Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Côn Sơn – Kiếp Bạc thuộc địa bàn phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng, là một quần thể di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Không gian di tích trải rộng giữa núi rừng, thung lũng, sông suối và các công trình tín ngưỡng, gắn với nhiều nhân vật quan trọng của lịch sử Việt Nam như Trần Hưng Đạo, Trần Nguyên Đán, Nguyễn Trãi và Huyền Quang, đồng thời gắn với những sự kiện lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thời Trần.
Tổng thể khu di tích gồm hai không gian chính là Côn Sơn và Kiếp Bạc. Nếu Côn Sơn nổi bật với chùa Côn Sơn, dấu tích của Thiền phái Trúc Lâm và những địa danh gắn với Trần Nguyên Đán, Nguyễn Trãi, Huyền Quang thì Kiếp Bạc là vùng đất gắn mật thiết với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và đại bản doanh Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông.
Côn Sơn, không gian Phật giáo và danh thắng gắn với các danh nhân
Khu vực Côn Sơn nằm giữa cảnh quan núi rừng và thung lũng, với chùa Côn Sơn là trung tâm của không gian di tích. Chùa có tên Nôm là chùa Hun, tên chữ là Thiên Tư Phúc tự, Tư Phúc tự hoặc Côn Sơn tự, được xây dựng từ thế kỷ XIV và trải qua nhiều lần trùng tu. Các hạng mục kiến trúc chính hiện còn gồm hồ bán nguyệt, tam quan, sân trước, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, nhà Tổ, điện Mẫu, vườn tháp, nhà bia và một số công trình phụ trợ.
Tiền đường có năm gian, hai chái; thiêu hương ba gian và thượng điện ba gian. Hai dãy tả, hữu hậu hành lang chạy dọc khu chùa dài khoảng 75,13m, rộng 3,86m, mỗi bên gồm 29 gian, tạo thành không gian khép kín và cân đối cho khu nội tự.
Côn Sơn đồng thời là nơi lưu giữ nhiều dấu tích liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm, một dòng thiền mang dấu ấn đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam thời Trần. Tại khu vực này, Huyền Quang, vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm, từng tu hành và viên tịch tại chùa Côn Sơn năm 1334.
Ở phía Tây Bắc núi Côn Sơn là Thanh Hư động, một thung lũng được bao bọc bởi núi Côn Sơn và núi Ngũ Nhạc, ở giữa có suối Côn Sơn. Đây là không gian cảnh quan đồng thời chứa đựng nhiều dấu tích lịch sử, gắn với các danh nhân và hiền sĩ thời Trần, thời Lê. Trong khu vực có dấu tích nhà ở của Đại Tư đồ Trần Nguyên Đán, cầu Thấu Ngọc, nền nhà Nguyễn Trãi, bàn đá và suối Côn Sơn.
Đền thờ Trần Nguyên Đán được xây dựng trên mặt bằng hình chữ Đinh, gồm bái đường và hậu cung. Bái đường có hai tầng, tám mái; hậu cung đặt tượng Trần Nguyên Đán bằng đồng. Cạnh đền hiện còn dấu tích nền nhà cũ của vị Đại Tư đồ nhà Trần, được bảo tồn như một phần của không gian lịch sử Côn Sơn.
Đền thờ Nguyễn Trãi gồm 15 hạng mục công trình, trong đó đền chính rộng khoảng 200m², được xây dựng theo kiểu chữ Công. Công trình là nơi tưởng niệm Nguyễn Trãi, danh nhân văn hóa lớn của dân tộc, người từng có mối liên hệ sâu sắc với vùng đất Côn Sơn và dòng họ Trần Nguyên Đán.
Không gian núi Côn Sơn còn có núi Ngũ Nhạc, một dãy núi kéo dài theo hướng Bắc – Nam hơn 4km, gồm năm đỉnh. Đỉnh cao nhất cao khoảng 238m, nằm về phía Đông Bắc của dãy Côn Sơn. Trên núi có các đền, miếu được xây dựng bằng những khối đá xanh, hòa vào cảnh quan tự nhiên.
Trên đỉnh Côn Sơn có một khu vực tương đối bằng phẳng được gọi là Bàn cờ Tiên. Theo truyền thuyết, từ thời Trần, Pháp Loa Tôn giả, vị tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm, từng lập bàn cờ tại đây. Ngày nay, khu vực này có thêm nhà bia được dựng theo kiểu vọng lâu hai tầng, tám mái.
Phía trên giếng Ngọc, giữa hai khu vườn tháp, là Đăng Minh bảo tháp, tháp mộ của Huyền Quang, vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm. Sau khi Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn năm 1334, tháp mộ được dựng tại đây. Công trình hiện nay được dựng lại trên nền tháp cũ, có bình đồ rộng khoảng 8,40m, dài 7,78m, gồm ba tầng, cao khoảng 6m, được ghép từ những phiến đá hình hộp chữ nhật.
Cùng với hệ thống núi, chùa và di tích lịch sử, hồ Côn Sơn và suối Côn Sơn tạo nên cảnh quan tự nhiên đặc trưng của khu di tích. Hồ Côn Sơn có diện tích khoảng 43ha, sức chứa hàng trăm nghìn mét khối nước, xung quanh có đường dạo và hệ thống cây xanh. Suối Côn Sơn bắt nguồn từ hai dãy núi Côn Sơn và Ngũ Nhạc, dài khoảng 3km, uốn lượn qua nhiều ghềnh, thác trước khi đổ vào hồ Côn Sơn.
Sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên và hệ thống di tích khiến Côn Sơn không chỉ là không gian tín ngưỡng, Phật giáo mà còn là nơi lưu giữ ký ức về nhiều thế hệ danh nhân, văn nhân và trí thức trong lịch sử Việt Nam.
Kiếp Bạc, vùng đất gắn với Hưng Đạo Đại vương và những chiến công thời Trần
Nếu Côn Sơn gắn với Phật giáo Trúc Lâm và các danh nhân văn hóa thì Kiếp Bạc nổi bật với hệ thống di tích liên quan đến Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và đại bản doanh Vạn Kiếp. Khu vực này nằm trong một thung lũng được bao quanh bởi núi non, hướng ra sông Lục Đầu, tạo thành một không gian có vị trí chiến lược quan trọng trong lịch sử quân sự thời Trần.
Trung tâm của khu vực là đền Kiếp Bạc, còn gọi là đền Kiếp, đền Vạn Kiếp hoặc đền Trần Hưng Đạo, thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Đền được xây dựng trong thung lũng Kiếp Bạc, trên khu đất rộng khoảng 13,5km², quay về hướng Tây Nam và nhìn ra sông Lục Đầu.
Không gian kiến trúc của đền gồm trạm hạ mã, đường thần đạo, nghi môn, sân đền, tả hữu thành các, giếng Mắt Rồng, tắc môn, nhà giải vũ và đền chính. Đền chính được xây dựng theo dạng “tiền nhất, hậu đinh”, gồm tiền tế, trung từ và hậu cung. Đây là nơi thờ phụng Hưng Đạo Đại vương và là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng.
Cách đền khoảng 800m về phía Đông Bắc là Sinh từ. Theo truyền thuyết và tư liệu truyền lại, do ghi nhớ công lao của Hưng Đạo Đại vương, vua Trần Nhân Tông cho dựng đền thờ ngay khi ông còn sống, vì vậy công trình được gọi là Sinh từ. Thượng hoàng Trần Thánh Tông từng đích thân viết văn bia ca ngợi công lao của Hưng Đạo Đại vương. Hiện nay, Sinh từ chỉ còn lại dấu tích nền móng.
Phía Tây Nam đền Kiếp Bạc là đền Nam Tào, thờ quan Nam Tào. Công trình nằm trong một không gian rộng, gồm trụ biểu, tam quan, gác chuông, gác trống, tả hữu hành lang, đền chính và hậu đường. Trên đỉnh núi Bắc Đẩu có đền Bắc Đẩu, thờ quan Bắc Đẩu, với hệ thống nghi môn, gác chuông, gác trống, tả hữu hành lang, đền chính và hậu đường.
Hệ thống di tích quanh Kiếp Bạc còn phản ánh hoạt động quân sự, hậu cần và đời sống của đại bản doanh Vạn Kiếp. Vườn Dược Sơn, còn gọi là Dược lĩnh cổ viên, theo truyền thuyết là nơi Trần Hưng Đạo cho trồng thuốc Nam để phục vụ quân đội. Núi Dược Sơn nằm ở phía Nam đền Kiếp Bạc, khu vực trồng thuốc Nam được truyền lại có diện tích khoảng 10km².
Ao Cháo nằm dưới chân núi Trán Rồng, thuộc thôn Bắc Đẩu. Theo truyền thuyết, Trần Hưng Đạo từng cho đào ao, dẫn nước để nấu cháo dưỡng thương cho binh lính. Hiện nay, địa điểm chỉ còn phế tích.
Cách đền Kiếp Bạc khoảng 1km về phía Bắc là khu vực Sông Vang – Xưởng Thuyền trên cánh đồng Vạn Yên. Tương truyền, sông Vang được đào trong khu vực đại bản doanh để tạo tuyến đường thủy nội địa của thái ấp Vạn Kiếp. Xưởng Thuyền được xây dựng tại đây để đóng, sửa chữa và cất giấu thuyền chiến. Những dấu tích còn lại hiện khá mờ nhạt.
Hang Tiền nằm dưới chân núi Bắc Đẩu, cách đền Kiếp Bạc khoảng 500m về phía Bắc. Theo truyền thuyết, đây từng là nơi cất giữ ngân khố của phủ đệ Trần Hưng Đạo để phục vụ cuộc kháng chiến. Hang có diện tích khoảng 1ha, trong khu vực còn dấu tích các vòm hầm đào vào núi, cao khoảng 1,5m và rộng 1,3m. Hố Thóc, cách đền khoảng 2km về phía Đông Nam, được truyền lại là nơi cất giữ lương thảo, nhưng hiện chỉ còn phế tích.
Viên Lăng nằm trên một gò đất nhỏ hình tròn, cách đền Kiếp Bạc khoảng 300m về phía Đông Nam. Theo truyền thuyết, đây là nơi an táng Trần Hưng Đạo. Phía sau đền là núi Trán Rồng, trên sườn núi còn có nhiều dấu tích và di chỉ khảo cổ liên quan đến thời Trần.
Không gian lịch sử của Kiếp Bạc tiếp tục mở rộng ra sông Lục Đầu và Cồn Kiếm. Sông Lục Đầu có vị trí chiến lược quan trọng, từng gắn với Hội nghị Bình Than, nơi Thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông cùng các vương hầu, tướng lĩnh bàn việc chống quân Nguyên – Mông. Khu vực này cũng gắn với trận Vạn Kiếp năm 1285 trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ hai.
Trước cửa đền Kiếp Bạc, trên sông Lục Đầu có một cồn cát chạy dài gọi là Cồn Kiếm. Theo truyền thuyết, đây là nơi Trần Hưng Đạo thả kiếm xuống sông sau khi đất nước giành lại thái bình. Câu chuyện này góp phần tạo nên lớp ký ức văn hóa và tín ngưỡng đặc biệt cho không gian Kiếp Bạc.
Trải qua hơn 700 năm, Côn Sơn – Kiếp Bạc đã trở thành một trung tâm văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng quan trọng của vùng Đông Bắc châu thổ Bắc Bộ. Giá trị của khu di tích không chỉ nằm ở hệ thống công trình kiến trúc, cảnh quan thiên nhiên và di vật, cổ vật được lưu giữ, mà còn ở những lớp lịch sử nối tiếp nhau giữa Phật giáo, Nho giáo, tín ngưỡng dân gian và ký ức về các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước.
Các lễ hội truyền thống vẫn được duy trì tại khu di tích và có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng. Hội Côn Sơn gắn với Huyền Quang và Thiền phái Trúc Lâm, thường bắt đầu từ ngày rằm tháng Giêng và kéo dài đến hết tháng Giêng âm lịch. Lễ hội đền Kiếp Bạc gắn với ngày giỗ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, được tổ chức từ ngày 16 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch hằng năm. Các nghi lễ, hoạt động văn hóa và sinh hoạt cộng đồng trong lễ hội góp phần duy trì ký ức lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của vùng đất.
Côn Sơn – Kiếp Bạc vì thế là một quần thể di sản có sự đan xen giữa lịch sử, kiến trúc, cảnh quan, tôn giáo và tín ngưỡng. Côn Sơn gợi nhớ không gian Phật giáo Trúc Lâm, Huyền Quang, Trần Nguyên Đán và Nguyễn Trãi; Kiếp Bạc lưu dấu cuộc đời và sự nghiệp của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng những sự kiện quân sự quan trọng của triều Trần. Hai không gian tuy có những giá trị riêng nhưng cùng tạo nên một chỉnh thể di sản phản ánh sâu sắc lịch sử, văn hóa và tinh thần của dân tộc Việt Nam.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khoa học, kiến trúc và cảnh quan, Côn Sơn – Kiếp Bạc được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012.
