Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương

Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương là lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng Ngọ Dương, Hoàng Độ cư sĩ, và được cộng đồng địa phương duy trì tại đền, chùa Ngọ Dương cùng khu vực sông Cổ Bồng trước cửa đền. Lễ hội vừa là dịp tưởng nhớ ngày hóa của Thành hoàng, vừa thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần thượng võ và sự gắn kết cộng đồng của người dân địa phương.

Theo các tư liệu lịch sử, hương ước, thần tích – thần sắc làng Ngọ Dương năm 1934 và truyền thuyết dân gian, lễ hội đã được cộng đồng thực hành từ lâu đời. Đến thời Lê Trung Hưng, lễ hội từng đứng trước nguy cơ bị loại bỏ nhưng vẫn được người dân gìn giữ và duy trì đến trước năm 1947. Năm 1954, lễ hội Bơi trải Ngọ Dương được tổ chức trở lại và duy trì cho đến nay.

Thành hoàng Hoàng Độ cư sĩ và sự tích Lễ hội

Theo truyền thuyết địa phương, Thành hoàng Hoàng Độ cư sĩ cùng sáu người anh em khi đi qua sông Ngọ Dương thì gặp một trận phong ba và đều hóa tại nơi đây. Sau đó, các ngài hiển linh báo mộng cho dân làng. Người dân an táng thi thể chu đáo và lập miếu thờ để tưởng nhớ.

Để thực hiện nghi lễ một cách trang trọng, làng cử hai bô lão chỉnh tề lễ phục, cờ lọng và lễ vật lên thuyền vượt sông làm lễ bái yết trước lô hương rồi rước về miếu thờ an vị. Khi hai chiếc thuyền cùng đua bơi hành lễ, lô hương bất ngờ bốc cháy, được người dân xem là dấu hiệu Thành hoàng linh ứng.

Từ đó, nghi lễ hằng năm gắn với thi bơi thuyền và dâng hương, đồng thời chỉ sử dụng lễ chay để tế Thánh. Hương ước làng Ngọ Dương cũng nhấn mạnh việc sử dụng lễ chay trong các sự lệ tế Thánh.

Thời gian và trình tự lễ hội

Lễ hội được tổ chức vào các ngày 24, 25 tháng Chạp và mùng 2, mùng 3, mùng 5 tháng Giêng.

Ngày 24 tháng Chạp là lễ tế cáo yết, hay nhập tịch. Ngày 25 tháng Chạp diễn ra nghi thức hạ thủy các trải và rước nước. Mùng 2, mùng 3 và mùng 5 tháng Giêng là những ngày thi đấu bơi trải, trong đó mùng 5 diễn ra các cuộc đua chung kết và kết thúc lễ hội.

Sau lễ nhập tịch, các dòng họ và đoàn rước mang lễ vật ra đền. Lễ vật do cộng đồng tự làm gồm bánh dày, bánh đường, bánh xu xê, bánh khảo, bánh gai, bánh gấc, xôi trắng, trầu cau, hoa quả và hương hoa.

Mỗi loại bánh dâng Thành hoàng được xếp thành từng vành trên mâm vuông. Bánh tròn đặt trên mâm vuông thể hiện quan niệm âm dương của người Việt cổ, gửi gắm mong ước về sự sinh sôi, phát triển và cuộc sống tốt đẹp.

Nghi thức rước nước trên sông Cổ Bồng

Một nghi thức đặc biệt của lễ hội là rước nước tế Thần. Trước đây, khi làng Ngọ Dương được chia thành bảy giáp, nghi thức do bảy giáp thực hiện. Hiện nay, năm thôn đại diện cho năm đội bơi trải cùng đội tế nam quan tham gia.

Các thành viên tham gia rước nước mặc trang phục theo lối cổ truyền, màu sắc gắn với ngũ hành. Trên mỗi thuyền đều có lọng màu vàng. Lễ vật gồm lá trầu, quả cau, đinh tiền, giấy vàng và hương.

Đoàn rước xuất phát từ đền Ngọ Dương, đi qua nghi môn ra bến sông Cổ Bồng trước cửa đền, sau đó xuống trải và bơi ra khu vực nước trong giữa sông để lấy nước. Nước được đặt trong bát trên mâm bồng phủ vải vuông màu đỏ.

Khi đến giữa sông, chủ tế cùng các thành viên của năm trải làm lễ thỉnh cầu thần linh và lấy nước. Sau đó, nước được rước về đền để làm lễ tế ngoại tán và thờ trong suốt thời gian lễ hội. Khi lễ hội kết thúc, nước được ban lộc cho dân làng và khách thập phương với mong ước may mắn, xua tan bệnh tật và cuộc sống no đủ.

Điểm đặc biệt là nghi thức rước nước ở Ngọ Dương không mang ý nghĩa cầu nước như một số lễ hội truyền thống khác, mà chủ yếu gắn với việc tưởng nhớ ngày hóa của Thành hoàng Hoàng Độ cư sĩ cùng sáu người anh em.

Những quy định của đội bơi trải

Sau lễ rước nước, đại diện năm đội trải tiến hành bắt thăm để chọn vị trí đường đua. Người tham gia bơi trải phải đáp ứng những quy định của cộng đồng, trong đó có yêu cầu trong năm không có tang và trong thời gian thi đấu phải sinh hoạt tập trung, không sử dụng rượu và đồ mặn, chỉ ăn đồ chay.

Tiếp đó là nghi thức khai hội, dâng hương và tế Thần của đội tế nam quan và đội tế nữ quan.

Vào mùng 2 tháng Giêng, buổi sáng người dân và khách thập phương đến đền lễ Thánh. Buổi chiều, từ khoảng 13 giờ 30 đến 15 giờ, năm đội bơi trải đại diện cho năm thôn tham gia tranh giải trên sông Cổ Bồng.

Người tham gia là nam giới từ 18 đến 45 tuổi, có sức khỏe và hiểu biết về bơi trải. Trang phục của năm đội mang năm màu theo ngũ hành gồm đỏ, vàng, xanh nõn chuối, xanh lam và hồng; lưng và đầu thắt dải lụa đỏ.

Mỗi trải có 16 người, gồm một người lái, một người dậm cốc và 14 tuyển thủ. Trước đây có những năm mỗi trải có 17 người, thêm một người tát nước.

Trải xưa được đóng bằng gỗ dẻ, còn hiện nay sử dụng vật liệu composite. Thuyền có phần đầu và đuôi tạo hình rồng, thân vẽ vảy và được sơn màu vàng. Trước khi thi đấu, các đội đều vào đền làm lễ Thành hoàng rồi mới ra bến tập kết. Khi ba hồi trống vang lên cùng hiệu lệnh phất cờ, năm trải dàn hàng ngang và bắt đầu cuộc đua.

Bơi trải trên sông Cổ Bồng

Cuộc thi diễn ra trên sông Cổ Bồng, đoạn trước cửa đền Ngọ Dương, với đường đua dài khoảng 1.000 m, gồm ba vòng: hai vòng đơn và một vòng kép.

Trên sông có các cột mốc xác định đường đua. Một cột mốc được đặt giữa sông, ở vị trí giữa quãng đường bơi, có buộc cờ thần. Tại đây, các trải phải thực hiện một vòng kép, tức bơi quanh cột hai vòng. Các cột mốc khác được bố trí ở hai đầu đường bơi, buộc cờ chuối ngũ sắc để xác định đường đua của năm trải theo vị trí đã bắt thăm.

Ngoài ra còn có hai cọc nhỏ buộc cờ chuối màu đỏ để làm mốc quay đầu và đánh lái. Khi hoàn thành mỗi lượt, các trải phải bơi quanh cột mốc một vòng.

Các đội thi đấu trong khoảng một giờ rưỡi. Đội về đích sớm nhất và không vi phạm quy định của lễ hội sẽ giành chiến thắng.

Điểm đặc biệt của bơi trải Ngọ Dương nằm ở yêu cầu kết hợp tốc độ với kỹ thuật điều khiển thuyền. Việc phải thực hiện cả vòng đơn và vòng kép đòi hỏi các tay chèo phối hợp chính xác. Nếu kỹ thuật không tốt, trải có thể bị lật, đi lệch đường hoặc va chạm với đội khác.

Những ngày đua và nghi thức kết thúc

Chiều mùng 3 và mùng 5 tháng Giêng, năm đội tiếp tục tranh giải với thể lệ tương tự ngày mùng 2. Mùng 5 là ngày thi chung kết.

Kết quả được tính trên tổng điểm của các ngày thi. Theo quy định, giải Nhất được 100 điểm, giải Nhì 80 điểm, giải Ba 60 điểm và giải Tư 40 điểm. Đội vi phạm quy chế thi đấu không được tính điểm.

Trước năm 1945, làng trao thưởng cho đội chiến thắng bằng những giải lụa đã được thờ Thần để lấy may, phát tài và phát lộc. Ngày nay, phần thưởng có sự thay đổi, với các giải từ Nhất đến Tư được trao dựa trên tổng điểm thi đấu. Phần thưởng có thể là những sản phẩm bánh chay do chính cộng đồng làm ra để dâng Thánh như bánh dày, bánh khảo, bánh đường hoặc tiền mặt tùy từng năm.

Chiều tối mùng 5, đội tế nữ quan thực hiện nghi thức tế tạ, khép lại lễ hội. Bên cạnh nghi lễ và cuộc đua trải, cộng đồng còn tổ chức các hoạt động văn nghệ và trò chơi dân gian như cầu thùm, đập niêu trong không gian đền Ngọ Dương và trên sông Cổ Bồng.

Giá trị văn hóa của Lễ hội Bơi trải Ngọ Dương

Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương được tổ chức để tưởng nhớ ngày hóa của Thành hoàng làng, người được truyền thuyết địa phương gắn với vị tướng thời Hai Bà Trưng có công đánh giặc, bảo vệ đất nước. Qua lễ hội, cộng đồng thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn đối với những người có công với dân, với nước.

Điểm nổi bật của lễ hội nằm ở sự kết hợp giữa nghi lễ thờ Thành hoàng, tục làm cỗ chay và nghệ thuật bơi trải với kỹ thuật điều khiển thuyền đặc biệt. Đây cũng là dịp cộng đồng cùng tham gia chuẩn bị lễ vật, tế lễ, thi đấu, vui chơi và chia sẻ không gian văn hóa chung.

Bơi trải không chỉ thể hiện sức mạnh và tinh thần thượng võ mà còn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các thành viên trên cùng một con thuyền. Chính sự phối hợp ấy góp phần thể hiện tinh thần đoàn kết và cố kết cộng đồng của làng Ngọ Dương.

Với những giá trị tiêu biểu, Lễ hội Bơi trải đền, chùa Ngọ Dương được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2740/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020.

Thông tin nhanh