt cá, đi cày, thổi cơm, đi cấy, hội làng, quan Nghè vinh quy bái tổ, thi võ, sĩ tử xem điểm thi… Những hình ảnh này tạo nên một thế giới nghệ thuật đa dạng, trong đó đời sống dân gian được đặt cạnh các biểu tượng tôn giáo, tín ngưỡng và những điển tích truyền thống.
Một số mảng chạm còn thể hiện các tích truyện như “Tiên đánh cờ”, “Bốn vị ẩn cư ở núi Thường Sơn”, “Thành Thang sính Y Doãn”, “Đại Thánh phá trời” và “Long mã Hà đồ”. Đáng chú ý là các hình tượng rồng được thể hiện dưới nhiều dạng thức như rồng ẩn trong mây, cây hóa rồng, cá hóa rồng, rồng ổ; phượng cũng được thể hiện trong các tư thế phượng vũ, phượng hàm thư.
Hệ thống cổ nghé của Đại đình chủ yếu được tạo hình mặt hổ phù. Với mắt lồi, mũi hếch, miệng há rộng và những đường nét mạnh, kết hợp giữa chạm lộng và chạm bong kênh, các mảng chạm tạo nên vẻ uy nghi, sinh động cho bộ khung kiến trúc.
Đặc biệt, nghệ thuật trang trí tại đình không chỉ tập trung vào các linh vật mà còn phản ánh đời sống xã hội đương thời. Hình ảnh người dân lao động, cảnh sinh hoạt và những hoạt động cộng đồng được đưa vào các cấu kiện gỗ, tạo nên sự kết hợp giữa nghệ thuật cung đình, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian.
Hậu cung có diện tích khoảng 44,8 m², gồm một gian, ba phía xây tường và phía trước có cửa ra vào. Hệ thống khung gỗ lim gồm hai bộ vì kiểu kẻ suốt, với 8 cột. Không gian Hậu cung được trang trí giản dị hơn Đại đình và là nơi đặt các ban thờ chính của di tích.
Giá trị lịch sử và nghệ thuật
Đình Hoành Sơn là một công trình tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc đình làng Việt Nam thế kỷ XVIII. Giá trị nổi bật của di tích trước hết nằm ở quy mô kiến trúc, hệ thống khung gỗ có kết cấu chặt chẽ và đặc biệt là nghệ thuật chạm khắc dày đặc trên hầu hết các cấu kiện của Đại đình.
Các đề tài trang trí tại đây cho thấy sự phong phú của tư duy nghệ thuật dân gian. Bên cạnh hệ thống tứ linh, tứ quý và các biểu tượng linh thiêng, nghệ nhân còn thể hiện nhiều cảnh sinh hoạt đời thường. Những mảng chạm vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa phản ánh quan niệm, đời sống tinh thần và khả năng sáng tạo của cư dân Nghệ An trong thế kỷ XVIII.
Đình Hoành Sơn hiện còn lưu giữ 10 pho tượng cổ có giá trị, trong đó đáng chú ý là bộ tượng Tam thế. Hệ thống tượng, đồ thờ và các cấu kiện kiến trúc góp phần tạo nên giá trị tổng thể của di tích.
Không gian đình cũng cho thấy sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ thành hoàng, tín ngưỡng dân gian và Phật giáo. Uy Minh Vương Lý Nhật Quang được thờ làm vị thần chính của đình, bên cạnh đó là Tứ Vị Thánh Nương và các vị chư Phật được phối thờ.
Với những giá trị đặc biệt về kiến trúc và nghệ thuật, Đình Hoành Sơn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017. Đây là một trong những công trình đình làng tiêu biểu còn bảo lưu được quy mô kiến trúc và hệ thống chạm khắc gỗ phong phú, góp phần làm rõ diện mạo nghệ thuật kiến trúc dân gian Việt Nam thế kỷ XVIII.
