Lễ hội Đền Quả Sơn là một trong những lễ hội truyền thống quy mô lớn của tỉnh Nghệ An, được tổ chức để tưởng nhớ và tôn vinh Uy Minh vương Lý Nhật Quang, vị danh tướng có nhiều công lao trong việc xây dựng, phát triển vùng Hoan Châu xưa. Điểm nổi bật của lễ hội là cuộc hành hương rước Đức Thánh bằng cả đường bộ và đường thủy, tái hiện hình ảnh đoàn quân xưa với đội hình chính binh, dân binh, thủy binh cùng những nghi lễ trang trọng, giàu tính biểu tượng.
Lễ hội diễn ra tại Đền Quả Sơn, nay thuộc xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An. Đây là nơi thờ Uy Minh vương Lý Nhật Quang, người từng được triều đình nhà Lý giao cai quản vùng Hoan Châu, có đóng góp quan trọng trong việc giữ gìn an ninh, mở mang bờ cõi, phát triển kinh tế và ổn định đời sống nhân dân địa phương. Đền Quả Sơn được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia vào năm 1998 và được xếp hạng theo hệ thống di tích quốc gia vào năm 1999.
Nguồn gốc và ý nghĩa của Lễ hội Đền Quả Sơn
Uy Minh vương Lý Nhật Quang là con trai thứ tám của vua Lý Công Uẩn. Năm 1039, ông được giao cai quản vùng Hoan Châu. Với tài năng quản lý, khả năng quân sự và tinh thần tận tụy với triều đình, ông đã góp phần quan trọng vào việc bảo vệ vùng biên viễn phía Nam, đánh đuổi ngoại xâm, khai phá đất đai và thúc đẩy Hoan Châu trở thành vùng đất phát triển, trù phú. Đến năm 1044, ông được phong từ tước Hầu lên tước Vương.
Sau khoảng 16 năm cai quản Nghệ An, Uy Minh vương Lý Nhật Quang qua đời vào năm 1057 và được truyền tụng là hiển thánh tại khu vực chân núi Quả, thuộc vùng Bồi Sơn, Đô Lương. Để ghi nhớ công lao của ông, nhân dân Nghệ An và Hà Tĩnh đã lập nhiều đền thờ, trong đó Đền Quả Sơn được xem là nơi thờ chính.
Theo truyền thuyết địa phương, Bà Bụt ở chùa Bà Bụt, còn gọi là Tiên Tích tự, là người thường xuyên linh ứng, giúp đỡ Lý Nhật Quang trong quá trình trị quốc, an dân. Bà cũng được cho là người chỉ dẫn nơi ông quy hóa và hiển thánh dưới chân núi Quả. Vì vậy, lễ hội có nghi thức đặc biệt là rước Đức Thánh từ Đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt để làm lễ tạ ơn.
Chùa Bà Bụt nằm cách Đền Quả Sơn khoảng 4 km về phía Tây, thuộc xã Lam Sơn. Cứ hai năm một lần, vào các năm chẵn, cuộc rước được tổ chức bằng cả đường bộ và đường thủy. Nghi lễ này thể hiện lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân, đồng thời phản ánh quan niệm dân gian về sự giao hòa giữa con người, thần linh, sông nước và không gian thiêng của làng quê xứ Nghệ.
Hiện nay, lễ hội chính được tổ chức trong hai ngày 19 và 20 tháng Giêng hằng năm. Ngoài ra, ngày 17 tháng Chạp là ngày giỗ Đức Thánh, còn khoảng thời gian từ ngày 18 đến 20 tháng Giêng là chuỗi hoạt động lễ hội truyền thống. Dù đã có những điều chỉnh để phù hợp với đời sống hiện đại, lễ hội vẫn bảo lưu được nhiều nghi thức quan trọng như khai quang, tẩy uế, yết cáo, xuất thần, tạ lễ và yên vị.
Nghi lễ rước thủy, rước bộ đặc sắc
Phần lễ của Lễ hội Đền Quả Sơn gồm ba nghi lễ chính là lễ khai quang, tẩy uế; lễ yết cáo và lễ chính tế. Sau khi các nghi thức mở đầu hoàn tất, đoàn rước thủy và rước bộ tập trung trước đền, sẵn sàng thực hiện cuộc hành quân lên chùa Bà Bụt.
Đội hình rước bộ được chia thành hai lực lượng là “chính binh” và “dân binh”, mỗi đội khoảng 90 người. Những người tham gia mặc trang phục mô phỏng quân lính xưa với màu đỏ và vàng, tạo nên không khí trang nghiêm, mạnh mẽ. Đội chính binh được tổ chức thành hai hàng dọc, tượng trưng cho hai cánh quân tả và hữu.
Khi trống lệnh vang lên, hai cánh quân tiến hành duyệt binh quanh sân đền. Đội hình thực hiện ba vòng thuận và ba vòng nghịch theo nhịp trống dồn dập, trong tiếng reo hò của người dân và du khách. Nghi thức này không chỉ tạo nên khung cảnh hùng tráng mà còn gợi lại hình ảnh một thời kỳ lịch sử gắn với công cuộc bảo vệ và xây dựng vùng Hoan Châu dưới thời Lý.
Sau màn duyệt binh, cánh quân tả tiến ra cửa tả quan, cánh quân hữu tiến ra cửa hữu quan, kết hợp với đội dân binh đang đảm nhiệm phần nghi trượng. Kiệu Đức Thánh cùng các kiệu thần linh bắt đầu di chuyển theo đoàn rước hướng về chùa Bà Bụt. Trên hành trình, đoàn rước đi qua những làng có các di tích như chùa Nhân Bồi, đình Tập Phúc, đình Phúc Hậu, đình Nhân Trung và đình Trạch Thanh. Khi đến những địa điểm này, đoàn rước thường dừng lại để chức sắc, quan viên và nhân dân địa phương thực hiện nghi lễ bái tạ, nghênh đón Đức Thánh.
Sau phần duyệt bộ binh là nghi thức duyệt thủy binh. Từ bến đền, đoàn thuyền di chuyển về khu vực Động Ngự. Tại đây, hai đội thuyền lấy thuyền rước làm trung tâm, tiến hành chèo vòng quanh ba vòng thuận và ba vòng nghịch theo hướng ngược chiều nhau. Khi hoàn thành nghi thức, đoàn thuyền rồng xếp thành hàng dọc, ngược dòng tiến về bến chùa Bà Bụt.
Khoảng 11 giờ, hai đoàn rước thủy và bộ hội quân tại chùa Bà Bụt để tiến hành lễ dâng hương, dâng hoa, dâng cỗ và lễ tạ ơn. Đây là nghi lễ quan trọng nhất của cuộc hành rước, thể hiện sự tri ân đối với Bà Bụt, người được nhân dân tôn kính vì đã phù trợ Uy Minh vương Lý Nhật Quang trong sự nghiệp trị dân, giữ nước.
Sau lễ tạ ơn, đại biểu và du khách tập trung tại sân chùa để làm lễ xuất thần. Đến khoảng 14 giờ, đoàn thủy binh và bộ binh tiếp tục tổ chức duyệt quân, chuẩn bị hành trình trở về Đền Quả Sơn. Đội hình rước về cơ bản được thực hiện tương tự lúc đi, với nhịp trống khẩn trương, đội ngũ chỉnh tề và không khí náo nức.
Khi đoàn thủy binh về đến bến đền, đội chính binh và dân binh đứng thành hai hàng trước cổng để nghênh đón kiệu Đức Thánh. Sau đó, kiệu được đưa vào cung, thực hiện lễ yên vị trong sự chứng kiến của các chức sắc và đông đảo nhân dân.
Bên cạnh phần nghi lễ, phần hội của Lễ hội Đền Quả Sơn cũng diễn ra sôi nổi với sự tham gia của nhiều xã trong huyện. Các trò chơi dân gian như chơi đu, chọi gà, đua thuyền, cờ tướng, đấu vật dân tộc, đập niêu, kéo co được tổ chức xen kẽ với những hoạt động thể thao hiện đại như bóng chuyền, bóng đá. Sự kết hợp giữa nghi lễ truyền thống và sinh hoạt cộng đồng khiến lễ hội trở thành dịp gặp gỡ, giao lưu văn hóa, thể thao và gắn kết nhân dân.
Giá trị văn hóa và công tác bảo tồn
Lễ hội Đền Quả Sơn không chỉ là hoạt động tưởng niệm một nhân vật lịch sử có công với vùng đất Hoan Châu mà còn phản ánh sâu sắc đạo lý “Uống nước, nhớ nguồn” của người Việt. Nghi thức rước Đức Thánh bằng cả đường bộ và đường thủy là nét độc đáo hiếm có, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ nhân thần, truyền thống quân sự, văn hóa sông nước và ký ức lịch sử của cộng đồng địa phương.
Thông qua các nghi thức duyệt binh, duyệt thủy binh, rước kiệu, tạ ơn và yên vị, lễ hội tái hiện biểu tượng về một vị tướng vừa có tài thao lược, vừa có công lao khai phá, bảo vệ và phát triển quê hương. Các hoạt động hội cũng góp phần duy trì trò chơi dân gian, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và tạo môi trường truyền dạy những giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tính cộng đồng, Lễ hội Đền Quả Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 4 tháng 9 năm 2018. Việc ghi danh góp phần khẳng định giá trị của lễ hội, đồng thời tạo cơ sở để địa phương tiếp tục bảo tồn, phục dựng và phát huy các nghi thức truyền thống trong đời sống đương đại.
Thông tin di sản
- Tên di sản: Lễ hội Đền Quả Sơn
- Loại hình: Lễ hội truyền thống
- Địa điểm: Đền Quả Sơn, xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An
- Không gian tổ chức: Đền Quả Sơn, chùa Bà Bụt và tuyến đường rước bộ, rước thủy giữa hai địa điểm
- Thời gian tổ chức: Ngày 19 và 20 tháng Giêng hằng năm; nghi lễ rước thủy, rước bộ lên chùa Bà Bụt tổ chức hai năm một lần vào năm chẵn
- Đối tượng thờ phụng: Uy Minh vương Lý Nhật Quang
- Di tích liên quan: Đền Quả Sơn, chùa Bà Bụt, chùa Nhân Bồi, đình Tập Phúc, đình Phúc Hậu, đình Nhân Trung, đình Trạch Thanh
- Năm xếp hạng di tích: Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia năm 1998–1999
- Năm ghi danh di sản phi vật thể quốc gia: 2018
- Giá trị tiêu biểu: Giá trị lịch sử, tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng, nghệ thuật nghi lễ và truyền thống tri ân tiền nhân
- Văn bản ghi danh: Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 04/9/2018
